Κυκλαδικός και μινωικός πολιτισμός

Η Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο

Γύρω στο 3200 π.Χ. οι κάτοικοι του Αιγαίου δούλευαν όλο και συχνότερα τον χαλκό και, λίγο αργότερα, τον ορείχαλκο (κράμα χαλκού με κασσίτερο), που είναι σκληρότερος. Ο κασσίτερος όμως δεν υπήρχε στο Αιγαίο· έπρεπε να έρθει από μακριά. Έτσι η μεταλλουργία έκανε τη θάλασσα και το εμπόριο πιο σημαντικά από ποτέ.

Αρχίζει η Εποχή του Χαλκού (περίπου 3200–1100 π.Χ.). Σε αυτή την ενότητα βλέπουμε τους δύο πρώτους μεγάλους πολιτισμούς της: τον κυκλαδικό στα νησιά του κεντρικού Αιγαίου και τον μινωικό στην Κρήτη. Τον τρίτο, τον μυκηναϊκό, θα τον δούμε στην επόμενη.

Ο κυκλαδικός πολιτισμός

Ο κυκλαδικός πολιτισμός άνθισε κυρίως στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, περίπου 3200–2000 π.Χ. Οι Κυκλαδίτες ζούσαν σε μικρούς οικισμούς κοντά στη θάλασσα, καλλιεργούσαν, ψάρευαν και, πάνω απ' όλα, ταξίδευαν:

• Είχαν μακριά πλοία με πολλά κουπιά, που τα βλέπουμε χαραγμένα πάνω στα λεγόμενα «τηγανόσχημα» σκεύη της Χαλανδριανής στη Σύρο.
• Διακινούσαν τον οψιανό της Μήλου, το μάρμαρο της Νάξου και της Πάρου, και μέταλλα.

Το πιο γνωστό τους δημιούργημα είναι τα μαρμάρινα ειδώλια: μορφές κυρίως γυναικείες, με τα χέρια διπλωμένα στο στήθος, από λίγα εκατοστά ως και το μέγεθος ανθρώπου. Σήμερα μας φαίνονται λευκά και λιτά, αλλά αρχικά ήταν ζωγραφισμένα: σε πολλά σώζονται ίχνη χρώματος για τα μάτια, τα μαλλιά, κοσμήματα.

Τι ήταν; Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα. Βρίσκονται κυρίως σε τάφους, οπότε μπορεί να συνόδευαν τους νεκρούς. Άλλοι βλέπουν θεότητες, άλλοι προγόνους. Στο νησάκι Κέρος βρέθηκαν χιλιάδες κομμάτια από ειδώλια και αγγεία που είχαν σπάσει αλλού και μεταφέρθηκαν εκεί — ίσως ιερός τόπος τελετών.

Η απάντηση θα ήταν πιο εύκολη αν ήξεραν πού βρέθηκε το καθένα. Τον 20ό αιώνα όμως τα ειδώλια έγιναν περιζήτητα στην αγορά τέχνης, και οι αρχαιοκάπηλοι άνοιξαν εκατοντάδες τάφους. Πολλά ειδώλια των μουσείων και των συλλογών δεν έχουν γνωστή προέλευση. Ένα αρχαίο αντικείμενο χωρίς το σημείο όπου βρέθηκε χάνει το μεγαλύτερο μέρος της πληροφορίας του.

Ο μινωικός πολιτισμός

Το 1900 ο Βρετανός αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς άρχισε να ανασκάπτει την Κνωσό και έδωσε στον πολιτισμό που βρήκε το όνομα μινωικός, από τον μυθικό βασιλιά Μίνωα. Το όνομα είναι δικό μας· πώς έλεγαν τον εαυτό τους οι ίδιοι οι Κρητικοί εκείνης της εποχής δεν το ξέρουμε.

Γύρω στο 1900 π.Χ. χτίστηκαν στην Κρήτη τα πρώτα ανάκτορα: στην Κνωσό, στη Φαιστό, στα Μάλια, και αργότερα στη Ζάκρο. Γύρω στο 1700 π.Χ. καταστράφηκαν, πιθανότατα από σεισμούς, και ξαναχτίστηκαν ακόμα μεγαλύτερα. Γι' αυτό μιλάμε για παλαιοανακτορική και νεοανακτορική περίοδο.

Ένα μινωικό ανάκτορο δεν ήταν απλώς το σπίτι ενός άρχοντα:

Εντυπωσιάζει και κάτι που λείπει: τα ανάκτορα δεν είχαν ισχυρά οχυρωματικά τείχη, όπως θα έχουν αργότερα οι μυκηναϊκές ακροπόλεις.

