Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πανελλήνιοι δεσμοί, γράμματα και τέχνη

Μαντεία, αγώνες, λυρική ποίηση, οι Ίωνες φιλόσοφοι, κούροι, ναοί και αγγεία: ό,τι ένωνε τις διάσπαρτες πόλεις της αρχαϊκής εποχής.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι ένωνε τους Έλληνες της αρχαϊκής εποχής, ενώ δεν είχαν κοινό κράτος.
  2. Να περιγράφεις τους Ολυμπιακούς Αγώνες, το μαντείο των Δελφών και τις αμφικτιονίες.
  3. Να ξεχωρίζεις το έπος από τη διδακτική και τη λυρική ποίηση, και να εξηγείς τι καινούργιο έφεραν οι Ίωνες φιλόσοφοι.
  4. Να αναγνωρίζεις τον δωρικό και τον ιωνικό ρυθμό, τους κούρους και τις κόρες, και τη μελανόμορφη και την ερυθρόμορφη κεραμική.

Πολλές πόλεις, ένας λαός

Την αρχαϊκή εποχή (περίπου 800–479 π.Χ.) οι Έλληνες ζούσαν σε εκατοντάδες ανεξάρτητες πόλεις-κράτη, από τη Μασσαλία ως τον Εύξεινο Πόντο. Δεν είχαν κοινό κράτος, κοινό στρατό ή κοινή πρωτεύουσα, και συχνά πολεμούσαν μεταξύ τους. Κι όμως ήξεραν ότι ήταν ένας λαός, και τον έλεγαν πια με ένα όνομα: Έλληνες.

Παράδειγμα 1

Το 479 π.Χ. οι Αθηναίοι εξηγούν στους Σπαρτιάτες γιατί δεν θα προδώσουν τους Έλληνες στους Πέρσες. Τι θεωρούν κοινό;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Οι αγώνες

Οι πιο μεγάλες συναντήσεις των Ελλήνων ήταν οι αγώνες στα μεγάλα ιερά. Τέσσερις ήταν οι πανελλήνιοι:

ΑγώνεςΠούΠρος τιμήνΣτεφάνι
ΟλύμπιαΟλυμπίατου Δίααγριελιά (κότινος)
ΠύθιαΔελφοίτου Απόλλωναδάφνη
ΊσθμιαΙσθμός της Κορίνθουτου Ποσειδώναπεύκο
ΝέμεαΝεμέατου Δίασέλινο

Οι Ολυμπιακοί ήταν οι πιο λαμπροί. Οι αρχαίοι υπολόγιζαν τους πρώτους στο 776 π.Χ. και τους τελούσαν κάθε τέσσερα χρόνια. Πριν από τους αγώνες, κήρυκες γύριζαν τις πόλεις και ανήγγελλαν εκεχειρία: όσοι ταξίδευαν προς την Ολυμπία δεν έπρεπε να πειραχτούν, ακόμα κι αν οι πόλεις τους πολεμούσαν. Έπαιρναν μέρος μόνο ελεύθεροι Έλληνες άντρες, και οι Ελλανοδίκες έβλεπαν να τηρούνται οι κανόνες. Ο νικητής έπαιρνε μόνο ένα κλαδί αγριελιάς, αλλά γύριζε στην πόλη του σαν ήρωας.

Ένας στενός πέτρινος θολωτός διάδρομος που ανοίγει σε ένα μακρύ, επίπεδο χωμάτινο στάδιο με χορταριασμένες πλαγιές γύρω.
Η κρυπτή, η θολωτή είσοδος από την οποία έμπαιναν οι αθλητές στο στάδιο της Ολυμπίας. Οι θεατές κάθονταν στις χορταριασμένες πλαγιές· λίθινες κερκίδες δεν υπήρξαν ποτέ.Φωτογραφία: George E. Koronaios · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Οι Ολυμπιάδες έγιναν και ημερολόγιο. Οι ιστορικοί της ελληνιστικής εποχής, πρώτος ο Τίμαιος, χρονολογούσαν τα γεγονότα «στο τάδε έτος της τάδε Ολυμπιάδας», ένα σύστημα κοινό για όλες τις πόλεις, που η καθεμιά είχε δικό της ημερολόγιο.

