Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο μυκηναϊκός πολιτισμός

Ακροπόλεις, Γραμμική Β΄, και το τέλος ενός κόσμου γύρω στο 1100 π.Χ.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τα κέντρα, τις ακροπόλεις και την οργάνωση του μυκηναϊκού ανακτόρου.
  2. Να εξηγείς τι είναι η Γραμμική Β΄ και τι μπορούμε (και τι δεν μπορούμε) να μάθουμε από τις πινακίδες της.
  3. Να συγκρίνεις τις εξηγήσεις για την κατάρρευση των ανακτόρων γύρω στο 1200–1100 π.Χ.
  4. Να ξεχωρίζεις τα αρχαιολογικά δεδομένα από τον μύθο και τα έπη.

Ένας πολιτισμός που πήρε το όνομα μιας πόλης

Γύρω στο 1600 π.Χ., στην ηπειρωτική Ελλάδα, κάποιες οικογένειες αρχίζουν να θάβουν τους νεκρούς τους με απίστευτο πλούτο: χρυσές μάσκες, ξίφη διακοσμημένα με χρυσό και ασήμι, κοσμήματα. Οι τάφοι αυτοί βρέθηκαν στις Μυκήνες της Αργολίδας, και γι' αυτό ολόκληρος ο πολιτισμός της εποχής ονομάζεται μυκηναϊκός. Κράτησε περίπου ως το 1100 π.Χ.

Οι Μυκηναίοι δεν ήταν ένα ενιαίο κράτος. Ήταν πολλά μικρά βασίλεια, το καθένα με το δικό του ανάκτορο: Μυκήνες, Τίρυνθα, Πύλος, Θήβα, Ορχομενός, Αθήνα, Ιωλκός. Μιλούσαν μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας και λάτρευαν θεούς που θα συναντήσουμε ξανά στην κλασική εποχή.

Γύρω στο 1450 π.Χ. οι Μυκηναίοι εγκαταστάθηκαν και στην Κνωσό της Κρήτης. Από τους Μινωίτες πήραν πολλά: την τέχνη των τοιχογραφιών, τη ναυτική εμπειρία, και την ιδέα να γράφουν σε πήλινες πινακίδες.

Ακροπόλεις, μέγαρα και θολωτοί τάφοι

Το μυκηναϊκό ανάκτορο χτιζόταν συνήθως σε λόφο και το περιέβαλλαν τεράστια τείχη. Οι μεταγενέστεροι Έλληνες δεν πίστευαν ότι άνθρωποι μπόρεσαν να σηκώσουν τέτοιες πέτρες και τα απέδιδαν στους μυθικούς Κύκλωπες — γι' αυτό τα λέμε ακόμη κυκλώπεια τείχη.

ΜνημείοΠούΤι μας δείχνει
Πύλη των Λεόντων (περίπου 1250 π.Χ.)ΜυκήνεςΗ είσοδος της ακρόπολης· τα λιοντάρια δηλώνουν δύναμη
Κυκλώπεια τείχηΤίρυνθα, ΜυκήνεςΆμυνα, αλλά και εξουσία που μπορούσε να επιστρατεύσει χιλιάδες χέρια
ΜέγαροΚέντρο κάθε ανακτόρουΜεγάλη αίθουσα με κυκλική εστία και θρόνο: εκεί κυβερνούσε ο άρχοντας
«Θησαυρός του Ατρέα»ΜυκήνεςΘολωτός τάφος για τους ηγεμόνες, με θόλο ύψους περίπου 13 μέτρων
Πάνω από μια πόρτα από τεράστιες πέτρες, ένα τριγωνικό ανάγλυφο με δύο λιοντάρια που ακουμπούν τα μπροστινά τους πόδια σε μια βάση με κίονα· δεξιά ένα τείχος από ογκόλιθους.
Η Πύλη των Λεόντων στις Μυκήνες. Κοίτα το ανώφλι κάτω από τα λιοντάρια: μία μόνο πέτρα, πολλών τόνων. Δεξιά, ένα κομμάτι από τα τείχη που οι μεταγενέστεροι απέδιδαν στους Κύκλωπες.Φωτογραφία: Zde · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Στην κορυφή βρισκόταν ο άναξ (ο βασιλιάς). Ακολουθούσαν ο λαγέτας, πιθανότατα αρχηγός του στρατού, και άλλοι αξιωματούχοι. Στα χωριά υπήρχαν τοπικοί άρχοντες με τον τίτλο βασιλεύς — μια λέξη που αργότερα θα ανέβαινε πολύ ψηλότερα.

