Οι πολιτισμοί της Εγγύς Ανατολής
Μεσοποταμία και Αίγυπτος: οι πρώτες πόλεις, η γραφή και τα πρώτα κράτη.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί οι πρώτες πόλεις και τα πρώτα κράτη γεννήθηκαν δίπλα σε μεγάλα ποτάμια.
- Να περιγράφεις τι πρόσφεραν οι Σουμέριοι και οι Βαβυλώνιοι: πόλη, σφηνοειδή γραφή, γραπτούς νόμους.
- Να περιγράφεις πώς οργανωνόταν η Αίγυπτος γύρω από τον Νείλο και τον Φαραώ.
- Να αναγνωρίζεις τη συμβολή των Χετταίων, των Φοινίκων και των Εβραίων, και ιδίως το αλφάβητο.
- Να διαβάζεις μια αρχαία πηγή, τον Κώδικα του Χαμουραμπί, για να καταλάβεις μια κοινωνία.
Πόλεις δίπλα στα ποτάμια
Πριν από την Ελλάδα των ανακτόρων, και πολύ πριν από τον Όμηρο, οι πρώτες πόλεις του κόσμου είχαν ήδη χτιστεί στην Εγγύς Ανατολή: στις χώρες γύρω από την ανατολική άκρη της Μεσογείου, από την Αίγυπτο ως τη Μεσοποταμία.
Δύο από αυτές τις χώρες έχουν κάτι κοινό: ένα μεγάλο ποτάμι μέσα σε ξερό τόπο. Ο Τίγρης και ο Ευφράτης στη Μεσοποταμία (το όνομα σημαίνει «η χώρα ανάμεσα στους ποταμούς»), ο Νείλος στην Αίγυπτο. Το νερό και η λάσπη που άφηναν οι πλημμύρες έκαναν τη γη πολύ εύφορη. Για να τη δαμάσουν όμως χρειάζονταν κανάλια, φράγματα, αποθήκες, δηλαδή πολλούς ανθρώπους που δούλευαν μαζί και κάποιον που οργάνωνε τη δουλειά.
Μεσοποταμία: Σουμέριοι, Βαβυλώνιοι, Ασσύριοι
Οι Σουμέριοι έζησαν στη νότια Μεσοποταμία. Από πού ήρθαν δεν το ξέρουμε, και η γλώσσα τους δεν μοιάζει με καμία γνωστή. Ξέρουμε όμως τι άφησαν:
- τις πρώτες μεγάλες πόλεις-κράτη, όπως η Ουρ και η Ουρούκ, η καθεμιά με τον δικό της άρχοντα και τον δικό της θεό,
- τον τροχό, το άροτρο και την επεξεργασία των μετάλλων,
- τα ζιγκουράτ, ψηλούς ναούς σε σκαλωτούς ορόφους, που χρησίμευαν και για να παρατηρούν τον ουρανό,
- τη σφηνοειδή γραφή, που γεννήθηκε γύρω στο 3200 π.Χ.: σημάδια πατημένα με ένα κομμένο καλάμι πάνω σε νωπό πηλό. Οι πρώτες πινακίδες είναι λογαριασμοί ναών: τόσα σακιά κριθάρι, τόσα πρόβατα.
Τη 2η χιλιετία η πόλη Βαβυλώνα ένωσε ολόκληρη τη Μεσοποταμία σε ένα κράτος. Ο βασιλιάς της Χαμουραμπί (περίπου 1792–1750 π.Χ.) χάραξε σε μια πέτρινη στήλη περίπου τριακόσιους νόμους: τον πιο γνωστό αρχαίο γραπτό νομικό κώδικα. Οι Βαβυλώνιοι ήταν και σπουδαίοι αστρονόμοι και μαθηματικοί: σε αυτούς χρωστάμε τη μέτρηση με βάση το , που κρατάμε ακόμα στα λεπτά της ώρας και στις μοίρες του κύκλου.
Από τη Μεσοποταμία έρχεται και το πιο παλιό έπος που ξέρουμε, το Έπος του Γιλγαμές: ένας περήφανος βασιλιάς της Ουρούκ ψάχνει την αθανασία και στο τέλος μαθαίνει να δέχεται ότι είναι θνητός, όπως όλοι.
Αργότερα την περιοχή κυριάρχησαν οι Ασσύριοι του βορρά, ένας λαός πολεμιστών με πρωτεύουσα τη Νινευί.
Αίγυπτος: «δώρο του Νείλου»
Παράδειγμα 1
Ο Ηρόδοτος γράφει ότι η Αίγυπτος είναι «δώρο του ποταμού». Τι εννοεί, και πόσο δίκιο έχει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο Ηρόδοτος, ο Έλληνας ιστορικός του 5ου αιώνα π.Χ., επισκέφτηκε την Αίγυπτο. Γράφει (Ιστορίαι 2.5, σε ελεύθερη απόδοση) ότι η χώρα όπου πλέουν οι Έλληνες είναι γη «αποκτημένη» από τον ποταμό, «δῶρον τοῦ ποταμοῦ».