Παράδειγμα 2

Η μάχη του Μαραθώνα έγινε το 490 π.Χ. Σε ποια Ολυμπιάδα, και σε ποιο έτος της;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Τα μαντεία και οι αμφικτιονίες

Οι άνθρωποι ήθελαν πάντα να ξέρουν τι θα φέρει το μέλλον. Οι Έλληνες ρωτούσαν τους θεούς στα μαντεία. Το αρχαιότερο, κατά την παράδοση, ήταν του Δία στη Δωδώνη της Ηπείρου, όπου οι ιερείς «άκουγαν» τον θεό στο θρόισμα μιας βελανιδιάς. Το πιο φημισμένο ήταν του Απόλλωνα στους Δελφούς.

Στους Δελφούς ο θεός μιλούσε με το στόμα της ιέρειας Πυθίας, και οι ιερείς έδιναν στα λόγια της μορφή χρησμού. Οι χρησμοί ήταν συχνά διφορούμενοι, γι' αυτό ο Απόλλωνας λεγόταν και Λοξίας. Ο πιο γνωστός, κατά τον Ηρόδοτο: ο Κροίσος, βασιλιάς της Λυδίας, ρώτησε αν πρέπει να πολεμήσει τους Πέρσες, και πήρε την απάντηση ότι, αν περάσει τον ποταμό Άλυ, θα καταστρέψει ένα μεγάλο κράτος. Πέρασε, νικήθηκε, και το μεγάλο κράτος που κατέστρεψε ήταν το δικό του.

Ερείπια ενός ναού σε πέτρινη εξέδρα, με λίγους όρθιους δωρικούς κίονες, μπροστά σε απότομη βουνοπλαγιά.
Ο ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς, κάτω από τις Φαιδριάδες του Παρνασσού. Πόλεις και βασιλιάδες από όλο τον γνωστό κόσμο έστελναν εδώ αντιπροσώπους και πλούσια αφιερώματα.Φωτογραφία: Zde · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ο ρόλος των Δελφών ξεπερνούσε τη μαντεία. Είδες ότι σχεδόν κάθε αποικία ζητούσε πρώτα τη γνώμη τους. Γύρω από τα μεγάλα ιερά οι γειτονικές πόλεις σχημάτιζαν ενώσεις για να τα προστατεύουν και να τα διοικούν, τις αμφικτιονίες. Η πιο γνωστή ήταν η Δελφική Αμφικτιονία: οι αντιπρόσωποι των μελών συνεδρίαζαν δύο φορές τον χρόνο, και ένας κανόνας τους απαγόρευε σε μια πόλη-μέλος να κόψει το νερό σε μια άλλη, ακόμα και στον πόλεμο.

Τα γράμματα

Ο Όμηρος τραγουδούσε τους ήρωες του παρελθόντος. Την αρχαϊκή εποχή η ποίηση αλλάζει θέμα.

Ο Ησίοδος, ένας αγρότης από την Άσκρη της Βοιωτίας, γράφει διδακτική ποίηση. Στη Θεογονία λέει πώς γεννήθηκε ο κόσμος και πώς επικράτησαν οι θεοί του Ολύμπου. Στα Έργα και Ημέραι συμβουλεύει πότε να οργώνεις και πότε να σπέρνεις, και ότι η τίμια δουλειά και η δικαιοσύνη αξίζουν περισσότερο από τον πόλεμο.