Η Γραμμική Β΄: η παλαιότερη γραπτή ελληνική

Στα ανάκτορα βρέθηκαν χιλιάδες πήλινες πινακίδες γραμμένες σε μια γραφή που ονομάστηκε Γραμμική Β΄. Είναι συλλαβική: κάθε σημείο αντιστοιχεί σε μια συλλαβή (π.χ. ka, to, ne), και δίπλα υπάρχουν ιδεογράμματα (εικονίδια για άλογο, κρασί, σιτάρι) και αριθμοί.

Επί δεκαετίες κανείς δεν μπορούσε να τη διαβάσει. Το 1952 ο Άγγλος αρχιτέκτονας Μάικλ Βέντρις απέδειξε ότι η γλώσσα των πινακίδων είναι ελληνική. Αυτό μετέφερε την ιστορία της ελληνικής γλώσσας αιώνες πίσω.

Οι πινακίδες όμως απογοητεύουν όποιον περιμένει ιστορίες. Δεν περιέχουν ποιήματα, νόμους ή χρονικά. Είναι λογαριασμοί: πόσα πρόβατα, πόσο μαλλί, πόσα άρματα, πόσες εργάτριες, πόσο λάδι για προσφορά σε ποιον θεό. Ανάμεσα στους θεούς διαβάζουμε ονόματα όπως Δίας, Ήρα, Ποσειδώνας, Ερμής και Διόνυσος.

Μικρή σκούρα πήλινη πινακίδα χωρισμένη σε οριζόντιες σειρές· σε κάθε σειρά χαραγμένα σημεία, ένα εικονίδιο και, δεξιά, μικρές κάθετες γραμμές.
Πινακίδα Γραμμικής Β΄ από την Πύλο, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Σε κάθε σειρά, λέξεις με συλλαβικά σημεία, ένα ιδεόγραμμα και στο τέλος κάθετες γραμμούλες: αριθμοί. Ένας λογαριασμός, γραμμή γραμμή.Φωτογραφία: Mary Harrsch · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Υπάρχει και μια ειρωνεία. Οι πινακίδες ήταν από άψητο πηλό και κανονικά θα είχαν διαλυθεί. Σώθηκαν επειδή οι φωτιές που κατέστρεψαν τα ανάκτορα τις έψησαν. Η καταστροφή είναι ο λόγος που τις διαβάζουμε σήμερα.

Τι λένε τα ίχνη

Από το εύρημα στο συμπέρασμα

Διάλεξε ένα εύρημα και μετά ένα συμπέρασμα. Δες αν το εύρημα το στηρίζει.

Το εύρημα

Βρήκες 0 από 4

Το συμπέρασμα

Το συμπέρασμα

Διαβάζουμε μια πηγή

Παράδειγμα 1

Λίγο πριν από τη φωτιά, οι γραφείς της Πύλου κατέγραψαν «κωπηλάτες που πηγαίνουν στην Πλευρώνα» και ομάδες ανδρών που «φυλάνε τις ακτές». Σήμαινε αυτό ότι περίμεναν επίθεση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Το τέλος ενός κόσμου

Γύρω στο 1200 π.Χ. πολλά μυκηναϊκά κέντρα καταστρέφονται ή εγκαταλείπονται. Η Πύλος καίγεται και δεν ξαναχτίζεται. Οι Μυκήνες και η Τίρυνθα συνεχίζουν για λίγες δεκαετίες, φτωχότερες. Γύρω στο 1100 π.Χ. το σύστημα των ανακτόρων έχει χαθεί. Την ίδια εποχή καταρρέουν και άλλα κράτη της ανατολικής Μεσογείου, όπως το βασίλειο των Χετταίων στη Μικρά Ασία.

