Παραγωγή λέξεων
Παράγωγα ρήματα, ουσιαστικά και επίθετα: θέμα και κατάληξη.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την πρωτότυπη από την παράγωγη λέξη και να βρίσκεις από ποια λέξη προέρχεται μια παράγωγη.
- Να σχηματίζεις παράγωγα ρήματα, ουσιαστικά και επίθετα με τις πιο συχνές παραγωγικές καταλήξεις.
- Να καταλαβαίνεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από το θέμα και την κατάληξή της.
- Να διαλέγεις την κατάληξη που δίνει τη σημασία και το μέρος του λόγου που χρειάζεται η πρόταση.
Τι ξέρεις ήδη
Στο Δημοτικό είδες ότι μια παράγωγη λέξη φτιάχνεται από ένα θέμα και μια παραγωγική κατάληξη (ψαρ-άς) ή ένα πρόθημα (ξε-κλειδώνω). Εδώ θα δούμε κάτι που τότε έμεινε στην άκρη: η κατάληξη δεν αλλάζει μόνο τη σημασία. Αλλάζει και το μέρος του λόγου. Από ένα ουσιαστικό φτιάχνεις ρήμα, από ένα ρήμα ουσιαστικό, από ένα επίθετο ρήμα ή ουσιαστικό.
Πρωτότυπες και παράγωγες
Πάρε τη λέξη κλειδί. Δεν βγαίνει από καμία άλλη λέξη της νέας ελληνικής· είναι η αρχή της σειράς. Μια τέτοια λέξη λέγεται πρωτότυπη. Από αυτήν:
| Λέξη | Πώς φτιάχτηκε | Μέρος του λόγου |
|---|---|---|
| κλειδί | πρωτότυπη | ουσιαστικό |
| κλειδώνω | κλειδ(ί) + -ώνω | ρήμα |
| κλείδωμα | κλειδώ(νω) + -μα | ουσιαστικό |
Το κλείδωμα δεν φτιάχτηκε από το «κλειδί» αλλά από το «κλειδώνω»: είναι η πράξη του κλειδώνω. Η παραγωγή γίνεται σκαλί-σκαλί, και κάθε παράγωγη μπορεί να γίνει θέμα για την επόμενη.
Παράγωγα ρήματα
Τα ρήματα φτιάχνονται συνήθως από ουσιαστικά ή επίθετα. Λένε «κάνω κάτι με αυτό» ή «γίνομαι, κάνω κάτι έτσι».
| Κατάληξη | Από | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| -ίζω | ουσιαστικά, επίθετα | σκόνη → σκονίζω, ψαλίδι → ψαλιδίζω, μαύρος → μαυρίζω, άσπρος → ασπρίζω |
| -ώνω | ουσιαστικά | καρφί → καρφώνω, σίδερο → σιδερώνω, λάσπη → λασπώνω |
| -εύω | ουσιαστικά, επίθετα, επιρρήματα | άγριος → αγριεύω, κοντά → κοντεύω |
| -αίνω | επίθετα | ζεστός → ζεσταίνω, φτωχός → φτωχαίνω |
Τα ρήματα από επίθετα σε -ίζω και -αίνω λένε συχνά ότι κάτι γίνεται έτσι: ο ουρανός μαυρίζει (γίνεται μαύρος), η οικογένεια φτωχαίνει (γίνεται φτωχότερη).
Παράγωγα ουσιαστικά
| Τι σημαίνουν | Κατάληξη | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| ποιος κάνει κάτι | -τής, -ιστής | αγοραστής, ποδοσφαιριστής |
| η πράξη ή το αποτέλεσμά της | -ιμο, -μα, -μός, -ση | γράψιμο, σπρώξιμο, κλείδωμα, ζέσταμα, καθαρισμός, θέρμανση |
| η ιδιότητα | -οσύνη, -ιά, -σιά, -ότητα | καλοσύνη, ομορφιά, ζεστασιά, καθαρότητα |
| εργαλείο ή τόπος | -τήρας, -τήρι, -τήριο | ανεμιστήρας, ξυπνητήρι, πλυντήριο, εργαστήριο |
Πρόσεξε το θέμα: τα ουσιαστικά της πράξης φτιάχνονται συχνά από το θέμα του αορίστου (έγραψα → γράψ-ιμο, έσπρωξα → σπρώξ-ιμο), όχι του ενεστώτα.
Παράγωγα επίθετα
| Κατάληξη | Τι σημαίνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| -ικός | που έχει σχέση με | σχολικός, σπιτικός, φιλικός |
| -ινός | από ποια ώρα ή ποιον τόπο | πρωινός, βραδινός, θαλασσινός |
| -ινος | από ποιο υλικό | ξύλινος, χάρτινος |
| -ερός | που έχει πολύ από κάτι | λαδερός, δροσερός |
| -ωπός | που μοιάζει, που πάει προς | κοκκινωπός, κιτρινωπός |
| -σιμος | που μπορεί να γίνει αυτό | φαγώσιμος |
Χτίσε την παράγωγη
Η κατάληξη δεν διαλέγεται στην τύχη. Κάθε φορά υπάρχουν δύο ή τρεις που μοιάζουν, αλλά μόνο μία δίνει λέξη της γλώσσας με τη σημασία που θέλεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Από ποια λέξη βγαίνει η καθεμία και τι μέρος του λόγου είναι: «σκουπίζω», «σκούπισμα»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Συμπλήρωσε με παράγωγη λέξη από το «ζεστός»: «Το ___ του φαγητού στον φούρνο κράτησε δέκα λεπτά. Μας άρεσε η ___ του σπιτιού τους.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την πρωτότυπη από την παράγωγη λέξη και να βρίσκεις από ποια λέξη προέρχεται μια παράγωγη.
- Να σχηματίζεις παράγωγα ρήματα, ουσιαστικά και επίθετα με τις πιο συχνές παραγωγικές καταλήξεις.
- Να καταλαβαίνεις τη σημασία μιας άγνωστης λέξης από το θέμα και την κατάληξή της.
- Να διαλέγεις την κατάληξη που δίνει τη σημασία και το μέρος του λόγου που χρειάζεται η πρόταση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.