Ο μυκηναϊκός πολιτισμός
Ακροπόλεις, Γραμμική Β΄, και το τέλος ενός κόσμου γύρω στο 1100 π.Χ.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τα κέντρα, τις ακροπόλεις και την οργάνωση του μυκηναϊκού ανακτόρου.
- Να εξηγείς τι είναι η Γραμμική Β΄ και τι μπορούμε (και τι δεν μπορούμε) να μάθουμε από τις πινακίδες της.
- Να συγκρίνεις τις εξηγήσεις για την κατάρρευση των ανακτόρων γύρω στο 1200–1100 π.Χ.
- Να ξεχωρίζεις τα αρχαιολογικά δεδομένα από τον μύθο και τα έπη.
Ένας πολιτισμός που πήρε το όνομα μιας πόλης
Γύρω στο 1600 π.Χ., στην ηπειρωτική Ελλάδα, κάποιες οικογένειες αρχίζουν να θάβουν τους νεκρούς τους με απίστευτο πλούτο: χρυσές μάσκες, ξίφη διακοσμημένα με χρυσό και ασήμι, κοσμήματα. Οι τάφοι αυτοί βρέθηκαν στις Μυκήνες της Αργολίδας, και γι' αυτό ολόκληρος ο πολιτισμός της εποχής ονομάζεται μυκηναϊκός. Κράτησε περίπου ως το 1100 π.Χ.
Οι Μυκηναίοι δεν ήταν ένα ενιαίο κράτος. Ήταν πολλά μικρά βασίλεια, το καθένα με το δικό του ανάκτορο: Μυκήνες, Τίρυνθα, Πύλος, Θήβα, Ορχομενός, Αθήνα, Ιωλκός. Μιλούσαν μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας και λάτρευαν θεούς που θα συναντήσουμε ξανά στην κλασική εποχή.
Γύρω στο 1450 π.Χ. οι Μυκηναίοι εγκαταστάθηκαν και στην Κνωσό της Κρήτης. Από τους Μινωίτες πήραν πολλά: την τέχνη των τοιχογραφιών, τη ναυτική εμπειρία, και την ιδέα να γράφουν σε πήλινες πινακίδες.
Ακροπόλεις, μέγαρα και θολωτοί τάφοι
Το μυκηναϊκό ανάκτορο χτιζόταν συνήθως σε λόφο και το περιέβαλλαν τεράστια τείχη. Οι μεταγενέστεροι Έλληνες δεν πίστευαν ότι άνθρωποι μπόρεσαν να σηκώσουν τέτοιες πέτρες και τα απέδιδαν στους μυθικούς Κύκλωπες — γι' αυτό τα λέμε ακόμη κυκλώπεια τείχη.
| Μνημείο | Πού | Τι μας δείχνει |
|---|---|---|
| Πύλη των Λεόντων (περίπου 1250 π.Χ.) | Μυκήνες | Η είσοδος της ακρόπολης· τα λιοντάρια δηλώνουν δύναμη |
| Κυκλώπεια τείχη | Τίρυνθα, Μυκήνες | Άμυνα, αλλά και εξουσία που μπορούσε να επιστρατεύσει χιλιάδες χέρια |
| Μέγαρο | Κέντρο κάθε ανακτόρου | Μεγάλη αίθουσα με κυκλική εστία και θρόνο: εκεί κυβερνούσε ο άρχοντας |
| «Θησαυρός του Ατρέα» | Μυκήνες | Θολωτός τάφος για τους ηγεμόνες, με θόλο ύψους περίπου 13 μέτρων |

Στην κορυφή βρισκόταν ο άναξ (ο βασιλιάς). Ακολουθούσαν ο λαγέτας, πιθανότατα αρχηγός του στρατού, και άλλοι αξιωματούχοι. Στα χωριά υπήρχαν τοπικοί άρχοντες με τον τίτλο βασιλεύς — μια λέξη που αργότερα θα ανέβαινε πολύ ψηλότερα.
Η Γραμμική Β΄: η παλαιότερη γραπτή ελληνική
Στα ανάκτορα βρέθηκαν χιλιάδες πήλινες πινακίδες γραμμένες σε μια γραφή που ονομάστηκε Γραμμική Β΄. Είναι συλλαβική: κάθε σημείο αντιστοιχεί σε μια συλλαβή (π.χ. ka, to, ne), και δίπλα υπάρχουν ιδεογράμματα (εικονίδια για άλογο, κρασί, σιτάρι) και αριθμοί.
Επί δεκαετίες κανείς δεν μπορούσε να τη διαβάσει. Το 1952 ο Άγγλος αρχιτέκτονας Μάικλ Βέντρις απέδειξε ότι η γλώσσα των πινακίδων είναι ελληνική. Αυτό μετέφερε την ιστορία της ελληνικής γλώσσας αιώνες πίσω.
Οι πινακίδες όμως απογοητεύουν όποιον περιμένει ιστορίες. Δεν περιέχουν ποιήματα, νόμους ή χρονικά. Είναι λογαριασμοί: πόσα πρόβατα, πόσο μαλλί, πόσα άρματα, πόσες εργάτριες, πόσο λάδι για προσφορά σε ποιον θεό. Ανάμεσα στους θεούς διαβάζουμε ονόματα όπως Δίας, Ήρα, Ποσειδώνας, Ερμής και Διόνυσος.

