Συνώνυμα, αντώνυμα και η επιλογή της λέξης
Ποια λέξη μπαίνει στη θέση άλλης, και γιατί δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τον παραδειγματικό από τον συνταγματικό άξονα: τις λέξεις που διαλέγεις για μια θέση από τις λέξεις που μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη.
- Να εξηγείς γιατί δύο συνώνυμα σπάνια ταιριάζουν παντού: διαφέρουν σε ύφος, ένταση ή σημασία.
- Να αναγνωρίζεις τρία είδη αντωνύμων: με ενδιάμεσα, χωρίς ενδιάμεσα, και δύο πλευρές της ίδιας πράξης.
- Να διαλέγεις τη λέξη που ταιριάζει στην περίσταση και στις λέξεις γύρω της.
Τι ξέρεις ήδη
Από τις πρώτες τάξεις ξέρεις ότι τα συνώνυμα λένε το ίδιο (αρχίζω, ξεκινάω) και τα αντίθετα ή αντώνυμα το ανάποδο (ανοίγω, κλείνω). Ξέρεις και τη δοκιμή: βάζεις τη μία λέξη στη θέση της άλλης και κοιτάς τι έπαθε το νόημα. Εδώ θα δούμε γιατί αυτή η δοκιμή σπάνια βγαίνει τέλεια, και πώς διαλέγεις ανάμεσα σε λέξεις που μοιάζουν.
Δύο άξονες
Πάρε την πρόταση: «Ο σκύλος γάβγισε δυνατά.»
Μπορείς να την κοιτάξεις με δύο τρόπους.
- Οριζόντια, όπως διαβάζεται: «ο» δίπλα στο «σκύλος», δίπλα στο «γάβγισε». Οι λέξεις δένονται: το άρθρο συμφωνεί με το ουσιαστικό, το «γαβγίζω» ταιριάζει σε σκύλο και όχι σε γάτα. Αυτός είναι ο συνταγματικός άξονας: ποιες λέξεις μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη.
- Κάθετα, σε μία θέση: στη θέση του «δυνατά» θα μπορούσες να βάλεις «άγρια», «επίμονα», «ξαφνικά», «σιγανά». Αυτός είναι ο παραδειγματικός άξονας: ποιες λέξεις διεκδικούν την ίδια θέση, και ποια διαλέγεις.
Τα συνώνυμα και τα αντώνυμα ζουν στον παραδειγματικό άξονα: είναι λέξεις που μπαίνουν στην ίδια θέση. Ο συνταγματικός άξονας όμως αποφασίζει αν χωράνε στη συγκεκριμένη πρόταση. Λέμε παίρνω απόφαση, δίνω εξετάσεις, κάνω λάθος. Τέτοιοι σταθεροί συνδυασμοί λέγονται συμφράσεις, και δεν αλλάζουν εύκολα: κανείς δεν «κάνει εξετάσεις» με τη σημασία του «δίνω».
Γιατί τα συνώνυμα δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια
Ακόμα κι όταν δύο λέξεις λένε το ίδιο πράγμα, διαφέρουν σχεδόν πάντα σε κάτι.
| Διαφέρουν στο | Παράδειγμα | Τι αλλάζει |
|---|---|---|
| ύφος | τρώω · γευματίζω | Το «γευματίζω» είναι λόγιο: το λες για επίσημο γεύμα, όχι για ένα σάντουιτς στο διάλειμμα. |
| ένταση | θυμώνω · εξοργίζομαι | Το «εξοργίζομαι» είναι πολύ πιο δυνατό. |
| τρόπο | τρώω · καταβροχθίζω · μασουλάω | Όλα είναι φαγητό, αλλά το πρώτο είναι ουδέτερο, το δεύτερο λαίμαργο, το τρίτο αργό. |
| συνδυασμούς | δυνατός · ισχυρός | «Ισχυρός σεισμός» και «δυνατός σεισμός» στέκουν και τα δύο· «ισχυρό τσάι» όχι. |
Η ουδέτερη λέξη (τρώω, θυμώνω) χωράει σχεδόν παντού. Η πιο ειδική λέει περισσότερα: δίνει εικόνα, ένταση, ύφος. Αυτή είναι η επιλογή της λέξης.
