Σπάρτη και Αθήνα

Δύο πόλεις, δύο δρόμοι

Στην αρχαϊκή εποχή (περίπου 750–480 π.Χ.) οι ελληνικές πόλεις-κράτη αντιμετώπισαν παρόμοια προβλήματα: λίγη καλλιεργήσιμη γη, πλούσιοι και φτωχοί σε σύγκρουση, αριστοκράτες που κρατούσαν την εξουσία. Η καθεμιά έδωσε τη δική της απάντηση. Οι δύο πιο γνωστές απαντήσεις δόθηκαν στη Σπάρτη και στην Αθήνα — και ήταν σχεδόν αντίθετες.

Η Σπάρτη έλυσε το πρόβλημα της γης κατακτώντας τη γη των γειτόνων της και οργανώθηκε ως ένα μόνιμο στρατόπεδο. Η Αθήνα πέρασε από μια βαθιά κοινωνική κρίση και έλυσε το πρόβλημα με μεταρρυθμίσεις που, βήμα βήμα, έδωσαν δικαιώματα σε όλο και περισσότερους πολίτες.

Η Σπάρτη: μια κοινωνία σε τρία στρώματα

Οι Δωριείς που εγκαταστάθηκαν στη Λακωνία ίδρυσαν τη Σπάρτη στην κοιλάδα του Ευρώτα. Στους Μεσσηνιακούς πολέμους (τέλη 8ου και 7ος αιώνας π.Χ.) κατέκτησαν και τη γόνιμη Μεσσηνία, δυτικά από τον Ταΰγετο. Έτσι διαμορφώθηκε μια κοινωνία με τρεις ομάδες:

Οι είλωτες ήταν πολύ περισσότεροι από τους Σπαρτιάτες και επαναστατούσαν όποτε έβρισκαν ευκαιρία. Αυτό το δεδομένο εξηγεί πολλά από όσα ακολουθούν.

Το πολίτευμα της Σπάρτης

Η παράδοση απέδιδε τους νόμους της Σπάρτης στον νομοθέτη Λυκούργο. Το πολίτευμα είχε τέσσερα μέρη:

• Δύο βασιλείς, από δύο διαφορετικές οικογένειες. Ήταν αρχηγοί του στρατού στον πόλεμο και είχαν θρησκευτικά καθήκοντα.
• Η γερουσία: 28 γέροντες πάνω από 60 χρονών, μαζί με τους δύο βασιλείς. Εκλέγονταν ισόβια και προετοίμαζαν τις αποφάσεις.
• Η απέλλα, η συνέλευση των Σπαρτιατών ανδρών. Δεν συζητούσε· ψήφιζε με φωνές ναι ή όχι σε ό,τι της έφερναν.
• Οι πέντε έφοροι, που εκλέγονταν κάθε χρόνο. Επέβλεπαν τους πάντες, ακόμη και τους βασιλείς, και με τον καιρό έγιναν οι πιο ισχυροί άρχοντες.

Ήταν λοιπόν ένα μικτό πολίτευμα: είχε κάτι από βασιλεία, κάτι από ολιγαρχία και μια συνέλευση πολιτών. Την πραγματική εξουσία όμως την είχαν οι λίγοι.

Η αγωγή

Από τα επτά του χρόνια το αγόρι του Σπαρτιάτη έφευγε από την οικογένεια και έμπαινε στην αγωγή, την κρατική εκπαίδευση: σωματική άσκηση, πειθαρχία, αντοχή στην πείνα και στο κρύο, λίγα γράμματα και πολλή μουσική και χορός για τον πόλεμο. Στα είκοσι γινόταν στρατιώτης· ως ενήλικος έτρωγε κάθε μέρα με τους συντρόφους του στα συσσίτια, όπου ο καθένας έπρεπε να συνεισφέρει τρόφιμα από τον κλήρο του. Όποιος δεν μπορούσε, έχανε τη θέση του στους «όμοιους».

Οι Σπαρτιάτισσες γυμνάζονταν κι αυτές, κυκλοφορούσαν πιο ελεύθερα από τις Αθηναίες και μπορούσαν να έχουν περιουσία. Πολιτικά δικαιώματα δεν είχαν.

Η Αθήνα: από την κρίση στον Σόλωνα

Στην Αθήνα, μετά τους βασιλείς, την εξουσία κράτησαν οι ευπατρίδες, οι αριστοκράτες. Κάθε χρόνο εννέα άρχοντες κυβερνούσαν την πόλη, και όταν τελείωνε η θητεία τους γίνονταν ισόβια μέλη του Αρείου Πάγου.

Τον 7ο αιώνα π.Χ. η κρίση ήταν οξεία. Πολλοί μικροί αγρότες είχαν χρεωθεί στους μεγάλους γαιοκτήμονες. Όποιος δεν μπορούσε να ξεπληρώσει έδινε μέρος της σοδειάς του ή έχανε την ελευθερία του: μπορούσε να γίνει δούλος για χρέη, ακόμη και να πουληθεί έξω από την Αττική.

