Η ιστορία ως επιστήμη

Τι κάνει ο ιστορικός

Ιστορία δεν είναι όλο το παρελθόν. Είναι ό,τι μπορούμε να ξέρουμε για το παρελθόν — και το ξέρουμε μόνο από όσα άφησε πίσω του: ένα κεραμικό, ένα τείχος, μια επιγραφή, ένα γράμμα, ένα τραγούδι. Αυτά τα ίχνη λέγονται πηγές.

Ο ιστορικός δουλεύει λίγο σαν ανακριτής. Μαζεύει πηγές, ρωτάει ποια είναι αξιόπιστη, τις συγκρίνει μεταξύ τους, και μόνο τότε γράφει μια ερμηνεία: τι έγινε, γιατί έγινε και τι άλλαξε μετά. Αν βρεθούν νέες πηγές, η ερμηνεία μπορεί να αλλάξει. Γι' αυτό η ιστορία είναι επιστήμη και όχι απλώς μια ιστορία που λέγεται.

Η λέξη είναι αρχαία ελληνική: «ἱστορία» σήμαινε έρευνα, αυτό που μαθαίνει κανείς ρωτώντας και εξετάζοντας.

Οι πηγές

Η πρώτη διάκριση αφορά το πόσο κοντά είναι η πηγή στα γεγονότα.

• Πρωτογενείς πηγές είναι όσες προέρχονται από την εποχή που μελετάμε ή από ανθρώπους που την έζησαν: ένα νόμισμα, ένα ημερολόγιο, ένας νόμος χαραγμένος σε πέτρα.
• Δευτερογενείς πηγές είναι όσες γράφτηκαν αργότερα για αυτή την εποχή, με βάση τις πρωτογενείς: ένα βιβλίο ιστορικού, ένα σχολικό εγχειρίδιο, ένα ντοκιμαντέρ.

Η δεύτερη διάκριση αφορά το είδος τους.

Για τα πολύ παλιά χρόνια, πριν από τη γραφή, έχουμε μόνο υλικές πηγές. Αυτή την εποχή τη λέμε προϊστορία. Η ιστορία με τη στενή έννοια αρχίζει σε κάθε τόπο όταν εμφανίζονται γραπτά κείμενα — και αυτό δεν έγινε παντού την ίδια στιγμή.

Πρωτογενής ή δευτερογενής;

Μελετάς την Επανάσταση του 1821. Πού ανήκει η κάθε πηγή;

Πού ανήκει;

Τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη

ΠρωτογενήςΔευτερογενής

0 / 8

Πώς ελέγχουμε μια πηγή

Καμία πηγή δεν είναι «ουδέτερη». Ακόμα και ένας αυτόπτης μάρτυρας μπορεί να θυμάται λάθος, να είδε μόνο ένα κομμάτι ή να θέλει να δικαιώσει τη δική του πλευρά. Γι' αυτό ο ιστορικός κάνει σε κάθε πηγή τέσσερις ερωτήσεις:

1. Ποιος τη δημιούργησε;
2. Πότε — την ώρα των γεγονότων ή πολύ αργότερα;
3. Από πού ξέρει όσα λέει — τα είδε, τα άκουσε, τα φαντάστηκε;
4. Γιατί τη δημιούργησε — για να ενημερώσει, να πείσει, να τιμήσει;

Μετά τη συγκρίνει με άλλες πηγές. Αν δύο ανεξάρτητες πηγές λένε το ίδιο, το πιστεύουμε περισσότερο. Αν διαφωνούν, αυτό δεν είναι αποτυχία — είναι πληροφορία για το πώς έβλεπαν τα γεγονότα οι διαφορετικές πλευρές.

