Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οι πολιτισμοί της Εγγύς Ανατολής

Μεσοποταμία και Αίγυπτος: οι πρώτες πόλεις, η γραφή και τα πρώτα κράτη.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί οι πρώτες πόλεις και τα πρώτα κράτη γεννήθηκαν δίπλα σε μεγάλα ποτάμια.
  2. Να περιγράφεις τι πρόσφεραν οι Σουμέριοι και οι Βαβυλώνιοι: πόλη, σφηνοειδή γραφή, γραπτούς νόμους.
  3. Να περιγράφεις πώς οργανωνόταν η Αίγυπτος γύρω από τον Νείλο και τον Φαραώ.
  4. Να αναγνωρίζεις τη συμβολή των Χετταίων, των Φοινίκων και των Εβραίων, και ιδίως το αλφάβητο.
  5. Να διαβάζεις μια αρχαία πηγή, τον Κώδικα του Χαμουραμπί, για να καταλάβεις μια κοινωνία.

Πόλεις δίπλα στα ποτάμια

Πριν από την Ελλάδα των ανακτόρων, και πολύ πριν από τον Όμηρο, οι πρώτες πόλεις του κόσμου είχαν ήδη χτιστεί στην Εγγύς Ανατολή: στις χώρες γύρω από την ανατολική άκρη της Μεσογείου, από την Αίγυπτο ως τη Μεσοποταμία.

Δύο από αυτές τις χώρες έχουν κάτι κοινό: ένα μεγάλο ποτάμι μέσα σε ξερό τόπο. Ο Τίγρης και ο Ευφράτης στη Μεσοποταμία (το όνομα σημαίνει «η χώρα ανάμεσα στους ποταμούς»), ο Νείλος στην Αίγυπτο. Το νερό και η λάσπη που άφηναν οι πλημμύρες έκαναν τη γη πολύ εύφορη. Για να τη δαμάσουν όμως χρειάζονταν κανάλια, φράγματα, αποθήκες, δηλαδή πολλούς ανθρώπους που δούλευαν μαζί και κάποιον που οργάνωνε τη δουλειά.

Παγκόσμιος χάρτης με τη σημερινή Αίγυπτο, τον Νείλο, τον Τίγρη και τον Ευφράτη.ΑίγυπτοςΝείλοςΤίγρηςΕυφράτης

Μεσοποταμία: Σουμέριοι, Βαβυλώνιοι, Ασσύριοι

Οι Σουμέριοι έζησαν στη νότια Μεσοποταμία. Από πού ήρθαν δεν το ξέρουμε, και η γλώσσα τους δεν μοιάζει με καμία γνωστή. Ξέρουμε όμως τι άφησαν:

  • τις πρώτες μεγάλες πόλεις-κράτη, όπως η Ουρ και η Ουρούκ, η καθεμιά με τον δικό της άρχοντα και τον δικό της θεό,
  • τον τροχό, το άροτρο και την επεξεργασία των μετάλλων,
  • τα ζιγκουράτ, ψηλούς ναούς σε σκαλωτούς ορόφους, που χρησίμευαν και για να παρατηρούν τον ουρανό,
  • τη σφηνοειδή γραφή, που γεννήθηκε γύρω στο 3200 π.Χ.: σημάδια πατημένα με ένα κομμένο καλάμι πάνω σε νωπό πηλό. Οι πρώτες πινακίδες είναι λογαριασμοί ναών: τόσα σακιά κριθάρι, τόσα πρόβατα.

Τη 2η χιλιετία η πόλη Βαβυλώνα ένωσε ολόκληρη τη Μεσοποταμία σε ένα κράτος. Ο βασιλιάς της Χαμουραμπί (περίπου 1792–1750 π.Χ.) χάραξε σε μια πέτρινη στήλη περίπου τριακόσιους νόμους: τον πιο γνωστό αρχαίο γραπτό νομικό κώδικα. Οι Βαβυλώνιοι ήταν και σπουδαίοι αστρονόμοι και μαθηματικοί: σε αυτούς χρωστάμε τη μέτρηση με βάση το 6060, που κρατάμε ακόμα στα λεπτά της ώρας και στις μοίρες του κύκλου.

Από τη Μεσοποταμία έρχεται και το πιο παλιό έπος που ξέρουμε, το Έπος του Γιλγαμές: ένας περήφανος βασιλιάς της Ουρούκ ψάχνει την αθανασία και στο τέλος μαθαίνει να δέχεται ότι είναι θνητός, όπως όλοι.

Αργότερα την περιοχή κυριάρχησαν οι Ασσύριοι του βορρά, ένας λαός πολεμιστών με πρωτεύουσα τη Νινευί.