Τι εννοεί. Ο Νείλος πλημμύριζε κάθε καλοκαίρι και, όταν τα νερά αποτραβιούνταν, άφηνε στα χωράφια μαύρη, πλούσια λάσπη. Γύρω από τη στενή λουρίδα των οχθών και το Δέλτα απλώνεται έρημος. Χωρίς τον ποταμό θα υπήρχε μόνο άμμος.
Τι λένε τα άλλα στοιχεία. Ο Νείλος ήταν και ο δρόμος της χώρας: όλα ταξίδευαν με βάρκες. Στις όχθες του φύτρωνε ο πάπυρος, από τον οποίο έκαναν ένα είδος χαρτιού. Και οι Αιγύπτιοι μετρούσαν τη χρονιά τους με τις εποχές του ποταμού: πλημμύρα, σπορά, θερισμός.
Συμπέρασμα. Ο Ηρόδοτος έχει δίκιο, και η φράση του είναι από τις καλύτερες περιγραφές της Αιγύπτου που μας άφησε η αρχαιότητα. Θυμήσου όμως ότι γράφει ως ξένος επισκέπτης, πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια μετά τις πρώτες πυραμίδες, και ότι συχνά επαναλαμβάνει όσα του είπαν οι ιερείς.
Η Αίγυπτος ενώθηκε σε ένα κράτος γύρω στο 3100 π.Χ.: Άνω Αίγυπτος (ο νότος, ψηλά στο ποτάμι) και Κάτω Αίγυπτος (το Δέλτα). Ήταν από τα πρώτα ενιαία κράτη του κόσμου, και κράτησε τρεις χιλιετίες. Οι ιστορικοί χωρίζουν τη μακριά ιστορία της σε τρεις περιόδους ακμής:
| Περίοδος | Περίπου | Τι τη χαρακτηρίζει |
|---|---|---|
| Παλαιό Βασίλειο | 2700–2200 π.Χ. | πρωτεύουσα η Μέμφιδα· οι μεγάλες πυραμίδες της Γκίζας |
| Μέσο Βασίλειο | 2050–1650 π.Χ. | πρωτεύουσα η Θήβα· οχυρά στα σύνορα |
| Νέο Βασίλειο | 1550–1070 π.Χ. | κατακτήσεις ως τη Συρία· τάφοι στην Κοιλάδα των Βασιλέων, ναοί του Καρνάκ και του Λούξορ |

Στην κορυφή της κοινωνίας στεκόταν ο Φαραώ. Οι Αιγύπτιοι τον θεωρούσαν γιο του θεού του ήλιου και ενσάρκωση θεού πάνω στη γη: διοικούσε, ήταν αρχηγός του στρατού και ο ανώτατος ιερέας. Κυβερνούσε με τη βοήθεια πολλών γραφέων και υπαλλήλων. Κάτω από αυτούς, οι χωρικοί, η μεγάλη πλειονότητα του λαού, καλλιεργούσαν γη που δεν τους ανήκε και πλήρωναν βαριούς φόρους σε σιτάρι. Στις πόλεις δούλευαν τεχνίτες: χτίστες, χρυσοχόοι, λιθοξόοι.
Η θρησκεία ήταν πολυθεϊστική: ο Άμμων-Ρα, θεός του ήλιου, ο Όσιρις, θεός του κάτω κόσμου και της αναγέννησης, η Ίσιδα, θεά της μητρότητας. Οι Αιγύπτιοι πίστευαν σε μια ζωή μετά τον θάνατο, γι' αυτό ταρίχευαν τους νεκρούς (οι μούμιες) και γέμιζαν τους τάφους με όσα θα χρειάζονταν εκεί.
Έγραφαν με ιερογλυφικά, πάνω σε πάπυρο και στους τοίχους των ναών. Για αιώνες κανείς δεν μπορούσε να τα διαβάσει. Το 1799 βρέθηκε στη Ροζέτα, κοντά στην Αλεξάνδρεια, μια πέτρα με το ίδιο κείμενο σε τρεις γραφές: ιερογλυφικά, δημοτική αιγυπτιακή και ελληνικά. Συγκρίνοντάς τα, ο Γάλλος Ζαν-Φρανσουά Σαμπολιόν διάβασε το 1822 τα ιερογλυφικά. Ξεκίνησε από τα ονόματα των βασιλιάδων, που τα ιερογλυφικά τα κλείνουν σε ένα πλαίσιο, όπως το όνομα «Πτολεμαίος».

Χετταίοι, Φοίνικες, Εβραίοι
Ανάμεσα στις δύο μεγάλες δυνάμεις, τη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, ζούσαν κι άλλοι λαοί που άφησαν το σημάδι τους.
