Συνώνυμα, αντώνυμα και η επιλογή της λέξης

Τι ξέρεις ήδη

Από τις πρώτες τάξεις ξέρεις ότι τα συνώνυμα λένε το ίδιο (αρχίζω, ξεκινάω) και τα αντίθετα ή αντώνυμα το ανάποδο (ανοίγω, κλείνω). Ξέρεις και τη δοκιμή: βάζεις τη μία λέξη στη θέση της άλλης και κοιτάς τι έπαθε το νόημα. Εδώ θα δούμε γιατί αυτή η δοκιμή σπάνια βγαίνει τέλεια, και πώς διαλέγεις ανάμεσα σε λέξεις που μοιάζουν.

Δύο άξονες

Πάρε την πρόταση: «Ο σκύλος γάβγισε δυνατά.»

Μπορείς να την κοιτάξεις με δύο τρόπους.

• Οριζόντια, όπως διαβάζεται: «ο» δίπλα στο «σκύλος», δίπλα στο «γάβγισε». Οι λέξεις δένονται: το άρθρο συμφωνεί με το ουσιαστικό, το «γαβγίζω» ταιριάζει σε σκύλο και όχι σε γάτα. Αυτός είναι ο συνταγματικός άξονας: ποιες λέξεις μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη.
• Κάθετα, σε μία θέση: στη θέση του «δυνατά» θα μπορούσες να βάλεις «άγρια», «επίμονα», «ξαφνικά», «σιγανά». Αυτός είναι ο παραδειγματικός άξονας: ποιες λέξεις διεκδικούν την ίδια θέση, και ποια διαλέγεις.

Τα συνώνυμα και τα αντώνυμα ζουν στον παραδειγματικό άξονα: είναι λέξεις που μπαίνουν στην ίδια θέση. Ο συνταγματικός άξονας όμως αποφασίζει αν χωράνε στη συγκεκριμένη πρόταση. Λέμε παίρνω απόφαση, δίνω εξετάσεις, κάνω λάθος. Τέτοιοι σταθεροί συνδυασμοί λέγονται συμφράσεις, και δεν αλλάζουν εύκολα: κανείς δεν «κάνει εξετάσεις» με τη σημασία του «δίνω».

Γιατί τα συνώνυμα δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια

Ακόμα κι όταν δύο λέξεις λένε το ίδιο πράγμα, διαφέρουν σχεδόν πάντα σε κάτι.

Η ουδέτερη λέξη (τρώω, θυμώνω) χωράει σχεδόν παντού. Η πιο ειδική λέει περισσότερα: δίνει εικόνα, ένταση, ύφος. Αυτή είναι η επιλογή της λέξης.

Ποια λέξη για ποια περίσταση;

Διάλεξε μια πρόταση και μετά τη λέξη που ταιριάζει στο κενό. Το ουδέτερο «τρώει» στέκει σχεδόν πάντα, αλλά συχνά υπάρχει πιο ακριβής επιλογή.

Διάλεξε πρόταση

«Ο λύκος ___ το κρέας σε λίγα δευτερόλεπτα.»«Η πρέσβειρα ___ σήμερα με τη δήμαρχο στο δημαρχείο.»«Το άλογο ___ αργά το σανό του.»«Τι ___ το μωρό; Μόνο γάλα ακόμα;»

Ποια λέξη μπαίνει στο κενό;

τρώεικαταβροχθίζειμασουλάειγευματίζει

Ποια λέξη μπαίνει στο κενό;

Τρία είδη αντωνύμων

Τα αντώνυμα δεν είναι όλα ίδια. Δοκίμασε τα τρία ζευγάρια:

• ζεστός – κρύος. Ανάμεσα υπάρχει το χλιαρό. Κάτι που δεν είναι ζεστό δεν είναι αναγκαστικά κρύο. Και λες «πιο ζεστό», «λίγο κρύο». Αυτά είναι αντώνυμα με ενδιάμεσα, σαν τα δύο άκρα μιας κλίμακας.
• ζωντανός – νεκρός. Τρίτο δεν υπάρχει. Αν δεν είναι ζωντανό, είναι νεκρό. Αντώνυμα χωρίς ενδιάμεσα: το ένα αποκλείει το άλλο. Το ίδιο ισχύει για «παρών – απών», «αληθινός – ψεύτικος».
• αγοράζω – πουλάω. Δεν είναι άκρα, ούτε αποκλείει το ένα το άλλο. Είναι η ίδια πράξη από τις δύο πλευρές: όταν εγώ αγοράζω, κάποιος πουλάει. Το ίδιο ισχύει για «δίνω – παίρνω», «δανείζω – δανείζομαι».

Τι είδους αντώνυμα;

Για κάθε ζευγάρι ρώτα: υπάρχει κάτι ανάμεσα; Αποκλείει το ένα το άλλο; Ή είναι η ίδια πράξη από την άλλη πλευρά;

Τι είδους αντώνυμα;

δίνω – παίρνω

Με ενδιάμεσαΧωρίς ενδιάμεσαΔύο πλευρές

0 / 10

Το αντώνυμο αλλάζει με τη σημασία

Όπως το συνώνυμο, έτσι και το αντώνυμο αφορά μία σημασία της λέξης.

Μία λέξη, τρία διαφορετικά αντώνυμα, γιατί σε κάθε φράση το «ελαφρύς» σημαίνει άλλο πράγμα. Η φράση γύρω της, ο συνταγματικός άξονας, λέει ποια σημασία έχεις μπροστά σου.

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση