Γεωμετρικοί χρόνοι και Όμηρος

Μετά τα ανάκτορα

Γύρω στο 1100 π.Χ. τα μυκηναϊκά ανάκτορα έχουν χαθεί. Μαζί τους χάνονται οι γραφείς, οι αποθήκες, τα μεγάλα έργα και το εμπόριο με μακρινές χώρες. Ο πληθυσμός μειώνεται, οι οικισμοί γίνονται μικροί και σκόρπιοι, και οι άνθρωποι ζουν κυρίως από τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Οι ιστορικοί ονομάζουν τους αιώνες ως το 800 π.Χ. περίπου «σκοτεινούς». Σκοτεινοί όμως είναι κυρίως για εμάς: επειδή δεν γράφει πια κανείς, έχουμε μόνο τα ευρήματα των αρχαιολόγων. Και αυτά δείχνουν ότι ο κόσμος δεν σταμάτησε:

• Διαδίδεται ο σίδηρος. Ο χαλκός ήθελε κασσίτερο από μακρινές χώρες, ενώ ο σίδηρος βρισκόταν κοντά. Εργαλεία και όπλα γίνονται φθηνότερα.
• Στο Λευκαντί της Εύβοιας βρέθηκε ένα μεγάλο κτίριο του 10ου αιώνα π.Χ. με πλούσιους τάφους, χρυσά κοσμήματα και αντικείμενα από την Κύπρο και την Ανατολή. Κάποιοι λοιπόν ταξίδευαν και πλούτιζαν.
• Ομάδες Ελλήνων περνούν το Αιγαίο και εγκαθίστανται στα νησιά και στα παράλια της Μικράς Ασίας: οι Αιολείς στον βορρά, οι Ίωνες στο κέντρο, οι Δωριείς στον νότο. Η μετακίνηση αυτή λέγεται συχνά πρώτος ελληνικός αποικισμός, και οι τρεις ομάδες μιλούν τρεις βασικές διαλέκτους: αιολική, ιωνική, δωρική.

Γεωμετρική τέχνη

Από τον 9ο αιώνα π.Χ. η κεραμική γεμίζει με μαίανδρους, κύκλους, τρίγωνα και ζώνες. Από αυτά τα σχέδια όλη η περίοδος ως το 700 π.Χ. ονομάζεται γεωμετρική. Γύρω στο 750 π.Χ. στα αγγεία εμφανίζονται και άνθρωποι, σχεδιασμένοι κι αυτοί γεωμετρικά. Ο αμφορέας του Διπύλου, από το νεκροταφείο του Κεραμεικού στην Αθήνα, είναι ψηλότερος από ένα παιδί και έστεκε πάνω σε τάφο: δείχνει τον νεκρό ξαπλωμένο και γύρω του ανθρώπους που θρηνούν.

Το αλφάβητο

Τον 8ο αιώνα π.Χ., ίσως και λίγο νωρίτερα, οι Έλληνες ξαναβρίσκουν τη γραφή. Αυτή τη φορά δεν τη φτιάχνουν οι ίδιοι: την παίρνουν από τους Φοίνικες, εμπόρους από τις ακτές του σημερινού Λιβάνου, που συναντούσαν στα λιμάνια του Αιγαίου και της Ανατολής. Ο Ηρόδοτος ονόμαζε ακόμη τα γράμματα «φοινικήια».

Η φοινικική γραφή είχε σημεία μόνο για σύμφωνα. Οι Έλληνες χρησιμοποίησαν μερικά από αυτά για φωνήεντα (Α, Ε, Ι, Ο) και πρόσθεσαν και δικά τους. Έτσι γεννήθηκε το πρώτο αλφάβητο που γράφει κάθε φθόγγο. Στην αρχή κάθε περιοχή είχε τη δική της παραλλαγή· το αλφάβητο που ξέρουμε σήμερα επικράτησε πολύ αργότερα.

Ο Όμηρος και τα έπη

Στα ίδια χρόνια παίρνουν τη μορφή τους τα δύο μεγάλα έπη που οι αρχαίοι απέδιδαν στον Όμηρο:

• Η Ιλιάδα αφηγείται τον θυμό του Αχιλλέα, λίγες εβδομάδες μέσα στον δέκατο χρόνο του Τρωικού πολέμου.
• Η Οδύσσεια αφηγείται την περιπλάνηση του Οδυσσέα και την επιστροφή του στην Ιθάκη.

Τα έπη δεν τα έγραψε ένας συγγραφέας σε ένα γραφείο. Επί γενιές, οι αοιδοί τραγουδούσαν ιστορίες για ήρωες, με τη συνοδεία λύρας, σε στίχους που λέγονται δακτυλικά εξάμετρα. Κρατούσαν στη μνήμη έτοιμες φράσεις — «ροδοδάχτυλη Αυγή», «γοργοπόδαρος Αχιλλέας» — που τους βοηθούσαν να αυτοσχεδιάζουν. Κάποιος μεγάλος ποιητής, ή περισσότεροι, έδωσαν στα έπη τη μορφή τους γύρω στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. Γράφτηκαν ολόκληρα αργότερα. Ποιος ακριβώς ήταν ο Όμηρος, και πού γεννήθηκε, το συζητούσαν ήδη οι αρχαίοι.

Επειδή πέρασαν από στόμα σε στόμα επί αιώνες, τα έπη είναι ένα μείγμα: αναμνήσεις από τη μυκηναϊκή εποχή, στοιχεία από τον κόσμο του ποιητή, και πολλή ποιητική φαντασία.

Από ποια εποχή έρχεται;

Κάθε στοιχείο είναι από τα έπη. Βάλ' το στην εποχή που καθρεφτίζει.

Σε ποια εποχή ταιριάζει;

Κράνος σκεπασμένο με δόντια αγριόχοιρου

Ανάμνηση της μυκηναϊκής εποχήςΟ κόσμος του ποιητή (8ος αιώνας π.Χ.)

0 / 8

Διαβάζουμε μια πηγή

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τι έκανε τους Έλληνες έναν λαό

Οι Έλληνες δεν είχαν ποτέ σε αυτή την εποχή ένα κοινό κράτος. Τους ένωναν όμως άλλα πράγματα:

• η γλώσσα, με τις διαλέκτους της, που όλοι καταλάβαιναν,
• οι θεοί του Ολύμπου και τα κοινά ιερά, όπως οι Δελφοί και η Ολυμπία,
• τα έπη, που τραγουδιούνταν σε κάθε γιορτή,
• οι αγώνες: οι αρχαίοι χρονολογούσαν τους πρώτους αγώνες της Ολυμπίας στο 776 π.Χ.

Από τα ανάκτορα στον Όμηρο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Τέλος των ανακτόρωνΠρώτος αποικισμόςΤο κτίριο του ΛευκαντιούΠρώτοι αγώνες στην ΟλυμπίαΑμφορέας του ΔιπύλουΙλιάδα και Οδύσσεια

Τέλος των ανακτόρων · περίπου 1100 π.Χ.Χάνεται το μυκηναϊκό σύστημα και μαζί του η Γραμμική Β΄.