Μετά έρχεται η λυρική ποίηση, που πήρε το όνομά της από τη λύρα: ποιήματα που τραγουδιούνταν με μουσική, από τον ίδιο τον ποιητή ή από χορό. Ο λυρικός ποιητής μιλά συχνά για τον εαυτό του: για έρωτα, φιλία, φόβο, για τη χαρά και τη λύπη της ζωής. Μερικά ονόματα: ο Αρχίλοχος από την Πάρο, η Σαπφώ και ο Αλκαίος από τη Λέσβο, ο Αλκμάν στη Σπάρτη, ο Σιμωνίδης από την Κέα, και λίγο αργότερα ο Πίνδαρος από τη Θήβα, που έγραφε ύμνους για τους νικητές των αγώνων.

Από τη Σαπφώ σώζονται κυρίως κομμάτια. Ένα από αυτά, στην απόδοση του Αργύρη Εφταλιώτη:

Το φεγγαράκι εμίσεψε,
μεσάνυχτα σημαίνει,
οι ώρες φεύγουν και περνούν
κι εγώ κοιμάμαι μόνη…

Τέσσερις στίχοι, και κανένας ήρωας: ένας άνθρωπος, μια νύχτα, μια μοναξιά.

Την ίδια εποχή, στις πλούσιες ιωνικές πόλεις της Μικράς Ασίας, κάποιοι άρχισαν να ρωτούν από τι είναι φτιαγμένος ο κόσμος και να ψάχνουν την απάντηση με τη λογική και την παρατήρηση, όχι με τους μύθους. Είναι οι πρώτοι φιλόσοφοι:

  • ο Θαλής ο Μιλήσιος, που είπε ότι όλα προέρχονται από το νερό· η παράδοση λέει ότι προέβλεψε την έκλειψη ηλίου του 585 π.Χ.,
  • ο μαθητής του Αναξίμανδρος, που σχεδίασε έναν από τους πρώτους χάρτες της γης,
  • ο Ηράκλειτος από την Έφεσο, που έλεγε ότι τα πάντα αλλάζουν: δεν μπαίνεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι,
  • ο Πυθαγόρας από τη Σάμο, που αναζήτησε την τάξη του κόσμου στους αριθμούς.

Από αυτούς ξεκινούν η φιλοσοφία, η αστρονομία, η γεωγραφία και τα μαθηματικά ως επιστήμες.

Η τέχνη: ναοί από πέτρα, αγάλματα σε φυσικό μέγεθος

Την αρχαϊκή εποχή οι Έλληνες αρχίζουν να χτίζουν ναούς από πέτρα και μάρμαρο, αντί για ξύλο και πλίνθους. Ο ναός είναι το σπίτι του θεού: μέσα, στον σηκό, στέκεται το άγαλμά του. Μπροστά υπάρχει ένας ανοιχτός προθάλαμος, ο πρόναος, συχνά κι ένας πίσω, ο οπισθόδομος, και στους μεγάλους ναούς μια κιονοστοιχία γύρω γύρω, το πτερό. Οι τελετές γίνονταν έξω, στον βωμό μπροστά στον ναό.

Οι ναοί χτίζονται σε δύο ρυθμούς, που ξεχωρίζουν κυρίως από τους κίονες: τον δωρικό, της Πελοποννήσου και της Δύσης, και τον ιωνικό, του Αιγαίου και της Μικράς Ασίας.

Δωρικός ή ιωνικός;

Κάθε κάρτα περιγράφει έναν κίονα ή έναν ναό. Σε ποιον ρυθμό ανήκει;

Ποιος ρυθμός;

Ο ναός της Ήρας στην Ποσειδωνία της Κάτω Ιταλίας

0 από 6

Την ίδια εποχή γεννιέται η μεγάλη γλυπτική: μαρμάρινα αγάλματα σε φυσικό ή μεγαλύτερο μέγεθος, πρώτα στη Νάξο, που είχε άφθονο μάρμαρο. Οι Έλληνες είχαν δει τα μεγάλα αγάλματα της Αιγύπτου και πήραν από εκεί την ιδέα και τη στάση.