Τρία είδη αντωνύμων
Τα αντώνυμα δεν είναι όλα ίδια. Δοκίμασε τα τρία ζευγάρια:
- ζεστός – κρύος. Ανάμεσα υπάρχει το χλιαρό. Κάτι που δεν είναι ζεστό δεν είναι αναγκαστικά κρύο. Και λες «πιο ζεστό», «λίγο κρύο». Αυτά είναι αντώνυμα με ενδιάμεσα, σαν τα δύο άκρα μιας κλίμακας.
- ζωντανός – νεκρός. Τρίτο δεν υπάρχει. Αν δεν είναι ζωντανό, είναι νεκρό. Αντώνυμα χωρίς ενδιάμεσα: το ένα αποκλείει το άλλο. Το ίδιο ισχύει για «παρών – απών», «αληθινός – ψεύτικος».
- αγοράζω – πουλάω. Δεν είναι άκρα, ούτε αποκλείει το ένα το άλλο. Είναι η ίδια πράξη από τις δύο πλευρές: όταν εγώ αγοράζω, κάποιος πουλάει. Το ίδιο ισχύει για «δίνω – παίρνω», «δανείζω – δανείζομαι».
Το αντώνυμο αλλάζει με τη σημασία
Όπως το συνώνυμο, έτσι και το αντώνυμο αφορά μία σημασία της λέξης.
| Φράση | Αντώνυμο |
|---|---|
| ελαφριά βαλίτσα | βαριά βαλίτσα |
| ελαφρύς ύπνος | βαθύς ύπνος |
| ελαφρύ τραύμα | σοβαρό τραύμα |
Μία λέξη, τρία διαφορετικά αντώνυμα, γιατί σε κάθε φράση το «ελαφρύς» σημαίνει άλλο πράγμα. Η φράση γύρω της, ο συνταγματικός άξονας, λέει ποια σημασία έχεις μπροστά σου.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Είναι συνώνυμα το «παλιός» και το «αρχαίος» στις φράσεις «παλιός φίλος» και «παλιό νόμισμα»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δοκιμάζουμε μέσα σε κάθε φράση. «Ένα αρχαίο νόμισμα» στέκει, αν το νόμισμα είναι από την αρχαιότητα: εδώ οι δύο λέξεις συγγενεύουν.
«Ένας αρχαίος φίλος» δεν στέκει. Στο «παλιός φίλος» το «παλιός» δεν σημαίνει «από πολύ παλιά εποχή» αλλά «που τον ξέρω πολλά χρόνια». Σε αυτή τη σημασία το συνώνυμο είναι άλλο: «ένας χρόνιος φίλος», «ένας φίλος από παλιά».
Και στο νόμισμα δεν είναι ακριβώς ίδια: κάθε αρχαίο νόμισμα είναι παλιό, όχι όμως κάθε παλιό αρχαίο. Μια δραχμή του 1980 είναι παλιό νόμισμα, όχι αρχαίο. Το «αρχαίος» είναι στενότερο. Συνώνυμα κατά προσέγγιση, μόνο στη μία σημασία.
Παράδειγμα 2
Τι είδους αντώνυμα είναι το «ανοιχτός – κλειστός» στις φράσεις «ανοιχτό μαγαζί» και «ανοιχτό χρώμα»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«Ανοιχτό μαγαζί» – «κλειστό μαγαζί». Ένα μαγαζί ή είναι ανοιχτό ή κλειστό· «λίγο ανοιχτό μαγαζί» δεν λέμε. Αντώνυμα χωρίς ενδιάμεσα.
«Ανοιχτό χρώμα». Εδώ το αντώνυμο δεν είναι «κλειστό», είναι σκούρο. Και ανάμεσά τους υπάρχουν αποχρώσεις: «πιο ανοιχτό», «λίγο σκούρο». Αντώνυμα με ενδιάμεσα.
Η ίδια λέξη έχει άλλο αντώνυμο, και άλλο είδος αντίθεσης, σε κάθε σημασία της.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε το αντώνυμο του «φρέσκος» στη φράση «φρέσκο ψωμί».
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τον παραδειγματικό από τον συνταγματικό άξονα: τις λέξεις που διαλέγεις για μια θέση από τις λέξεις που μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη.
- Να εξηγείς γιατί δύο συνώνυμα σπάνια ταιριάζουν παντού: διαφέρουν σε ύφος, ένταση ή σημασία.
- Να αναγνωρίζεις τρία είδη αντωνύμων: με ενδιάμεσα, χωρίς ενδιάμεσα, και δύο πλευρές της ίδιας πράξης.
- Να διαλέγεις τη λέξη που ταιριάζει στην περίσταση και στις λέξεις γύρω της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.