Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κυκλαδικός και μινωικός πολιτισμός

Ειδώλια, ανάκτορα, θαλασσοκρατία — και η έκρηξη της Θήρας.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τον κυκλαδικό πολιτισμό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού και τα ειδώλιά του.
  2. Να εξηγείς πώς λειτουργούσαν τα μινωικά ανάκτορα και τι ξέρουμε για τη γραφή και το εμπόριο της Κρήτης.
  3. Να κρίνεις την πληροφορία του Θουκυδίδη για τη «θαλασσοκρατία» του Μίνωα.
  4. Να εξηγείς γιατί η έκρηξη της Θήρας δεν αρκεί για να εξηγήσει το τέλος των ανακτόρων.

Η Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο

Γύρω στο 3200 π.Χ. οι κάτοικοι του Αιγαίου δούλευαν όλο και συχνότερα τον χαλκό και, λίγο αργότερα, τον ορείχαλκο (κράμα χαλκού με κασσίτερο), που είναι σκληρότερος. Ο κασσίτερος όμως δεν υπήρχε στο Αιγαίο· έπρεπε να έρθει από μακριά. Έτσι η μεταλλουργία έκανε τη θάλασσα και το εμπόριο πιο σημαντικά από ποτέ.

Αρχίζει η Εποχή του Χαλκού (περίπου 3200–1100 π.Χ.). Σε αυτή την ενότητα βλέπουμε τους δύο πρώτους μεγάλους πολιτισμούς της: τον κυκλαδικό στα νησιά του κεντρικού Αιγαίου και τον μινωικό στην Κρήτη. Τον τρίτο, τον μυκηναϊκό, θα τον δούμε στην επόμενη.

Ο κυκλαδικός πολιτισμός

Ο κυκλαδικός πολιτισμός άνθισε κυρίως στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, περίπου 3200–2000 π.Χ. Οι Κυκλαδίτες ζούσαν σε μικρούς οικισμούς κοντά στη θάλασσα, καλλιεργούσαν, ψάρευαν και, πάνω απ' όλα, ταξίδευαν:

  • Είχαν μακριά πλοία με πολλά κουπιά, που τα βλέπουμε χαραγμένα πάνω στα λεγόμενα «τηγανόσχημα» σκεύη της Χαλανδριανής στη Σύρο.
  • Διακινούσαν τον οψιανό της Μήλου, το μάρμαρο της Νάξου και της Πάρου, και μέταλλα.
Χάρτης της Ελλάδας με ονόματα τη Μήλο, τη Νάξο, την Πάρο, τη Σαντορίνη (Θήρα) και την Κρήτη.ΜήλοςΝάξοςΠάροςΣαντορίνηΚρήτη

Το πιο γνωστό τους δημιούργημα είναι τα μαρμάρινα ειδώλια: μορφές κυρίως γυναικείες, με τα χέρια διπλωμένα στο στήθος, από λίγα εκατοστά ως και το μέγεθος ανθρώπου. Σήμερα μας φαίνονται λευκά και λιτά, αλλά αρχικά ήταν ζωγραφισμένα: σε πολλά σώζονται ίχνη χρώματος για τα μάτια, τα μαλλιά, κοσμήματα.

Μαρμάρινο ειδώλιο μιας γυναικείας μορφής με μακρύ λαιμό, οβάλ πρόσωπο που έχει μόνο μύτη, και τα χέρια διπλωμένα στο στήθος.
Κυκλαδικό ειδώλιο, περίπου 2800–2300 π.Χ., στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης. Το πρόσωπο έχει μόνο μύτη· τα μάτια και το στόμα, όπως σε πολλά ειδώλια, θα ήταν ζωγραφισμένα.Φωτογραφία: Zde · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Τι ήταν; Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα. Βρίσκονται κυρίως σε τάφους, οπότε μπορεί να συνόδευαν τους νεκρούς. Άλλοι βλέπουν θεότητες, άλλοι προγόνους. Στο νησάκι Κέρος βρέθηκαν χιλιάδες κομμάτια από ειδώλια και αγγεία που είχαν σπάσει αλλού και μεταφέρθηκαν εκεί — ίσως ιερός τόπος τελετών.

Η απάντηση θα ήταν πιο εύκολη αν ήξεραν πού βρέθηκε το καθένα. Τον 20ό αιώνα όμως τα ειδώλια έγιναν περιζήτητα στην αγορά τέχνης, και οι αρχαιοκάπηλοι άνοιξαν εκατοντάδες τάφους. Πολλά ειδώλια των μουσείων και των συλλογών δεν έχουν γνωστή προέλευση. Ένα αρχαίο αντικείμενο χωρίς το σημείο όπου βρέθηκε χάνει το μεγαλύτερο μέρος της πληροφορίας του.

Ο μινωικός πολιτισμός

Το 1900 ο Βρετανός αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς άρχισε να ανασκάπτει την Κνωσό και έδωσε στον πολιτισμό που βρήκε το όνομα μινωικός, από τον μυθικό βασιλιά Μίνωα. Το όνομα είναι δικό μας· πώς έλεγαν τον εαυτό τους οι ίδιοι οι Κρητικοί εκείνης της εποχής δεν το ξέρουμε.

Γύρω στο 1900 π.Χ. χτίστηκαν στην Κρήτη τα πρώτα ανάκτορα: στην Κνωσό, στη Φαιστό, στα Μάλια, και αργότερα στη Ζάκρο. Γύρω στο 1700 π.Χ. καταστράφηκαν, πιθανότατα από σεισμούς, και ξαναχτίστηκαν ακόμα μεγαλύτερα. Γι' αυτό μιλάμε για παλαιοανακτορική και νεοανακτορική περίοδο.

Ένα μινωικό ανάκτορο δεν ήταν απλώς το σπίτι ενός άρχοντα:

ΧώροςΤι μας δείχνει
Μεγάλη κεντρική αυλήτελετές και συγκεντρώσεις
Αποθήκες με πιθάριασυγκέντρωση σοδειάς: λάδι, κρασί, σιτηρά
Εργαστήριατεχνίτες που δούλευαν για το ανάκτορο
Αρχεία με πήλινες πινακίδεςκαταγραφή προϊόντων — διοίκηση
Φωταγωγοί, αποχετεύσεις, πολλοί όροφοιπροχωρημένη αρχιτεκτονική
Τοιχογραφίεςταυροκαθάψια, τελετές, φύση

Εντυπωσιάζει και κάτι που λείπει: τα ανάκτορα δεν είχαν ισχυρά οχυρωματικά τείχη, όπως θα έχουν αργότερα οι μυκηναϊκές ακροπόλεις.

Οι Μινωίτες είχαν γραφή. Πρώτα χρησιμοποίησαν τα λεγόμενα κρητικά ιερογλυφικά και μετά τη Γραμμική Α΄, που γραφόταν σε πήλινες πινακίδες. Η Γραμμική Α΄ δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί: διαβάζουμε κάποιους αριθμούς, αλλά δεν ξέρουμε τη γλώσσα. Αδιάβαστος μένει και ο Δίσκος της Φαιστού, με σύμβολα αποτυπωμένα με σφραγίδες.

Στρογγυλός πήλινος δίσκος γεμάτος μικρά σύμβολα, κεφάλια, ανθρωπάκια και λουλούδια, σε χωρίσματα που γυρίζουν σαν σπείρα προς το κέντρο.
Ο Δίσκος της Φαιστού, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Τα σύμβολα δεν χαράχτηκαν με το χέρι: πατήθηκαν στον νωπό πηλό με σφραγίδες. Τι λένε, δεν το ξέρει κανείς.Φωτογραφία: Joyofmuseums · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Η Κρήτη εμπορευόταν με την Αίγυπτο και την Ανατολή. Σε αιγυπτιακούς τάφους του 15ου αιώνα π.Χ. εικονίζονται ξένοι που φέρνουν δώρα και ονομάζονται Κεφτιού· οι περισσότεροι ερευνητές τους ταυτίζουν με Κρητικούς.

