Παράταξη και ασύνδετο
Προτάσεις ισότιμες, με «και», «αλλά», «ή» — ή χωρίς κανέναν σύνδεσμο.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις την παρατακτική σύνδεση: προτάσεις ισότιμες, που καμία δεν εξαρτάται από την άλλη.
- Να ξεχωρίζεις συμπλεκτική, διαζευκτική, αντιθετική, συμπερασματική και επεξηγηματική σύνδεση από τον σύνδεσμο.
- Να αναγνωρίζεις το ασύνδετο σχήμα και να εξηγείς τι αλλάζει στο ύφος σε σχέση με το «και».
- Να βάζεις σωστά το κόμμα στην παράταξη και στο ασύνδετο.
Ισότιμες προτάσεις
Ξέρεις ήδη δύο πράγματα. Από τη Δ΄ Δημοτικού, ότι δύο προτάσεις δένονται σε μία περίοδο με λέξεις όπως «και» και «αλλά». Από τη ΣΤ΄, ότι μια πρόταση μπορεί να είναι κύρια (στέκεται μόνη της) ή δευτερεύουσα (εξαρτάται από άλλη, όπως «επειδή έβρεχε»).
Τώρα δίνουμε όνομα στον πρώτο τρόπο σύνδεσης. Δες:
Ο ήλιος βγήκε και τα πουλιά άρχισαν να τραγουδούν.
Σβήσε το «και» και χώρισε τις προτάσεις με τελεία: «Ο ήλιος βγήκε. Τα πουλιά άρχισαν να τραγουδούν.» Και οι δύο στέκονται. Καμία δεν κρέμεται από την άλλη· απλώς μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη.
Παράταξη γίνεται και ανάμεσα σε δευτερεύουσες, αρκεί να είναι ίδιου είδους και να εξαρτώνται από την ίδια κύρια:
Μας είπε ότι θα αργήσει και ότι δεν χρειάζεται να τον περιμένουμε.
Οι δύο «ότι…» είναι ισότιμες μεταξύ τους, δεμένες με «και», και κρέμονται και οι δύο από το «Μας είπε».
Πέντε είδη παράταξης
Ο σύνδεσμος δεν δένει απλώς· λέει και τι σχέση έχουν τα δύο κομμάτια.
| Σύνδεση | Τι λέει | Σύνδεσμοι | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Συμπλεκτική | προσθέτει | και (κι), ούτε, μήτε | Μαγείρεψε και έστρωσε το τραπέζι. Ούτε τηλεφώνησε ούτε έγραψε. |
| Διαζευκτική | δίνει επιλογή, το ένα ή το άλλο | ή, είτε… είτε | Θα πάμε με το τρένο ή θα νοικιάσουμε αυτοκίνητο. |
| Αντιθετική | φέρνει κάτι αντίθετο ή απρόσμενο | αλλά, μα, όμως, παρά, ωστόσο, μόνο | Διάβασε πολύ, αλλά δεν πέρασε. |
| Συμπερασματική | βγάζει συμπέρασμα από τα προηγούμενα | λοιπόν, άρα, επομένως, συνεπώς | Το λεωφορείο έφυγε· άρα θα περπατήσουμε. |
| Επεξηγηματική | εξηγεί με άλλα λόγια ό,τι προηγήθηκε | δηλαδή | Ήρθε η ώρα, δηλαδή φεύγουμε. |
Δύο σημειώσεις. Το «παρά» είναι αντιθετικό μετά από άρνηση: «Δεν ήρθε να βοηθήσει, παρά να κριτικάρει.» Και το «όμως» δεν κάθεται υποχρεωτικά στην αρχή της πρότασης: «Διάβασε πολύ· δεν πέρασε όμως.»
Το ασύνδετο
Μπορείς να βάλεις ισότιμες προτάσεις τη μία δίπλα στην άλλη και χωρίς σύνδεσμο, μόνο με κόμμα:
Ήρθα, είδα, νίκησα.
— Ιούλιος Καίσαρας (47 π.Χ.), όπως το παραδίδουν ο Πλούταρχος και ο Σουητώνιος· στα λατινικά «veni, vidi, vici»
Αυτό λέγεται ασύνδετο σχήμα. Είναι κι αυτό παράταξη: οι προτάσεις μένουν ισότιμες. Αλλάζει όμως ο ρυθμός. Χωρίς τα «και», οι πράξεις έρχονται η μία πάνω στην άλλη, γρήγορα, κοφτά, σαν να μην πρόλαβε να ανασάνει αυτός που τις λέει.
Σύγκρινε:
- «Ήρθα και είδα και νίκησα.» Αργό, με έμφαση σε κάθε βήμα. Όταν το «και» επαναλαμβάνεται επίτηδες, λέγεται πολυσύνδετο.
- «Ήρθα, είδα, νίκησα.» Γοργό, σαν να ήταν όλα εύκολα.
Το ασύνδετο δεν είναι μόνο για προτάσεις. Ενώνει και λέξεις: «Ήρθαν φίλοι, συγγενείς, γείτονες.»
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόσες προτάσεις έχει η περίοδος και πώς συνδέονται; «Ο σκύλος γάβγισε, η γάτα πήδηξε στον φράχτη, αλλά το πουλί δεν πέταξε.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Γράψε ξανά με ασύνδετο, και πες τι αλλάζει: «Η Μαρία άνοιξε το συρτάρι και βρήκε το γράμμα και το διάβασε και έβαλε τα κλάματα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις την παρατακτική σύνδεση: προτάσεις ισότιμες, που καμία δεν εξαρτάται από την άλλη.
- Να ξεχωρίζεις συμπλεκτική, διαζευκτική, αντιθετική, συμπερασματική και επεξηγηματική σύνδεση από τον σύνδεσμο.
- Να αναγνωρίζεις το ασύνδετο σχήμα και να εξηγείς τι αλλάζει στο ύφος σε σχέση με το «και».
- Να βάζεις σωστά το κόμμα στην παράταξη και στο ασύνδετο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.