Αίγυπτος: «δώρο του Νείλου»

Παράδειγμα 1

Ο Ηρόδοτος γράφει ότι η Αίγυπτος είναι «δώρο του ποταμού». Τι εννοεί, και πόσο δίκιο έχει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η Αίγυπτος ενώθηκε σε ένα κράτος γύρω στο 3100 π.Χ.: Άνω Αίγυπτος (ο νότος, ψηλά στο ποτάμι) και Κάτω Αίγυπτος (το Δέλτα). Ήταν από τα πρώτα ενιαία κράτη του κόσμου, και κράτησε τρεις χιλιετίες. Οι ιστορικοί χωρίζουν τη μακριά ιστορία της σε τρεις περιόδους ακμής:

ΠερίοδοςΠερίπουΤι τη χαρακτηρίζει
Παλαιό Βασίλειο2700–2200 π.Χ.πρωτεύουσα η Μέμφιδα· οι μεγάλες πυραμίδες της Γκίζας
Μέσο Βασίλειο2050–1650 π.Χ.πρωτεύουσα η Θήβα· οχυρά στα σύνορα
Νέο Βασίλειο1550–1070 π.Χ.κατακτήσεις ως τη Συρία· τάφοι στην Κοιλάδα των Βασιλέων, ναοί του Καρνάκ και του Λούξορ
Η Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας από κοντά: τεράστιοι πέτρινοι κύβοι σε σκαλιά που ανεβαίνουν ως την κορυφή, κάτω από καθαρό ουρανό.
Η Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας, τάφος του Φαραώ Χέοπα (περίπου 2560 π.Χ.). Ήταν το ψηλότερο κτίσμα του κόσμου για σχεδόν τέσσερις χιλιάδες χρόνια. Τη χτίσανε χιλιάδες εργάτες, πολλοί από αυτούς αγρότες στα χρόνια της πλημμύρας, όταν τα χωράφια ήταν κάτω από το νερό.Φωτογραφία: Gary Todd · CC0 · Wikimedia Commons

Στην κορυφή της κοινωνίας στεκόταν ο Φαραώ. Οι Αιγύπτιοι τον θεωρούσαν γιο του θεού του ήλιου και ενσάρκωση θεού πάνω στη γη: διοικούσε, ήταν αρχηγός του στρατού και ο ανώτατος ιερέας. Κυβερνούσε με τη βοήθεια πολλών γραφέων και υπαλλήλων. Κάτω από αυτούς, οι χωρικοί, η μεγάλη πλειονότητα του λαού, καλλιεργούσαν γη που δεν τους ανήκε και πλήρωναν βαριούς φόρους σε σιτάρι. Στις πόλεις δούλευαν τεχνίτες: χτίστες, χρυσοχόοι, λιθοξόοι.

Η θρησκεία ήταν πολυθεϊστική: ο Άμμων-Ρα, θεός του ήλιου, ο Όσιρις, θεός του κάτω κόσμου και της αναγέννησης, η Ίσιδα, θεά της μητρότητας. Οι Αιγύπτιοι πίστευαν σε μια ζωή μετά τον θάνατο, γι' αυτό ταρίχευαν τους νεκρούς (οι μούμιες) και γέμιζαν τους τάφους με όσα θα χρειάζονταν εκεί.

Έγραφαν με ιερογλυφικά, πάνω σε πάπυρο και στους τοίχους των ναών. Για αιώνες κανείς δεν μπορούσε να τα διαβάσει. Το 1799 βρέθηκε στη Ροζέτα, κοντά στην Αλεξάνδρεια, μια πέτρα με το ίδιο κείμενο σε τρεις γραφές: ιερογλυφικά, δημοτική αιγυπτιακή και ελληνικά. Συγκρίνοντάς τα, ο Γάλλος Ζαν-Φρανσουά Σαμπολιόν διάβασε το 1822 τα ιερογλυφικά. Ξεκίνησε από τα ονόματα των βασιλιάδων, που τα ιερογλυφικά τα κλείνουν σε ένα πλαίσιο, όπως το όνομα «Πτολεμαίος».

Μια σκούρα πέτρινη πλάκα με σπασμένες άκρες, γεμάτη χαραγμένα σημάδια σε τρεις ζώνες: πάνω εικονίδια, στη μέση καμπυλωτά γράμματα, κάτω ελληνικά κεφαλαία.
Η Στήλη της Ροζέτας, στο Βρετανικό Μουσείο. Πάνω τα ιερογλυφικά, στη μέση η δημοτική αιγυπτιακή γραφή, κάτω τα ελληνικά. Επειδή οι μελετητές ήξεραν ελληνικά, η στήλη έγινε το κλειδί για να ανοίξει ολόκληρη η αιγυπτιακή γραφή.Φωτογραφία: Hans Hillewaert · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Χετταίοι, Φοίνικες, Εβραίοι

Ανάμεσα στις δύο μεγάλες δυνάμεις, τη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, ζούσαν κι άλλοι λαοί που άφησαν το σημάδι τους.