Οι αρχαίοι Έλληνες ιστορικοί είχαν ήδη αρχίσει να σκέφτονται έτσι. Ο Ηρόδοτος (5ος αιώνας π.Χ.), που ο Ρωμαίος Κικέρων τον ονόμασε «πατέρα της ιστορίας», καταγράφει πολλές διηγήσεις που άκουσε, αλλά σε ένα σημείο προειδοποιεί ότι οφείλει να λέει όσα λέγονται, όχι όμως και να τα πιστεύει όλα. Ο Θουκυδίδης, λίγο νεότερος, πήγε ένα βήμα πιο πέρα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Γεγονός, ερμηνεία και μύθος

Ένα γεγονός είναι κάτι που οι πηγές επιβεβαιώνουν: η μάχη του Μαραθώνα έγινε το 490 π.Χ. Μια ερμηνεία είναι η εξήγηση που δίνουμε: γιατί νίκησαν οι Αθηναίοι, τι σήμαινε η νίκη. Για τα γεγονότα οι ιστορικοί συνήθως συμφωνούν· για τις ερμηνείες συχνά διαφωνούν, και αυτό είναι φυσιολογικό.

Ο μύθος είναι κάτι άλλο: μια διήγηση που πέρασε από στόμα σε στόμα, συχνά με θεούς και ήρωες, χωρίς ανεξάρτητη πηγή που να την επιβεβαιώνει. Ο μύθος δεν είναι άχρηστος για τον ιστορικό — δείχνει τι πίστευαν οι άνθρωποι — αλλά δεν είναι απόδειξη.

Ένα γνωστό παράδειγμα είναι η Τροία. Τον 19ο αιώνα ο Ερρίκος Σλήμαν έσκαψε στον λόφο Χισαρλίκ της Μικράς Ασίας και βρήκε μια πόλη με πολλά στρώματα και ίχνη καταστροφών. Ότι υπήρξε πόλη εκεί είναι γεγονός. Αν έγινε ο πόλεμος που περιγράφει ο Όμηρος, με τον Αχιλλέα και την ωραία Ελένη, δεν μπορεί να το επιβεβαιώσει καμία ανεξάρτητη πηγή.

Πώς μετράμε τον χρόνο

Στην Ελλάδα, όπως και στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, μετράμε τα χρόνια από τη γέννηση του Χριστού: π.Χ. πριν από αυτήν, μ.Χ. μετά. Δύο κανόνες κάνουν τη διαφορά:

• Στα π.Χ. τα χρόνια μετράνε ανάποδα: το 490 π.Χ. είναι πριν από το 480 π.Χ. Όσο μεγαλύτερος ο αριθμός, τόσο πιο παλιό το γεγονός.
• Δεν υπάρχει έτος μηδέν. Μετά το 1 π.Χ. έρχεται αμέσως το 1 μ.Χ.

Ένας αιώνας είναι εκατό χρόνια και μια χιλιετία χίλια. Ο 1ος αιώνας μ.Χ. είναι τα έτη 1–100, ο 2ος τα 101–200, και ούτω καθεξής. Άρα το 1821 ανήκει στον 19ο αιώνα και όχι στον 18ο. Στα π.Χ. ο 5ος αιώνας είναι τα έτη 500–401 π.Χ., οπότε το 490 π.Χ. ανήκει στον 5ο αιώνα π.Χ.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Από τα π.Χ. στα μ.Χ.

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά» — προσοχή στα π.Χ.

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Οι πρώτοι Ολυμπιακοί ΑγώνεςΜάχη του ΜαραθώναΘάνατος του Μεγάλου ΑλεξάνδρουΕγκαίνια της ΚωνσταντινούποληςΆλωση της ΠόληςΕλληνική Επανάσταση

Οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες · 776 π.Χ. (παραδοσιακή χρονολογία)Οι αρχαίοι Έλληνες μετρούσαν τα χρόνια σε ολυμπιάδες από αυτή τη χρονιά. 8ος αιώνας π.Χ.

Χρονολόγηση χωρίς ημερομηνία

Ένα πήλινο αγγείο δεν γράφει πάνω του «φτιάχτηκε το 3000 π.Χ.». Πώς χρονολογούν λοιπόν οι αρχαιολόγοι όσα βρίσκουν;

Η σχετική χρονολόγηση λέει τη σειρά («αυτό είναι παλιότερο από εκείνο»). Η απόλυτη δίνει αριθμό ετών — σχεδόν πάντα με ένα «περίπου». Γι' αυτό στα βιβλία προϊστορίας θα διαβάζεις συχνά «γύρω στο 3000 π.Χ.»: δεν είναι προχειρότητα, είναι τιμιότητα.