  • Ο κούρος είναι ένας νέος άντρας, όρθιος και γυμνός, με τα χέρια κολλημένα στο σώμα και το αριστερό πόδι λίγο μπροστά.
  • Η κόρη είναι μια νέα κοπέλα, όρθια, ντυμένη με πλούσια ρούχα και κοσμήματα.
  • Και τα δύο έχουν συχνά το λεγόμενο αρχαϊκό μειδίαμα, ένα ελαφρύ χαμόγελο.

Πολλά ήταν επιτύμβια: στέκονταν πάνω σε τάφους, στη θέση του νεκρού που δεν θα μεγάλωνε πια.

Μαρμάρινο άγαλμα μιας κοπέλας όρθιας, με μακρύ κόκκινο φόρεμα διακοσμημένο με ρόδακες, στεφάνι στα μαλλιά και ένα λουλούδι στο χέρι.
Η κόρη Φρασίκλεια, περίπου 550–540 π.Χ., στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Στη βάση της είναι γραμμένο, σε ελεύθερη απόδοση: «Μνήμα της Φρασίκλειας. Κόρη θα με λένε για πάντα, γιατί οι θεοί μού έδωσαν αυτό το όνομα αντί για γάμο. Με έφτιαξε ο Αριστίων ο Πάριος.» Τα χρώματα του φορέματος σώζονται σε μεγάλο μέρος.Φωτογραφία: Davide Mauro · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Στην κεραμική, η γεωμετρική διακόσμηση δίνει τη θέση της σε φυτά, ζώα και κυρίως σε σκηνές από τον μύθο και την καθημερινή ζωή. Δύο τεχνικές:

ΤεχνικήΠότε, πούΠώς
Μελανόμορφη7ος αιώνας π.Χ. στην Κόρινθο, 6ος στην Αθήναμαύρες μορφές πάνω στον κοκκινωπό πηλό· οι λεπτομέρειες χαράζονται
Ερυθρόμορφηαπό περίπου 530 π.Χ., στην Αθήνατο ανάποδο: κόκκινες μορφές σε μαύρο φόντο· οι λεπτομέρειες ζωγραφίζονται με πινέλο
Λεπτομέρεια από αγγείο: δύο πολεμιστές με κράνη και ασπίδες, σκυμμένοι αντικριστά πάνω από ένα τραπεζάκι, σε μαύρο χρώμα πάνω σε πορτοκαλί φόντο, με λεπτές χαραγμένες γραμμές.
Ο Αχιλλέας και ο Αίαντας παίζουν ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, σε μελανόμορφο αμφορέα του Εξηκία, περίπου 540–530 π.Χ., στα Μουσεία του Βατικανού. Δες πόσο λεπτές είναι οι χαραγμένες γραμμές στους μανδύες τους.Φωτογραφία: Daderot · CC0 · Wikimedia Commons

Η ερυθρόμορφη κέρδισε γιατί το πινέλο δίνει πιο ελεύθερη γραμμή από τη χάραξη: μύες, πτυχές, πρόσωπα που γυρίζουν. Και τα αγγεία με τις σκηνές τους είναι για εμάς μια από τις πιο πλούσιες πηγές για το πώς ζούσαν οι αρχαίοι Έλληνες.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Οι Έλληνες της αρχαϊκής εποχής δεν είχαν κοινό κράτος. Τι τους έκανε να νιώθουν ένας λαός;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς λεγόταν η ιέρεια που έδινε τους χρησμούς του Απόλλωνα στους Δελφούς;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι ένωνε τους Έλληνες της αρχαϊκής εποχής, ενώ δεν είχαν κοινό κράτος.
  • Να περιγράφεις τους Ολυμπιακούς Αγώνες, το μαντείο των Δελφών και τις αμφικτιονίες.
  • Να ξεχωρίζεις το έπος από τη διδακτική και τη λυρική ποίηση, και να εξηγείς τι καινούργιο έφεραν οι Ίωνες φιλόσοφοι.
  • Να αναγνωρίζεις τον δωρικό και τον ιωνικό ρυθμό, τους κούρους και τις κόρες, και τη μελανόμορφη και την ερυθρόμορφη κεραμική.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;