Λογισμικό και λειτουργικό σύστημα

Τα πρώτα δευτερόλεπτα

Πατάς το κουμπί του υπολογιστή. Για λίγα δευτερόλεπτα η οθόνη μένει μαύρη ή δείχνει ένα λογότυπο. Μετά εμφανίζεται η οθόνη σύνδεσης, και τελικά η επιφάνεια εργασίας με τα εικονίδια.

Δεν έχεις ανοίξει ακόμη κανένα πρόγραμμα. Κι όμως, σε αυτά τα δευτερόλεπτα έχει γίνει πολλή δουλειά: κάποιο λογισμικό έλεγξε το υλικό, βρήκε τον δίσκο, φόρτωσε τον εαυτό του στη μνήμη και ετοίμασε τον υπολογιστή για σένα. Αυτό το λογισμικό είναι το λειτουργικό σύστημα.

Δύο μεγάλες οικογένειες λογισμικού

Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε ότι λογισμικό είναι τα προγράμματα. Τα χωρίζουμε σε δύο μεγάλες ομάδες:

• Λογισμικό συστήματος: κάνει τον υπολογιστή να λειτουργεί. Ο χρήστης σπάνια το «χρησιμοποιεί» άμεσα. Εδώ ανήκουν το λειτουργικό σύστημα και οι οδηγοί συσκευών (drivers).
• Λογισμικό εφαρμογών: οι εφαρμογές που ανοίγεις για να κάνεις κάτι συγκεκριμένο. Επεξεργαστής κειμένου, φυλλομετρητής, παιχνίδι, πρόγραμμα ζωγραφικής, εφαρμογή μηνυμάτων.

Οι εφαρμογές δεν μιλούν ποτέ απευθείας στο υλικό. Ζητούν από το λειτουργικό σύστημα να το κάνει για λογαριασμό τους.

Τι κάνει το λειτουργικό σύστημα

Ξεκινά τον υπολογιστή

Όταν πατάς το κουμπί, τρέχει πρώτα ένα μικρό πρόγραμμα από τη ROM της μητρικής κάρτας (το BIOS ή, στους νεότερους υπολογιστές, το UEFI). Αυτό ελέγχει ότι το υλικό λειτουργεί και ψάχνει στον δίσκο το λειτουργικό σύστημα. Το λειτουργικό φορτώνεται από τον δίσκο στη RAM και αναλαμβάνει. Όλη αυτή η διαδικασία λέγεται εκκίνηση (boot).

Μοιράζει τον επεξεργαστή

Έχεις ανοιχτή μουσική, τον φυλλομετρητή και την εργασία σου. Όλα μοιάζουν να τρέχουν μαζί. Στην πραγματικότητα το λειτουργικό δίνει στον επεξεργαστή λίγη δουλειά από κάθε πρόγραμμα, με τη σειρά, χιλιάδες φορές το δευτερόλεπτο. Τόσο γρήγορα, που δεν το καταλαβαίνεις. Αυτό λέγεται πολυδιεργασία (multitasking).

Μοιράζει τη μνήμη

Κάθε ανοιχτό πρόγραμμα χρειάζεται χώρο στη RAM. Το λειτουργικό αποφασίζει ποιο πρόγραμμα παίρνει ποιο κομμάτι και φροντίζει να μη γράφει το ένα πάνω στα δεδομένα του άλλου. Όταν κλείνεις ένα πρόγραμμα, ελευθερώνει τον χώρο του.

Οργανώνει τα αρχεία

Ο δίσκος, για το υλικό, είναι απλώς δισεκατομμύρια byte. Το λειτουργικό τα οργανώνει σε αρχεία και φακέλους με ονόματα, και θυμάται πού βρίσκεται το καθένα. Θα το δούμε αναλυτικά στο επόμενο μάθημα.

Μιλά με τα περιφερειακά

Κάθε εκτυπωτής, κάθε ποντίκι, κάθε κάρτα γραφικών δουλεύει λίγο διαφορετικά. Για να τα καταλαβαίνει, το λειτουργικό χρησιμοποιεί ένα μικρό πρόγραμμα για κάθε συσκευή, τον οδηγό συσκευής (driver). Όταν συνδέεις κάτι καινούργιο, το λειτουργικό συνήθως βρίσκει μόνο του τον σωστό οδηγό.

Προστατεύει και ξεχωρίζει τους χρήστες

Σε έναν υπολογιστή μπορούν να υπάρχουν πολλοί λογαριασμοί χρηστών, ο καθένας με τον κωδικό του, τα αρχεία του και τις ρυθμίσεις του. Το λειτουργικό δεν αφήνει τον έναν χρήστη να ανοίξει τα αρχεία του άλλου.

Σου δίνει ένα περιβάλλον επικοινωνίας

Τα παράθυρα, τα εικονίδια, τα μενού και ο δείκτης του ποντικιού είναι το γραφικό περιβάλλον επικοινωνίας (GUI, Graphical User Interface). Πριν από αυτό, οι χρήστες έγραφαν εντολές σε μια γραμμή κειμένου, κάτι που υπάρχει ακόμη ως γραμμή εντολών. Στα κινητά το περιβάλλον βασίζεται στην αφή.

Λειτουργικό σύστημα ή εφαρμογή;

Για κάθε δουλειά, σκέψου: την κάνει το ίδιο το λειτουργικό, ή μια εφαρμογή που ανοίγεις εσύ;

Ποιος το κάνει;

Φορτώνει στη μνήμη το πρόγραμμα που πάτησες

Λειτουργικό σύστημαΕφαρμογή

0 / 8

Γνωστά λειτουργικά συστήματα

Μια εφαρμογή φτιάχνεται για συγκεκριμένο λειτουργικό. Ένα πρόγραμμα για Windows δεν ανοίγει όπως είναι σε ένα Android κινητό.

Άδειες χρήσης

Όταν «αγοράζεις» ένα πρόγραμμα, στην πραγματικότητα αγοράζεις μια άδεια χρήσης: το δικαίωμα να το χρησιμοποιείς με συγκεκριμένους όρους.

• Ιδιόκτητο λογισμικό: ο κώδικάς του είναι κλειστός. Δεν επιτρέπεται να τον δεις, να τον αλλάξεις ή να μοιράσεις αντίγραφα. Μπορεί να πληρώνεται ή να είναι δωρεάν.
• Ελεύθερο λογισμικό / λογισμικό ανοιχτού κώδικα: ο κώδικάς του είναι δημόσιος. Μπορείς να το χρησιμοποιείς, να το μελετάς, να το αλλάζεις και να το μοιράζεις. Παραδείγματα: Linux, LibreOffice, Firefox, Scratch.

Η αντιγραφή και διανομή ιδιόκτητου λογισμικού χωρίς άδεια λέγεται πειρατεία. Είναι παράνομη, και τα «σπασμένα» προγράμματα είναι από τους συχνότερους τρόπους να μπει κακόβουλο λογισμικό σε έναν υπολογιστή.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση