Η πόλη-κράτος και ο αποικισμός
Γιατί οι Έλληνες ζούσαν σε εκατοντάδες πόλεις — και γιατί έφυγαν σε όλη τη Μεσόγειο.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις την πόλη-κράτος και να περιγράφεις τα μέρη της.
- Να εξηγείς γιατί ο ελληνικός κόσμος ήταν χωρισμένος σε εκατοντάδες πόλεις.
- Να αναλύεις τις αιτίες και τα στάδια του αποικισμού (8ος–6ος αιώνας π.Χ.).
- Να αξιολογείς τις συνέπειες του αποικισμού για τους Έλληνες και για τους ντόπιους λαούς.
Τι ήταν η πόλη-κράτος
Από τον 8ο αιώνα π.Χ. οι μικρές κοινότητες των γεωμετρικών χρόνων οργανώνονται σε κάτι καινούργιο: την πόλη (ή, όπως τη λέμε σήμερα για να μην την μπερδεύουμε με μια σύγχρονη πόλη, πόλη-κράτος). Η πόλη δεν ήταν απλώς ένας τόπος με σπίτια. Ήταν μια κοινότητα πολιτών που κυβερνούσε μόνη της τον εαυτό της.
| Μέρος | Τι ήταν |
|---|---|
| Άστυ | Ο κεντρικός οικισμός, με τα σπίτια, τα εργαστήρια και τους ναούς |
| Ακρόπολη | Ο οχυρωμένος λόφος, καταφύγιο σε πόλεμο και τόπος του ναού του θεού-προστάτη |
| Αγορά | Η πλατεία όπου γίνονταν οι συνελεύσεις, οι δίκες και το εμπόριο |
| Χώρα | Τα χωράφια, τα βοσκοτόπια και τα χωριά γύρω από το άστυ |
Κάθε πόλη είχε δικούς της νόμους, δικό της στρατό, δικές της γιορτές και αργότερα δικό της νόμισμα. Το ιδανικό της ήταν η αυτονομία (να ζει με τους δικούς της νόμους) και η αυτάρκεια (να βγάζει ό,τι χρειάζεται).
Πολίτες ήταν οι ελεύθεροι ενήλικοι άνδρες που κατάγονταν από την πόλη. Οι γυναίκες, οι δούλοι και οι ξένοι που ζούσαν εκεί ανήκαν στην κοινότητα, αλλά δεν έπαιρναν αποφάσεις. Η εξουσία πέρασε σταδιακά από τους παλιούς βασιλείς σε λίγες αριστοκρατικές οικογένειες· πώς εξελίχθηκε αργότερα σε κάθε πόλη θα το δούμε με τη Σπάρτη και την Αθήνα.
Γιατί εκατοντάδες πόλεις;
Οι ερευνητές έχουν καταγράψει γύρω στις χίλιες ελληνικές πόλεις στην αρχαϊκή και την κλασική εποχή. Οι περισσότερες ήταν μικρές, με λίγες χιλιάδες κατοίκους. Γιατί δεν ενώθηκαν σε ένα κράτος;
- Η γεωγραφία. Βουνά χωρίζουν τις πεδιάδες, και η θάλασσα χωρίζει τα νησιά. Κάθε κάμπος ή νησί ήταν ένας μικρός κόσμος.
- Η ιστορία. Μετά την πτώση των ανακτόρων δεν υπήρχε πια κανένα μεγάλο κέντρο. Οι μικρές κοινότητες μεγάλωσαν χωριστά, η καθεμιά με τους άρχοντές της.
- Η νοοτροπία. Κάθε πόλη είχε τον θεό-προστάτη της, τους ήρωές της, τους νόμους της. Η ανεξαρτησία ήταν τιμή, και οι πόλεις συχνά πολεμούσαν η μία την άλλη.
Ο μεγάλος αποικισμός (περίπου 750–550 π.Χ.)
Μέσα σε δύο αιώνες, Έλληνες ίδρυσαν πόλεις σε όλες σχεδόν τις ακτές της Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου. Ο Πλάτωνας έλεγε αργότερα ότι οι Έλληνες ζουν γύρω από τη θάλασσα «σαν μυρμήγκια ή βάτραχοι γύρω από μια λίμνη».
Γιατί έφευγαν; Οι αιτίες ήταν πολλές, και συνήθως συνδυάζονταν:
Πώς ιδρυόταν μια αποικία
- Η πόλη που έστελνε τους αποίκους, η μητρόπολη, διάλεγε έναν αρχηγό, τον οικιστή.
- Σχεδόν πάντα ζητούσαν τη γνώμη του μαντείου των Δελφών. Η θεϊκή έγκριση έδινε κύρος στο εγχείρημα.
- Οι άποικοι έφευγαν με λίγα πλοία. Στον νέο τόπο μοίραζαν τη γη σε κλήρους και έχτιζαν ναούς στους θεούς της πατρίδας.
- Η αποικία ήταν ανεξάρτητη πόλη. Με τη μητρόπολη την έδεναν η θρησκεία, οι γιορτές και οι συγγενικοί δεσμοί, όχι η υποταγή.
Οι χρονολογίες ίδρυσης που δίνουμε προέρχονται κυρίως από αρχαίους συγγραφείς, όπως ο Θουκυδίδης, και είναι κατά προσέγγιση.
Διαβάζουμε μια πηγή
Παράδειγμα 1
Ο Ηρόδοτος (βιβλίο 4) αφηγείται την ίδρυση της Κυρήνης. Σε ελεύθερη απόδοση: επί επτά χρόνια δεν έβρεξε στη Θήρα και ξεράθηκαν όλα τα δέντρα εκτός από ένα. Το μαντείο των Δελφών τούς είπε να ιδρύσουν πόλη στη Λιβύη. Οι Θηραίοι αποφάσισαν να φύγει, με κλήρο, ένας από κάθε δύο αδελφούς, από όλα τα χωριά του νησιού, με αρχηγό τον Βάττο. Ποιες αιτίες του αποικισμού φαίνονται εδώ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι συνέπειες
| Τομέας | Τι άλλαξε |
|---|---|
| Οικονομία | Άνθισαν το εμπόριο και η βιοτεχνία· από τον 6ο αιώνα π.Χ. οι πόλεις κόβουν νομίσματα, μια ιδέα που ήρθε από τη Λυδία |
| Κοινωνία | Νέοι πλούσιοι, έμποροι και τεχνίτες, αμφισβητούν την εξουσία των αριστοκρατών |
| Πολιτισμός | Ο ελληνικός πολιτισμός απλώνεται σε όλη τη Μεσόγειο· από τους Έλληνες της Ιταλίας οι Ετρούσκοι και οι Ρωμαίοι πήραν το αλφάβητο |
| Ταυτότητα | Μακριά από την πατρίδα, οι Έλληνες νιώθουν πιο έντονα τι τους ενώνει· τα πανελλήνια ιερά γεμίζουν αφιερώματα από τις αποικίες |
| Οι ντόπιοι λαοί | Εμπόριο, επιγαμίες και ανταλλαγές, αλλά σε πολλές περιοχές και απώλεια γης, συγκρούσεις ή υποταγή |
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις την πόλη-κράτος και να περιγράφεις τα μέρη της.
- Να εξηγείς γιατί ο ελληνικός κόσμος ήταν χωρισμένος σε εκατοντάδες πόλεις.
- Να αναλύεις τις αιτίες και τα στάδια του αποικισμού (8ος–6ος αιώνας π.Χ.).
- Να αξιολογείς τις συνέπειες του αποικισμού για τους Έλληνες και για τους ντόπιους λαούς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.