Παλαιολιθική και νεολιθική Ελλάδα
Από τους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες στους πρώτους αγρότες του Σέσκλου και του Διμηνίου.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη ζωή των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών της Παλαιολιθικής στον ελλαδικό χώρο.
- Να εξηγείς τι άλλαξε με τη Νεολιθική επανάσταση και από πού ήρθε η γεωργία στην Ελλάδα.
- Να συγκρίνεις το Σέσκλο και το Διμήνι ως νεολιθικούς οικισμούς.
- Να βγάζεις συμπεράσματα από υλικές πηγές, όπως ο οψιανός της Μήλου στο Φράγχθι.
Η εποχή του λίθου
Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι έφτιαχναν τα εργαλεία τους κυρίως από πέτρα, ξύλο και κόκαλο. Γι' αυτό η μακρύτερη περίοδος της ανθρώπινης ιστορίας λέγεται Εποχή του Λίθου. Οι αρχαιολόγοι τη χωρίζουν σε τρία κομμάτια, με ημερομηνίες για τον ελλαδικό χώρο που είναι όλες κατά προσέγγιση:
| Περίοδος | Περίπου πότε | Τι τη χαρακτηρίζει |
|---|---|---|
| Παλαιολιθική («παλιά πέτρα») | ως περίπου το 10.000 π.Χ. | κυνήγι, ψάρεμα, συλλογή· εργαλεία από πελεκημένη πέτρα |
| Μεσολιθική | περίπου 10.000 – 7000 π.Χ. | ζεστότερο κλίμα, περισσότερο ψάρεμα, συχνότερα θαλασσινά ταξίδια |
| Νεολιθική («νέα πέτρα») | περίπου 7000 – 3200 π.Χ. | γεωργία, κτηνοτροφία, μόνιμα χωριά, κεραμική, λειασμένα εργαλεία |
Δεν έχουμε ούτε μία γραπτή λέξη από αυτά τα χρόνια. Ό,τι ξέρουμε το ξέρουμε από υλικές πηγές: εργαλεία, οστά, στάχτες από φωτιές, σπόρους, θεμέλια σπιτιών.
Κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες
Στην Παλαιολιθική οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές ομάδες και μετακινούνταν ακολουθώντας τα ζώα που κυνηγούσαν και τους καρπούς κάθε εποχής. Κατέφευγαν σε σπηλιές και βραχοσκεπές ή έστηναν πρόχειρα καταλύματα. Ήξεραν να ανάβουν φωτιά, να ράβουν δέρματα και να φτιάχνουν αιχμές για τα ακόντιά τους.
Το κλίμα ήταν πολύ πιο ψυχρό από σήμερα: ήταν η τελευταία Εποχή των Παγετώνων. Επειδή μεγάλο μέρος του νερού ήταν παγωμένο, η στάθμη της θάλασσας ήταν πολύ χαμηλότερη και οι ακτές του Αιγαίου απλώνονταν πολύ πιο έξω.
Μερικές σημαντικές θέσεις:
- Στο σπήλαιο των Πετραλώνων στη Χαλκιδική βρέθηκε το 1960 ένα κρανίο αρχαϊκού ανθρώπου. Η ηλικία του συζητιέται ακόμα έντονα· οι εκτιμήσεις διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, αλλά όλες το τοποθετούν εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πίσω.
- Στις σπηλιές της Μάνης έζησαν Νεάντερταλ, ένα άλλο είδος ανθρώπου που εξαφανίστηκε αργότερα.
- Στο σπήλαιο της Θεόπετρας, κοντά στην Καλαμπάκα, οι άνθρωποι έχτισαν στην είσοδο έναν πέτρινο τοίχο πριν από περίπου 23.000 χρόνια, ίσως για να προστατευτούν από το κρύο. Είναι από τις παλαιότερες ανθρώπινες κατασκευές που ξέρουμε στην Ελλάδα.
- Το σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα χρησιμοποιήθηκε για δεκάδες χιλιάδες χρόνια, από την Παλαιολιθική ως τη Νεολιθική. Τα στρώματά του είναι σαν βιβλίο με όλες τις σελίδες στη σειρά.

Παράδειγμα 1
Στα στρώματα του σπηλαίου Φράγχθι, παλιότερα από 10.000 χρόνια, βρέθηκαν κομμάτια οψιανού από τη Μήλο. Τι μας λέει αυτό το εύρημα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι είναι ο οψιανός. Ηφαιστειακό γυαλί, σκληρό και κοφτερό — ό,τι καλύτερο για λεπίδες πριν από τα μέταλλα. Στο Αιγαίο βγαίνει κυρίως στη Μήλο, και η χημική του «ταυτότητα» δείχνει από ποιο κοίτασμα προέρχεται.
Πώς έφτασε στην Αργολίδα. Ακόμα και με τη χαμηλή στάθμη της θάλασσας της Εποχής των Παγετώνων, η Μήλος ήταν νησί. Κάποιος έπρεπε να περάσει τη θάλασσα.
Τι συμπεραίνουμε. Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήξεραν να φτιάχνουν πλεούμενα και να ταξιδεύουν στο Αιγαίο, και ήξεραν πού να βρουν ένα πολύτιμο υλικό. Στα λίγο νεότερα στρώματα του σπηλαίου βρέθηκαν και κόκαλα από τόνους, ψάρια της ανοιχτής θάλασσας, που δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση.
Τι δεν μας λέει. Δεν ξέρουμε αν οι κάτοικοι του Φράγχθι πήγαιναν οι ίδιοι στη Μήλο ή αν αντάλλασσαν τον οψιανό με άλλους. Μια υλική πηγή απαντάει στο «τι» και στο «πού», σπάνια στο «ποιος» και στο «γιατί».

