Υπόταξη: κύριες και δευτερεύουσες
Η περίοδος λόγου και η πρόταση που δεν στέκεται μόνη της.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την υπόταξη από την παράταξη μέσα σε μια περίοδο.
- Να εξηγείς ποιον όρο της κύριας πρότασης αντικαθιστά μια δευτερεύουσα.
- Να βρίσκεις από ποια πρόταση εξαρτάται κάθε δευτερεύουσα, ακόμα κι όταν εξαρτάται από άλλη δευτερεύουσα.
- Να μετατρέπεις την παράταξη σε υπόταξη διαλέγοντας τον σύνδεσμο που κρατά τη σχέση των προτάσεων.
Τι ξέρεις ήδη
Από το Δημοτικό ξέρεις ότι μια περίοδος μπορεί να έχει κύρια πρόταση και δευτερεύουσες. Ξέρεις και πέντε είδη δευτερευουσών (χρονικές, αιτιολογικές, τελικές, υποθετικές, ειδικές), το καθένα με τους συνδέσμους του. Αυτά δεν θα τα ξαναμάθουμε. Εδώ θα δούμε τι δουλειά κάνει η δευτερεύουσα μέσα στην περίοδο και πότε αξίζει να τη διαλέξεις.
Δύο τρόποι να δέσεις δύο προτάσεις
Το ίδιο γεγονός, γραμμένο δύο φορές:
- Έβρεχε δυνατά, γι' αυτό μείναμε μέσα.
- Επειδή έβρεχε δυνατά, μείναμε μέσα.
Στην πρώτη περίοδο οι δύο προτάσεις είναι ισότιμες. Η καθεμία στέκεται μόνη της: «Έβρεχε δυνατά.» «Μείναμε μέσα.» Αυτός ο τρόπος σύνδεσης λέγεται παράταξη: οι προτάσεις μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη, με «και», «αλλά», «ή», «όμως», «γι' αυτό».
Στη δεύτερη, η πρόταση «επειδή έβρεχε δυνατά» δεν στέκεται μόνη της. Εξαρτάται από την κύρια, μπαίνει κάτω από αυτήν. Αυτός ο τρόπος λέγεται υπόταξη, και οι σύνδεσμοι που τον κάνουν (ότι, πως, όταν, επειδή, αν, για να, ώστε, αν και…) λέγονται υποτακτικοί.
Η δοκιμή είναι απλή: σβήσε μια πρόταση και διάβασε ό,τι μένει.
| Περίοδος | Σβήνω την πρώτη | Σβήνω τη δεύτερη | Σύνδεση |
|---|---|---|---|
| Νύχτωσε και ανάψαμε φωτιά. | «Ανάψαμε φωτιά.» στέκει | «Νύχτωσε.» στέκει | παράταξη |
| Όταν νύχτωσε, ανάψαμε φωτιά. | «Ανάψαμε φωτιά.» στέκει | «Όταν νύχτωσε.» μένει μετέωρη | υπόταξη |
Η δευτερεύουσα κάνει τη δουλειά μιας λέξης
Γιατί η δευτερεύουσα δεν στέκεται μόνη της; Επειδή είναι κομμάτι της κύριας. Κάνει τη δουλειά που θα έκανε μια λέξη ή μια φράση, μόνο που τη γράφει ολόκληρη, με δικό της ρήμα.
- «Θα φύγουμε όταν σταματήσει η βροχή.» Το ίδιο κενό γεμίζει και μια φράση: «Θα φύγουμε μετά τη βροχή.» Η χρονική πρόταση κάνει τη δουλειά ενός επιρρηματικού προσδιορισμού χρόνου: απαντά στο «πότε;».
- «Η προπονήτρια ανακοίνωσε ότι η προπόνηση αναβάλλεται.» Και εδώ το κενό γεμίζει μια φράση: «Η προπονήτρια ανακοίνωσε την αναβολή της προπόνησης.» Η ειδική πρόταση κάνει τη δουλειά του αντικειμένου: απαντά στο «τι ανακοίνωσε;».
Δευτερεύουσα που εξαρτάται από δευτερεύουσα
Μια δευτερεύουσα δεν εξαρτάται πάντα από την κύρια. Μπορεί να εξαρτάται από άλλη δευτερεύουσα:
«Η Δανάη μάς έγραψε ότι θα έρθει μόλις τελειώσει το φροντιστήριο.»
- Κύρια: «Η Δανάη μάς έγραψε».
- «ότι θα έρθει»: τι μας έγραψε; Εξαρτάται από την κύρια.
- «μόλις τελειώσει το φροντιστήριο»: πότε; Πότε θα έρθει, όχι πότε μας έγραψε. Εξαρτάται από την ειδική.
Η ερώτηση σε προστατεύει από το λάθος. Ρώτα «πότε μας έγραψε;» και η απάντηση «μόλις τελειώσει το φροντιστήριο» δεν στέκει: το γράμμα έχει ήδη σταλεί, ενώ το φροντιστήριο δεν έχει τελειώσει ακόμα.
Γιατί να διαλέξεις υπόταξη
Η παράταξη με «και» είναι ο πιο εύκολος τρόπος να δέσεις προτάσεις, αλλά κρύβει τη σχέση τους. «Χτύπησε το κουδούνι και βγήκαμε στην αυλή»: βγήκαμε όταν χτύπησε ή επειδή χτύπησε; Το «και» δεν το λέει. Η υπόταξη το λέει, γιατί κάθε υποτακτικός σύνδεσμος έχει δική του σημασία.
Δύο σύνδεσμοι που δεν τους είχες στον πίνακα του Δημοτικού:
- αν και, παρόλο που, μολονότι: κάτι γίνεται παρά κάτι άλλο. «Αν και ήταν κουρασμένη, συνέχισε.» Λέγονται εναντιωματικές (ή παραχωρητικές). Στην παράταξη το ίδιο το λέει το «αλλά».
- ώστε, που, συνήθως με ένα «τόσο» πριν: τι αποτέλεσμα είχε κάτι. «Μιλούσε τόσο σιγά ώστε δεν ακούγαμε.» Λέγονται αποτελεσματικές.
Η υπόταξη αλλάζει και την έμφαση. Ό,τι μπαίνει στην κύρια είναι αυτό που θέλεις να ακουστεί· η δευτερεύουσα είναι το πλαίσιο γύρω του.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τις προτάσεις της περιόδου και από ποια εξαρτάται καθεμία: «Όταν φτάσαμε στο λιμάνι, μάθαμε ότι το πλοίο θα φύγει αργότερα, επειδή είχε κύμα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Ξαναγράψε με υπόταξη, με δύο τρόπους: «Ο Άρης δεν είχε διαβάσει, αλλά έγραψε καλά.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Ξαναγράψε την περίοδο ώστε να μη δένεται μόνο με «και»: «Πήγα στο περίπτερο και ήταν κλειστό και γύρισα σπίτι.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την υπόταξη από την παράταξη μέσα σε μια περίοδο.
- Να εξηγείς ποιον όρο της κύριας πρότασης αντικαθιστά μια δευτερεύουσα.
- Να βρίσκεις από ποια πρόταση εξαρτάται κάθε δευτερεύουσα, ακόμα κι όταν εξαρτάται από άλλη δευτερεύουσα.
- Να μετατρέπεις την παράταξη σε υπόταξη διαλέγοντας τον σύνδεσμο που κρατά τη σχέση των προτάσεων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.