Υπάρχει και μια ειρωνεία. Οι πινακίδες ήταν από άψητο πηλό και κανονικά θα είχαν διαλυθεί. Σώθηκαν επειδή οι φωτιές που κατέστρεψαν τα ανάκτορα τις έψησαν. Η καταστροφή είναι ο λόγος που τις διαβάζουμε σήμερα.
Τι λένε τα ίχνη
Διαβάζουμε μια πηγή
Παράδειγμα 1
Λίγο πριν από τη φωτιά, οι γραφείς της Πύλου κατέγραψαν «κωπηλάτες που πηγαίνουν στην Πλευρώνα» και ομάδες ανδρών που «φυλάνε τις ακτές». Σήμαινε αυτό ότι περίμεναν επίθεση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι είδους πηγή είναι. Πρόκειται για πινακίδες Γραμμικής Β΄ από το αρχείο της Πύλου (εδώ σε ελεύθερη απόδοση). Είναι διοικητικά σημειώματα: γράφτηκαν για να ξέρει το ανάκτορο ποιος πήγε πού, όχι για να εξηγήσουν κάτι σε εμάς.
Τι λέει. Μια πινακίδα στέλνει κωπηλάτες στην Πλευρώνα, στην απέναντι ακτή. Μια σειρά άλλων πινακίδων κατανέμει ομάδες ανδρών σε σημεία της ακτής, με τους αξιωματούχους που τους διοικούν.
Πώς το διάβασαν οι ιστορικοί. Κάποιοι, γνωρίζοντας ότι το ανάκτορο κάηκε λίγο αργότερα, είδαν εδώ προετοιμασία για μια επίθεση από τη θάλασσα. Άλλοι παρατηρούν ότι η φύλαξη των ακτών μπορεί να ήταν συνηθισμένη υπηρεσία κάθε χρονιάς.
Το συμπέρασμα. Η πηγή αποδεικνύει ότι το ανάκτορο οργάνωνε ανθρώπους και πλοία με ακρίβεια. Δεν λέει ποιος εχθρός ήρθε, ούτε αν ήρθε από τη θάλασσα. Όταν ξέρουμε το τέλος της ιστορίας, κινδυνεύουμε να το βλέπουμε παντού.
Το τέλος ενός κόσμου
Γύρω στο 1200 π.Χ. πολλά μυκηναϊκά κέντρα καταστρέφονται ή εγκαταλείπονται. Η Πύλος καίγεται και δεν ξαναχτίζεται. Οι Μυκήνες και η Τίρυνθα συνεχίζουν για λίγες δεκαετίες, φτωχότερες. Γύρω στο 1100 π.Χ. το σύστημα των ανακτόρων έχει χαθεί. Την ίδια εποχή καταρρέουν και άλλα κράτη της ανατολικής Μεσογείου, όπως το βασίλειο των Χετταίων στη Μικρά Ασία.
Γιατί; Οι ιστορικοί προτείνουν διάφορες εξηγήσεις:
| Εξήγηση | Τι τη στηρίζει | Τι την αμφισβητεί |
|---|---|---|
| Εισβολή των Δωριέων | Η αρχαία παράδοση για την «κάθοδο των Δωριέων» | Τα ευρήματα της εποχής δεν δείχνουν καθαρά την άφιξη ενός νέου λαού |
| Επιδρομές από τη θάλασσα | Αιγυπτιακές επιγραφές μιλούν για τους «Λαούς της Θάλασσας» | Δεν ξέρουμε αν έφτασαν ποτέ στην Ελλάδα |
| Εσωτερικές συγκρούσεις | Ενισχύονται τα τείχη, εξασφαλίζεται νερό μέσα στις ακροπόλεις | Δύσκολα αποδεικνύεται ποιος πολεμούσε ποιον |
| Σεισμοί | Ίχνη σεισμικών καταστροφών σε Μυκήνες και Τίρυνθα | Οι σεισμοί δεν εξηγούν γιατί τα ανάκτορα δεν ξαναχτίστηκαν |
| Ξηρασία και πείνα | Ενδείξεις για ξηρότερο κλίμα στην ανατολική Μεσόγειο | Δεν έπληξε όλες τις περιοχές το ίδιο |
| Διάλυση του εμπορίου | Χάνονται ο χαλκός και ο κασσίτερος από τα μακρινά δίκτυα | Είναι και συνέπεια της κρίσης, όχι μόνο αιτία της |
Οι περισσότεροι σήμερα πιστεύουν ότι καμία αιτία μόνη της δεν αρκεί. Ένα σύστημα που εξαρτιόταν από το κέντρο για όλα ήταν εύθραυστο: όταν χτυπήθηκε από πολλές μεριές μαζί, κατέρρευσε ολόκληρο.

Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιον τίτλο είχε ο βασιλιάς στην κορυφή ενός μυκηναϊκού ανακτόρου, σύμφωνα με τις πινακίδες;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τα κέντρα, τις ακροπόλεις και την οργάνωση του μυκηναϊκού ανακτόρου.
- Να εξηγείς τι είναι η Γραμμική Β΄ και τι μπορούμε (και τι δεν μπορούμε) να μάθουμε από τις πινακίδες της.
- Να συγκρίνεις τις εξηγήσεις για την κατάρρευση των ανακτόρων γύρω στο 1200–1100 π.Χ.
- Να ξεχωρίζεις τα αρχαιολογικά δεδομένα από τον μύθο και τα έπη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.