Παλαιολιθική και νεολιθική Ελλάδα

Η εποχή του λίθου

Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι έφτιαχναν τα εργαλεία τους κυρίως από πέτρα, ξύλο και κόκαλο. Γι' αυτό η μακρύτερη περίοδος της ανθρώπινης ιστορίας λέγεται Εποχή του Λίθου. Οι αρχαιολόγοι τη χωρίζουν σε τρία κομμάτια, με ημερομηνίες για τον ελλαδικό χώρο που είναι όλες κατά προσέγγιση:

Δεν έχουμε ούτε μία γραπτή λέξη από αυτά τα χρόνια. Ό,τι ξέρουμε το ξέρουμε από υλικές πηγές: εργαλεία, οστά, στάχτες από φωτιές, σπόρους, θεμέλια σπιτιών.

Κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες

Στην Παλαιολιθική οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές ομάδες και μετακινούνταν ακολουθώντας τα ζώα που κυνηγούσαν και τους καρπούς κάθε εποχής. Κατέφευγαν σε σπηλιές και βραχοσκεπές ή έστηναν πρόχειρα καταλύματα. Ήξεραν να ανάβουν φωτιά, να ράβουν δέρματα και να φτιάχνουν αιχμές για τα ακόντιά τους.

Το κλίμα ήταν πολύ πιο ψυχρό από σήμερα: ήταν η τελευταία Εποχή των Παγετώνων. Επειδή μεγάλο μέρος του νερού ήταν παγωμένο, η στάθμη της θάλασσας ήταν πολύ χαμηλότερη και οι ακτές του Αιγαίου απλώνονταν πολύ πιο έξω.

Μερικές σημαντικές θέσεις:

• Στο σπήλαιο των Πετραλώνων στη Χαλκιδική βρέθηκε το 1960 ένα κρανίο αρχαϊκού ανθρώπου. Η ηλικία του συζητιέται ακόμα έντονα· οι εκτιμήσεις διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, αλλά όλες το τοποθετούν εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πίσω.
• Στις σπηλιές της Μάνης έζησαν Νεάντερταλ, ένα άλλο είδος ανθρώπου που εξαφανίστηκε αργότερα.
• Στο σπήλαιο της Θεόπετρας, κοντά στην Καλαμπάκα, οι άνθρωποι έχτισαν στην είσοδο έναν πέτρινο τοίχο πριν από περίπου 23.000 χρόνια, ίσως για να προστατευτούν από το κρύο. Είναι από τις παλαιότερες ανθρώπινες κατασκευές που ξέρουμε στην Ελλάδα.
• Το σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα χρησιμοποιήθηκε για δεκάδες χιλιάδες χρόνια, από την Παλαιολιθική ως τη Νεολιθική. Τα στρώματά του είναι σαν βιβλίο με όλες τις σελίδες στη σειρά.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η Νεολιθική επανάσταση

Γύρω στο 10.000 π.Χ. η Εποχή των Παγετώνων τελείωσε. Το κλίμα ζέστανε, η θάλασσα ανέβηκε, και στην Εγγύς Ανατολή — στην περιοχή που λέμε «Εύφορη Ημισέληνο» — οι άνθρωποι άρχισαν σιγά σιγά να καλλιεργούν φυτά και να εξημερώνουν ζώα.

Στον ελλαδικό χώρο η γεωργία εμφανίζεται γύρω στο 7000 π.Χ., και ήρθε απ' έξω, μέσω της Μικράς Ασίας. Το ξέρουμε με δύο τρόπους:

• Τα πρώτα σιτάρια και τα πρώτα πρόβατα και κατσίκια της Ελλάδας δεν έχουν άγριους προγόνους εδώ· οι άγριοι πρόγονοί τους ζούσαν στην Ανατολή.
• Το αρχαίο DNA από σκελετούς δείχνει ότι οι πρώτοι αγρότες κατάγονταν σε μεγάλο βαθμό από αγρότες της Ανατολίας, που ανακατεύτηκαν με τους ντόπιους κυνηγούς.