Οι Χετταίοι έφτιαξαν τη 2η χιλιετία ένα ισχυρό κράτος στη Μικρά Ασία, με πρωτεύουσα τη Χαττούσα. Στα αρχεία τους με πήλινες πινακίδες αναφέρεται μια χώρα «Αχιγιάβα», που πολλοί ερευνητές τη συνδέουν με τους Αχαιούς, τους Μυκηναίους. Το κράτος τους διαλύθηκε γύρω στο 1200 π.Χ., την εποχή των επιδρομών των λεγόμενων «Λαών της Θάλασσας», που αναστάτωσαν όλη την ανατολική Μεσόγειο.

Οι Φοίνικες ζούσαν στις ακτές του σημερινού Λιβάνου, σε πόλεις όπως η Βύβλος, η Σιδώνα και η Τύρος. Δεν είχαν πολλή εύφορη γη, γι' αυτό στράφηκαν στη θάλασσα: έγιναν οι μεγαλύτεροι ναυτικοί και έμποροι της Μεσογείου. Η πιο μεγάλη τους προσφορά όμως ήταν ένα αλφάβητο με μόνο 22 γράμματα, όλα σύμφωνα.

Οι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν στο εσωτερικό της Παλαιστίνης. Γύρω στο 1000 π.Χ., με βασιλιάδες τον Σαούλ, τον Δαβίδ και τον Σολομώντα, έφτιαξαν ένα κράτος με πρωτεύουσα την Ιερουσαλήμ. Το κράτος χωρίστηκε γρήγορα στα δύο και αργότερα καταλύθηκε από τους Ασσυρίους και τους Βαβυλωνίους. Οι Εβραίοι όμως άφησαν κάτι που κράτησε πολύ περισσότερο: τον μονοθεϊσμό, την πίστη σε έναν θεό, και το ιερό τους βιβλίο, την Εβραϊκή Βίβλο (για τους χριστιανούς, Παλαιά Διαθήκη).

Ποιος λαός, ποια προσφορά;

Διάλεξε μια προσφορά και μετά έναν λαό. Θα δεις αν ταιριάζουν, και γιατί.

Η προσφορά

Βρήκες 0 από 4

Ο λαός

Ο λαός

Διαβάζουμε έναν νόμο

Παράδειγμα 2

Τρεις νόμοι του Χαμουραμπί για το ίδιο αδίκημα. Τι μας λένε για τη βαβυλωνιακή κοινωνία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η Εγγύς Ανατολή

Όλες οι χρονολογίες είναι κατά προσέγγιση. Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή και μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Η σφηνοειδής γραφή · περίπου 3200 π.Χ.Οι πρώτες πινακίδες με λογαριασμούς στην Ουρούκ της Μεσοποταμίας.

Αυτοί οι λαοί δεν ήταν μακρινοί για το Αιγαίο. Στις επόμενες ενότητες θα δεις Κρητικούς να φέρνουν δώρα σε αιγυπτιακούς τάφους, μυκηναϊκά αγγεία στην Ανατολή, και τους Έλληνες να μαθαίνουν τα γράμματα από τους Φοίνικες.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Γιατί οι πρώτες πόλεις γεννήθηκαν στη Μεσοποταμία και στην Αίγυπτο;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιος λαός επινόησε το αλφάβητο των 22 γραμμάτων από το οποίο βγήκε το ελληνικό;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί οι πρώτες πόλεις και τα πρώτα κράτη γεννήθηκαν δίπλα σε μεγάλα ποτάμια.
  • Να περιγράφεις τι πρόσφεραν οι Σουμέριοι και οι Βαβυλώνιοι: πόλη, σφηνοειδή γραφή, γραπτούς νόμους.
  • Να περιγράφεις πώς οργανωνόταν η Αίγυπτος γύρω από τον Νείλο και τον Φαραώ.
  • Να αναγνωρίζεις τη συμβολή των Χετταίων, των Φοινίκων και των Εβραίων, και ιδίως το αλφάβητο.
  • Να διαβάζεις μια αρχαία πηγή, τον Κώδικα του Χαμουραμπί, για να καταλάβεις μια κοινωνία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;