Οι Μινωίτες είχαν γραφή. Πρώτα χρησιμοποίησαν τα λεγόμενα κρητικά ιερογλυφικά και μετά τη Γραμμική Α΄, που γραφόταν σε πήλινες πινακίδες. Η Γραμμική Α΄ δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί: διαβάζουμε κάποιους αριθμούς, αλλά δεν ξέρουμε τη γλώσσα. Αδιάβαστος μένει και ο Δίσκος της Φαιστού, με σύμβολα αποτυπωμένα με σφραγίδες.

Η Κρήτη εμπορευόταν με την Αίγυπτο και την Ανατολή. Σε αιγυπτιακούς τάφους του 15ου αιώνα π.Χ. εικονίζονται ξένοι που φέρνουν δώρα και ονομάζονται Κεφτιού· οι περισσότεροι ερευνητές τους ταυτίζουν με Κρητικούς.

Θαλασσοκρατία: τι λέει η πηγή, τι λένε τα ευρήματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποια πηγή στηρίζει ποιον ισχυρισμό;

Διάλεξε έναν ισχυρισμό για το Αιγαίο της Εποχής του Χαλκού και μετά μια πηγή. Θα δεις αν τον στηρίζει — και πόσο.

Ο ισχυρισμός

Η Κρήτη είχε σχέσεις με την ΑίγυπτοΤα ανάκτορα κατέγραφαν προϊόνταΣτο Αιγαίο ταξίδευαν πλοία με κουπιά και πανιάΟ Μίνωας καθάρισε τη θάλασσα από τους πειρατές

Η πηγή

Αιγυπτιακοί τάφοι (Κεφτιού)Πινακίδες Γραμμικής Α΄Τοιχογραφίες του ΑκρωτηρίουΘουκυδίδης

Τον στηρίζειΝαι. Οι Κεφτιού των αιγυπτιακών τάφων, που φέρνουν αγγεία μινωικού τύπου, είναι μαρτυρία από την άλλη πλευρά της θάλασσας.

Η έκρηξη της Θήρας

Στη Θήρα (Σαντορίνη) υπήρχε μια ακμαία πόλη με διώροφα και τριώροφα σπίτια, λιθόστρωτους δρόμους και υπέροχες τοιχογραφίες: το Ακρωτήρι. Κάποια στιγμή το ηφαίστειο του νησιού εξερράγη, σε μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις που γνώρισε η ανθρωπότητα τις τελευταίες χιλιετίες, και η πόλη θάφτηκε κάτω από μέτρα ηφαιστειακής τέφρας. Ο Σπυρίδων Μαρινάτος άρχισε να την ανασκάπτει το 1967.

Δύο πράγματα κάνουν το Ακρωτήρι ξεχωριστό. Πρώτα, η τέφρα το κράτησε σαν φωτογραφία: τοίχοι, σκάλες, έπιπλα, αγγεία στη θέση τους. Έπειτα, δεν έχουν βρεθεί θύματα ούτε πολύτιμα αντικείμενα. Οι κάτοικοι φαίνεται ότι είχαν προειδοποιηθεί από σεισμούς και έφυγαν εγκαίρως — πού πήγαν, δεν ξέρουμε.

Πότε έγινε; Εδώ οι επιστήμονες διαφωνούν. Ο άνθρακας 14 σε κλαδί ελιάς θαμμένο από την τέφρα και σε άλλα δείγματα δίνει περίπου το 1600 π.Χ. ή λίγο νωρίτερα. Η σύγκριση των αγγείων με την αιγυπτιακή χρονολογία έδειχνε παραδοσιακά αρκετές δεκαετίες αργότερα. Γι' αυτό λέμε με ασφάλεια «17ος ή 16ος αιώνας π.Χ.».

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Κυκλάδες και Κρήτη

Όλες οι χρονολογίες είναι κατά προσέγγιση. Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή και μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Αρχή της Εποχής του ΧαλκούΑκμή των κυκλαδικών ειδωλίωνΤα πρώτα ανάκτοραΚαταστροφή και νέα ανάκτοραΈκρηξη της ΘήραςΤο τέλος των νέων ανακτόρων

Αρχή της Εποχής του Χαλκού · περίπου 3200 π.Χ.Στο Αιγαίο διαδίδεται η χρήση του χαλκού· αρχίζει ο κυκλαδικός πολιτισμός.