Γιατί άρχισαν οι άνθρωποι να καλλιεργούν; Οι επιστήμονες δίνουν περισσότερες από μία εξηγήσεις και μάλλον έπαιξαν ρόλο όλες: το πιο ζεστό και σταθερό κλίμα, ο πληθυσμός που μεγάλωνε και χρειαζόταν περισσότερη τροφή από ένα σημείο, και η γνώση που περνούσε από ομάδα σε ομάδα.

Παλαιολιθική ή Νεολιθική;

Κάθε κάρτα περιγράφει κάτι από τη ζωή των ανθρώπων. Σε ποια εποχή ανήκει;

Σε ποια εποχή;

Η ομάδα μετακινείται πίσω από τα κοπάδια των ελαφιών

ΠαλαιολιθικήΝεολιθική

0 / 8

Τι άλλαξε — προς το καλύτερο και προς το χειρότερο

Η γεωργία έδωσε περισσότερη τροφή από το ίδιο κομμάτι γης. Οι οικογένειες έμεναν στο ίδιο μέρος, ο πληθυσμός μεγάλωσε, και ό,τι περίσσευε μπορούσε να αποθηκευτεί. Όταν δεν χρειαζόταν να δουλεύουν όλοι στα χωράφια, κάποιοι έγιναν τεχνίτες: κεραμείς, υφαντές, κατασκευαστές εργαλείων. Άρχισαν οι ανταλλαγές ανάμεσα στα χωριά.

Η αλλαγή όμως είχε και κόστος. Οι αγρότες δούλευαν πολλές ώρες, έτρωγαν λιγότερο ποικίλα από τους κυνηγούς και κινδύνευαν από μια κακή χρονιά. Η ζωή κοντά σε ζώα έφερε νέες αρρώστιες. Και όπου υπάρχει αποθηκευμένος πλούτος, υπάρχουν και διαφορές ανάμεσα σε όσους έχουν περισσότερα και όσους έχουν λιγότερα.

Από την αιτία στη συνέπεια

Διάλεξε μια αλλαγή της Νεολιθικής και μετά μια συνέπεια. Θα δεις αν η μία οδηγεί στην άλλη.

Η αλλαγή

Τα χωράφια θέλουν φροντίδα όλο τον χρόνοΗ σοδειά δίνει περισσότερο απ' όσο τρώει η οικογένειαΆνθρωποι και κοπάδια ζουν πλάι πλάιΧρειάζεται δοχείο για σπόρους, λάδι και μαγείρεμα

Η συνέπεια

Μόνιμα χωριάΤεχνίτες και ανταλλαγέςΝέες αρρώστιεςΠήλινα αγγεία

Οδηγεί εκείΣωστά. Όποιος σπέρνει πρέπει να μείνει ως τον θερισμό — και μετά να ξανασπείρει. Έτσι γεννιούνται τα μόνιμα χωριά.

Σέσκλο και Διμήνι

Η Θεσσαλία, με τον εύφορο κάμπο της, γέμισε νεολιθικούς οικισμούς. Οι ντόπιοι τους λένε μαγούλες: χαμηλοί λόφοι που σχηματίστηκαν από χιλιάδες χρόνια ερείπια σπιτιών, το ένα πάνω στο άλλο. Δύο από αυτούς, κοντά στον Βόλο, τους ανέσκαψε ο Χρήστος Τσούντας στις αρχές του 20ού αιώνα.

Οι περίβολοι του Διμηνίου είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς δουλεύει η ερμηνεία. Όταν ανασκάφηκαν, θεωρήθηκαν τείχη άμυνας. Αργότερα οι αρχαιολόγοι παρατήρησαν ότι είναι χαμηλοί και έχουν πολλά ανοίγματα, και πολλοί πιστεύουν σήμερα ότι χώριζαν χώρους εργασίας των οικογενειών ή συγκρατούσαν το χώμα της πλαγιάς. Τα ίδια ευρήματα, δύο εξηγήσεις — και η συζήτηση δεν έχει κλείσει.

Γύρω στο 3200 π.Χ. οι άνθρωποι του Αιγαίου δούλευαν όλο και περισσότερο τον χαλκό. Η Εποχή του Λίθου έδινε τη θέση της στην Εποχή του Χαλκού.