Θαλασσοκρατία: τι λέει η πηγή, τι λένε τα ευρήματα

Παράδειγμα 1

Ο Θουκυδίδης γράφει για τον Μίνωα. Πόσο μπορούμε να στηριχτούμε σε αυτό που λέει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Ποια πηγή στηρίζει ποιον ισχυρισμό;

Διάλεξε έναν ισχυρισμό για το Αιγαίο της Εποχής του Χαλκού και μετά μια πηγή. Θα δεις αν τον στηρίζει — και πόσο.

Ο ισχυρισμός

Βρήκες 0 από 4

Η πηγή

Η πηγή

Η έκρηξη της Θήρας

Στη Θήρα (Σαντορίνη) υπήρχε μια ακμαία πόλη με διώροφα και τριώροφα σπίτια, λιθόστρωτους δρόμους και υπέροχες τοιχογραφίες: το Ακρωτήρι. Κάποια στιγμή το ηφαίστειο του νησιού εξερράγη, σε μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις που γνώρισε η ανθρωπότητα τις τελευταίες χιλιετίες, και η πόλη θάφτηκε κάτω από μέτρα ηφαιστειακής τέφρας. Ο Σπυρίδων Μαρινάτος άρχισε να την ανασκάπτει το 1967.

Δύο πράγματα κάνουν το Ακρωτήρι ξεχωριστό. Πρώτα, η τέφρα το κράτησε σαν φωτογραφία: τοίχοι, σκάλες, έπιπλα, αγγεία στη θέση τους. Έπειτα, δεν έχουν βρεθεί θύματα ούτε πολύτιμα αντικείμενα. Οι κάτοικοι φαίνεται ότι είχαν προειδοποιηθεί από σεισμούς και έφυγαν εγκαίρως — πού πήγαν, δεν ξέρουμε.

Πέτρινος τοίχος με άνοιγμα πόρτας και παραθύρου· μέσα στο δωμάτιο φαίνεται ένα πήλινο αγγείο, και από πάνω η σύγχρονη στέγη της ανασκαφής.
Σπίτι στο Ακρωτήρι της Θήρας. Η πόρτα και το παράθυρο στέκονται ακόμα στο ύψος τους, γιατί η τέφρα γέμισε τα δωμάτια. Η στέγη από πάνω είναι σύγχρονη και προστατεύει την ανασκαφή.Φωτογραφία: Norbert Nagel · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Πότε έγινε; Εδώ οι επιστήμονες διαφωνούν. Ο άνθρακας 14 σε κλαδί ελιάς θαμμένο από την τέφρα και σε άλλα δείγματα δίνει περίπου το 1600 π.Χ. ή λίγο νωρίτερα. Η σύγκριση των αγγείων με την αιγυπτιακή χρονολογία έδειχνε παραδοσιακά αργότερα, γύρω στο 1500 π.Χ. Γι' αυτό λέμε με ασφάλεια «17ος ή 16ος αιώνας π.Χ.».

Παράδειγμα 2

Το 1939 ο Μαρινάτος υποστήριξε ότι η έκρηξη της Θήρας κατέστρεψε τη μινωική Κρήτη. Στέκει αυτή η εξήγηση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Κυκλάδες και Κρήτη

Όλες οι χρονολογίες είναι κατά προσέγγιση. Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή και μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Αρχή της Εποχής του Χαλκού · περίπου 3200 π.Χ.Στο Αιγαίο διαδίδεται η χρήση του χαλκού· αρχίζει ο κυκλαδικός πολιτισμός.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τα κυκλαδικά ειδώλια μας φαίνονται σήμερα λευκά. Πώς ήταν αρχικά;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ονόμασε τρία μινωικά ανάκτορα της Κρήτης.

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τον κυκλαδικό πολιτισμό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού και τα ειδώλιά του.
  • Να εξηγείς πώς λειτουργούσαν τα μινωικά ανάκτορα και τι ξέρουμε για τη γραφή και το εμπόριο της Κρήτης.
  • Να κρίνεις την πληροφορία του Θουκυδίδη για τη «θαλασσοκρατία» του Μίνωα.
  • Να εξηγείς γιατί η έκρηξη της Θήρας δεν αρκεί για να εξηγήσει το τέλος των ανακτόρων.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;