Η Νεολιθική επανάσταση
Γύρω στο 10.000 π.Χ. η Εποχή των Παγετώνων τελείωσε. Το κλίμα ζέστανε, η θάλασσα ανέβηκε, και στην Εγγύς Ανατολή — στην περιοχή που λέμε «Εύφορη Ημισέληνο» — οι άνθρωποι άρχισαν σιγά σιγά να καλλιεργούν φυτά και να εξημερώνουν ζώα.
Στον ελλαδικό χώρο η γεωργία εμφανίζεται γύρω στο 7000 π.Χ., και ήρθε απ' έξω, μέσω της Μικράς Ασίας. Το ξέρουμε με δύο τρόπους:
- Τα πρώτα σιτάρια και τα πρώτα πρόβατα και κατσίκια της Ελλάδας δεν έχουν άγριους προγόνους εδώ· οι άγριοι πρόγονοί τους ζούσαν στην Ανατολή.
- Το αρχαίο DNA από σκελετούς δείχνει ότι οι πρώτοι αγρότες κατάγονταν σε μεγάλο βαθμό από αγρότες της Ανατολίας, που ανακατεύτηκαν με τους ντόπιους κυνηγούς.
Γιατί άρχισαν οι άνθρωποι να καλλιεργούν; Οι επιστήμονες δίνουν περισσότερες από μία εξηγήσεις και μάλλον έπαιξαν ρόλο όλες: το πιο ζεστό και σταθερό κλίμα, ο πληθυσμός που μεγάλωνε και χρειαζόταν περισσότερη τροφή από ένα σημείο, και η γνώση που περνούσε από ομάδα σε ομάδα.
Τι άλλαξε — προς το καλύτερο και προς το χειρότερο
Η γεωργία έδωσε περισσότερη τροφή από το ίδιο κομμάτι γης. Οι οικογένειες έμεναν στο ίδιο μέρος, ο πληθυσμός μεγάλωσε, και ό,τι περίσσευε μπορούσε να αποθηκευτεί. Όταν δεν χρειαζόταν να δουλεύουν όλοι στα χωράφια, κάποιοι έγιναν τεχνίτες: κεραμείς, υφαντές, κατασκευαστές εργαλείων. Άρχισαν οι ανταλλαγές ανάμεσα στα χωριά.
Η αλλαγή όμως είχε και κόστος. Οι αγρότες δούλευαν πολλές ώρες, έτρωγαν λιγότερο ποικίλα από τους κυνηγούς και κινδύνευαν από μια κακή χρονιά. Η ζωή κοντά σε ζώα έφερε νέες αρρώστιες. Και όπου υπάρχει αποθηκευμένος πλούτος, υπάρχουν και διαφορές ανάμεσα σε όσους έχουν περισσότερα και όσους έχουν λιγότερα.
Σέσκλο και Διμήνι
Η Θεσσαλία, με τον εύφορο κάμπο της, γέμισε νεολιθικούς οικισμούς. Οι ντόπιοι τους λένε μαγούλες: χαμηλοί λόφοι που σχηματίστηκαν από χιλιάδες χρόνια ερείπια σπιτιών, το ένα πάνω στο άλλο. Δύο από αυτούς, κοντά στον Βόλο, τους ανέσκαψε ο Χρήστος Τσούντας στις αρχές του 20ού αιώνα.
| Σέσκλο | Διμήνι | |
|---|---|---|
| Ακμή | Μέση Νεολιθική, περίπου 6η χιλιετία π.Χ. | Νεότερη Νεολιθική, περίπου 4800–4500 π.Χ. |
| Οικισμός | ένα ψηλότερο τμήμα («ακρόπολη») και γύρω του μεγάλος οικισμός | μικρός οικισμός με πέτρινους ομόκεντρους περιβόλους |
| Σπίτια | πέτρινα θεμέλια και τοίχοι από πλίνθους, μερικά ίσως με δεύτερο όροφο | σπίτια ανάμεσα στους περιβόλους και ένα μεγαλύτερο κτίριο στο κέντρο |
| Κεραμική | αγγεία με κόκκινα σχέδια σε ανοιχτό φόντο | αγγεία με σπείρες και μαίανδρους |

Οι περίβολοι του Διμηνίου είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς δουλεύει η ερμηνεία. Όταν ανασκάφηκαν, θεωρήθηκαν τείχη άμυνας. Αργότερα οι αρχαιολόγοι παρατήρησαν ότι είναι χαμηλοί και έχουν πολλά ανοίγματα, και πολλοί πιστεύουν σήμερα ότι χώριζαν χώρους εργασίας των οικογενειών ή συγκρατούσαν το χώμα της πλαγιάς. Τα ίδια ευρήματα, δύο εξηγήσεις — και η συζήτηση δεν έχει κλείσει.
Γύρω στο 3200 π.Χ. οι άνθρωποι του Αιγαίου δούλευαν όλο και περισσότερο τον χαλκό. Η Εποχή του Λίθου έδινε τη θέση της στην Εποχή του Χαλκού.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λένε στη Θεσσαλία τους χαμηλούς λόφους που σχηματίστηκαν από ερείπια νεολιθικών σπιτιών;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη ζωή των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών της Παλαιολιθικής στον ελλαδικό χώρο.
- Να εξηγείς τι άλλαξε με τη Νεολιθική επανάσταση και από πού ήρθε η γεωργία στην Ελλάδα.
- Να συγκρίνεις το Σέσκλο και το Διμήνι ως νεολιθικούς οικισμούς.
- Να βγάζεις συμπεράσματα από υλικές πηγές, όπως ο οψιανός της Μήλου στο Φράγχθι.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.