Γιατί; Οι ιστορικοί προτείνουν διάφορες εξηγήσεις:

ΕξήγησηΤι τη στηρίζειΤι την αμφισβητεί
Εισβολή των ΔωριέωνΗ αρχαία παράδοση για την «κάθοδο των Δωριέων»Τα ευρήματα της εποχής δεν δείχνουν καθαρά την άφιξη ενός νέου λαού
Επιδρομές από τη θάλασσαΑιγυπτιακές επιγραφές μιλούν για τους «Λαούς της Θάλασσας»Δεν ξέρουμε αν έφτασαν ποτέ στην Ελλάδα
Εσωτερικές συγκρούσειςΕνισχύονται τα τείχη, εξασφαλίζεται νερό μέσα στις ακροπόλειςΔύσκολα αποδεικνύεται ποιος πολεμούσε ποιον
ΣεισμοίΊχνη σεισμικών καταστροφών σε Μυκήνες και ΤίρυνθαΟι σεισμοί δεν εξηγούν γιατί τα ανάκτορα δεν ξαναχτίστηκαν
Ξηρασία και πείναΕνδείξεις για ξηρότερο κλίμα στην ανατολική ΜεσόγειοΔεν έπληξε όλες τις περιοχές το ίδιο
Διάλυση του εμπορίουΧάνονται ο χαλκός και ο κασσίτερος από τα μακρινά δίκτυαΕίναι και συνέπεια της κρίσης, όχι μόνο αιτία της

Οι περισσότεροι σήμερα πιστεύουν ότι καμία αιτία μόνη της δεν αρκεί. Ένα σύστημα που εξαρτιόταν από το κέντρο για όλα ήταν εύθραυστο: όταν χτυπήθηκε από πολλές μεριές μαζί, κατέρρευσε ολόκληρο.

Η μυκηναϊκή εποχή

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Βασιλικοί τάφοι · περίπου 1600 π.Χ.Οι πλούσιοι λακκοειδείς τάφοι των Μυκηνών, με τις χρυσές μάσκες.
Χρυσή μάσκα ενός γενειοφόρου άνδρα με κλειστά μάτια, φρύδια, μουστάκι και αυτιά, σφυρηλατημένη από λεπτό φύλλο χρυσού.
Η «μάσκα του Αγαμέμνονα», στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Το όνομά της το έδωσε ο Σλήμαν. Ο άνθρωπος που τη φορούσε στον τάφο θάφτηκε τον 16ο αιώνα π.Χ., αιώνες πριν από την εποχή του Τρωικού πολέμου.Φωτογραφία: Jebulon · CC0 · Wikimedia Commons

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Από πού πήρε το όνομά του ο μυκηναϊκός πολιτισμός;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιον τίτλο είχε ο βασιλιάς στην κορυφή ενός μυκηναϊκού ανακτόρου, σύμφωνα με τις πινακίδες;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τα κέντρα, τις ακροπόλεις και την οργάνωση του μυκηναϊκού ανακτόρου.
  • Να εξηγείς τι είναι η Γραμμική Β΄ και τι μπορούμε (και τι δεν μπορούμε) να μάθουμε από τις πινακίδες της.
  • Να συγκρίνεις τις εξηγήσεις για την κατάρρευση των ανακτόρων γύρω στο 1200–1100 π.Χ.
  • Να ξεχωρίζεις τα αρχαιολογικά δεδομένα από τον μύθο και τα έπη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;