Οι Χετταίοι έφτιαξαν τη 2η χιλιετία ένα ισχυρό κράτος στη Μικρά Ασία, με πρωτεύουσα τη Χαττούσα. Στα αρχεία τους με πήλινες πινακίδες αναφέρεται μια χώρα «Αχιγιάβα», που πολλοί ερευνητές τη συνδέουν με τους Αχαιούς, τους Μυκηναίους. Το κράτος τους διαλύθηκε γύρω στο 1200 π.Χ., την εποχή των επιδρομών των λεγόμενων «Λαών της Θάλασσας», που αναστάτωσαν όλη την ανατολική Μεσόγειο.
Οι Φοίνικες ζούσαν στις ακτές του σημερινού Λιβάνου, σε πόλεις όπως η Βύβλος, η Σιδώνα και η Τύρος. Δεν είχαν πολλή εύφορη γη, γι' αυτό στράφηκαν στη θάλασσα: έγιναν οι μεγαλύτεροι ναυτικοί και έμποροι της Μεσογείου. Η πιο μεγάλη τους προσφορά όμως ήταν ένα αλφάβητο με μόνο 22 γράμματα, όλα σύμφωνα.
Οι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν στο εσωτερικό της Παλαιστίνης. Γύρω στο 1000 π.Χ., με βασιλιάδες τον Σαούλ, τον Δαβίδ και τον Σολομώντα, έφτιαξαν ένα κράτος με πρωτεύουσα την Ιερουσαλήμ. Το κράτος χωρίστηκε γρήγορα στα δύο και αργότερα καταλύθηκε από τους Ασσυρίους και τους Βαβυλωνίους. Οι Εβραίοι όμως άφησαν κάτι που κράτησε πολύ περισσότερο: τον μονοθεϊσμό, την πίστη σε έναν θεό, και το ιερό τους βιβλίο, την Εβραϊκή Βίβλο (για τους χριστιανούς, Παλαιά Διαθήκη).
Διαβάζουμε έναν νόμο
Παράδειγμα 2
Τρεις νόμοι του Χαμουραμπί για το ίδιο αδίκημα. Τι μας λένε για τη βαβυλωνιακή κοινωνία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο Κώδικας του Χαμουραμπί, άρθρα 196, 198 και 199, σε ελεύθερη απόδοση: «Αν κάποιος βγάλει το μάτι ενός ελεύθερου άντρα, θα του βγάλουν το μάτι. Αν βγάλει το μάτι ενός απλού ανθρώπου, θα πληρώσει μία μίνα ασήμι. Αν βγάλει το μάτι του δούλου κάποιου, θα πληρώσει το μισό της τιμής του δούλου.»
Τι είναι. Νόμοι γραμμένοι και στημένοι δημόσια, πάνω σε στήλη. Ο καθένας μπορούσε, τουλάχιστον σε θεωρία, να ξέρει τι τιμωρία προβλέπεται, αντί να αποφασίζει ο δικαστής ό,τι ήθελε. Αυτό ήταν μεγάλο βήμα.
Τι αποκαλύπτουν. Η ίδια πράξη τιμωρείται διαφορετικά, ανάλογα με το ποιος είναι το θύμα. Η κοινωνία είχε τάξεις: ελεύθεροι με πλήρη δικαιώματα, απλοί άνθρωποι με λιγότερα, και δούλοι, που ο νόμος τους λογάριαζε ως ιδιοκτησία: η αποζημίωση πάει στον αφέντη, όχι στον ίδιο τον δούλο.
Συμπέρασμα. Ο νόμος του «οφθαλμός αντί οφθαλμού» δεν ίσχυε για όλους. Ένας νόμος μάς δείχνει τι θεωρούσε δίκαιο εκείνη η κοινωνία, και γι' αυτό είναι από τις καλύτερες πηγές για να καταλάβουμε πώς ζούσαν οι άνθρωποι. Η ισότητα όλων μπροστά στον νόμο είναι ιδέα πολύ μεταγενέστερη.
Αυτοί οι λαοί δεν ήταν μακρινοί για το Αιγαίο. Στις επόμενες ενότητες θα δεις Κρητικούς να φέρνουν δώρα σε αιγυπτιακούς τάφους, μυκηναϊκά αγγεία στην Ανατολή, και τους Έλληνες να μαθαίνουν τα γράμματα από τους Φοίνικες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος λαός επινόησε το αλφάβητο των 22 γραμμάτων από το οποίο βγήκε το ελληνικό;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί οι πρώτες πόλεις και τα πρώτα κράτη γεννήθηκαν δίπλα σε μεγάλα ποτάμια.
- Να περιγράφεις τι πρόσφεραν οι Σουμέριοι και οι Βαβυλώνιοι: πόλη, σφηνοειδή γραφή, γραπτούς νόμους.
- Να περιγράφεις πώς οργανωνόταν η Αίγυπτος γύρω από τον Νείλο και τον Φαραώ.
- Να αναγνωρίζεις τη συμβολή των Χετταίων, των Φοινίκων και των Εβραίων, και ιδίως το αλφάβητο.
- Να διαβάζεις μια αρχαία πηγή, τον Κώδικα του Χαμουραμπί, για να καταλάβεις μια κοινωνία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.