• Γύρω στο 632 π.Χ. ο αριστοκράτης Κύλων προσπάθησε να γίνει τύραννος. Απέτυχε, αλλά η απόπειρα έδειξε πόσο ασταθής ήταν η πόλη.
• Γύρω στο 621 π.Χ. ο Δράκων κατέγραψε για πρώτη φορά τους νόμους. Ήταν πολύ αυστηροί, όμως από τότε ο δικαστής δεν μπορούσε να κρίνει κατά βούληση: ο νόμος ήταν γραμμένος και ίδιος για όλους.
• Το 594 π.Χ. ο Σόλων εκλέχθηκε άρχοντας με ειδική εντολή να συμφιλιώσει τους αντιπάλους.

Οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα:

1. Η σεισάχθεια («αποτίναξη των βαρών»): έσβησε τα χρέη που βάραιναν τη γη, απελευθέρωσε όσους είχαν γίνει δούλοι για χρέη και απαγόρευσε στο εξής τον δανεισμό με εγγύηση την ελευθερία του ανθρώπου.
2. Χώρισε τους πολίτες σε τέσσερις τάξεις με βάση το εισόδημα από τη γη, και όχι με βάση την καταγωγή. Τα ανώτερα αξιώματα έμειναν στις πλούσιες τάξεις, αλλά ακόμη και οι φτωχότεροι, οι θήτες, συμμετείχαν στην Εκκλησία του δήμου και στο δικαστήριο της Ηλιαίας.

Ο Σόλων δεν ικανοποίησε κανέναν απόλυτα: οι φτωχοί ήθελαν αναδασμό της γης, οι πλούσιοι έχασαν τις απαιτήσεις τους. Ήταν όμως η πρώτη απόπειρα να λυθεί μια κοινωνική σύγκρουση με νόμο και όχι με όπλα.

Τυραννίδα και Κλεισθένης

Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν. Ο Πεισίστρατος κατέλαβε την εξουσία ως τύραννος — πρώτη φορά το 561 π.Χ. και οριστικά από το 546 π.Χ. ως τον θάνατό του, το 527 π.Χ. «Τύραννος» τότε σήμαινε κάποιον που πήρε την εξουσία εκτός των νόμων, όχι απαραίτητα σκληρό ηγεμόνα. Ο Πεισίστρατος βοήθησε τους μικρούς αγρότες, έκανε δημόσια έργα και λάμπρυνε τις γιορτές της πόλης.

Τον διαδέχθηκαν οι γιοι του Ιππίας και Ίππαρχος. Το 514 π.Χ. ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων σκότωσαν τον Ίππαρχο· ο Ιππίας έγινε πιο σκληρός και το 510 π.Χ. εκδιώχθηκε με τη βοήθεια του Σπαρτιάτη βασιλιά Κλεομένη.

Ακολούθησε σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αριστοκράτες, τον Ισαγόρα και τον Κλεισθένη. Ο Κλεισθένης κέρδισε επειδή στηρίχτηκε στον δήμο, και το 508/7 π.Χ. άλλαξε ριζικά την οργάνωση της πόλης:

• Μοίρασε την Αττική σε δήμους, τις τοπικές κοινότητες, και τους δήμους σε δέκα νέες φυλές. Κάθε φυλή είχε κομμάτια από την πόλη, από τα παράλια και από την ενδοχώρα. Έτσι οι παλιές τοπικές και οικογενειακές φατρίες διαλύθηκαν μέσα σε ανάμεικτες φυλές.
• Κάθε φυλή έστελνε 50 μέλη στη νέα Βουλή των 500, που ετοίμαζε τις αποφάσεις της Εκκλησίας του δήμου.
• Η αρχαία παράδοση του αποδίδει και τον οστρακισμό, που θα τον δεις στο μάθημα για την αθηναϊκή δημοκρατία.

Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Κλεισθένης «καθιέρωσε τις φυλές και τη δημοκρατία» στην Αθήνα. Η ισονομία, η ισότητα των πολιτών μπροστά στον νόμο, έγινε το σύνθημα της νέας εποχής.

Από τη Μεσσηνία στον Κλεισθένη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Κατάκτηση της ΜεσσηνίαςΝόμοι του ΔράκονταΣόλωνΠεισίστρατοςΔολοφονία του ΙππάρχουΈξωση του ΙππίαΚλεισθένης

Κατάκτηση της Μεσσηνίας · τέλη 8ου αιώνα π.Χ.Ο πρώτος Μεσσηνιακός πόλεμος. Οι Μεσσήνιοι γίνονται είλωτες των Σπαρτιατών· θα επαναστατήσουν ξανά τον 7ο αιώνα.

Σύγκριση

Σπάρτη, Αθήνα ή και οι δύο;

Διάλεξε σε ποια πόλη ταιριάζει κάθε χαρακτηριστικό.

Πού ταιριάζει;

Δύο βασιλείς ταυτόχρονα

ΣπάρτηΑθήναΚαι οι δύο

0 / 10

Δουλεύοντας με πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση