Οι Περσικοί πόλεμοι

Μια αυτοκρατορία στα σύνορα του ελληνικού κόσμου

Στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. οι Πέρσες έφτιαξαν τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία που είχε δει ως τότε ο κόσμος, από την Αίγυπτο ως τις όχθες του Ινδού. Ο Κύρος κατέλαβε τη Λυδία του Κροίσου γύρω στο 546 π.Χ., και μαζί της τις ελληνικές πόλεις της Ιωνίας, στα παράλια της Μικράς Ασίας.

Οι Πέρσες κυβερνούσαν με σατράπες, διοικητές επαρχιών, και ζητούσαν φόρους και στρατό. Στις ιωνικές πόλεις στήριζαν τοπικούς τυράννους φιλικούς προς αυτούς. Κατά τα άλλα άφηναν συνήθως τους υπηκόους τους να κρατούν τη θρησκεία και τις συνήθειές τους.

Η αιτία: η Ιωνική επανάσταση

Το 499 π.Χ. οι Ίωνες επαναστάτησαν, με πρωτοστάτη τη Μίλητο και τον Αρισταγόρα. Ζήτησαν βοήθεια από τις πόλεις της κυρίως Ελλάδας. Η Σπάρτη αρνήθηκε· η Αθήνα έστειλε 20 πλοία και η Ερέτρια 5. Οι επαναστάτες έκαψαν τις Σάρδεις, έδρα του Πέρση σατράπη.

Η επανάσταση απέτυχε: το 494 π.Χ. ο ιωνικός στόλος νικήθηκε στη ναυμαχία της Λάδης και η Μίλητος καταστράφηκε. Ο βασιλιάς Δαρείος όμως δεν ξέχασε ποιοι είχαν βοηθήσει τους επαναστάτες. Και μια αυτοκρατορία δεν μπορούσε να αφήσει στα σύνορά της ελεύθερες πόλεις που υποκινούσαν τους υπηκόους της.

Η πρώτη εκστρατεία: Μαραθώνας, 490 π.Χ.

Το 492 π.Χ. μια πρώτη εκστρατεία του Μαρδονίου υπέταξε τη Θράκη και τη Μακεδονία, αλλά ο στόλος της καταστράφηκε από θύελλα στον Άθω. Το 491 π.Χ. ο Δαρείος έστειλε κήρυκες σε όλες τις πόλεις ζητώντας «γη και ύδωρ», δηλαδή σύμβολα υποταγής. Πολλές πόλεις τα έδωσαν.

Το 490 π.Χ. ο περσικός στόλος, με στρατηγούς τον Δάτη και τον Αρταφέρνη, κατέστρεψε την Ερέτρια και αποβίβασε τον στρατό στον Μαραθώνα — με οδηγό τον Ιππία. Οι Αθηναίοι έστειλαν τον δρομέα Φιλιππίδη (ή Φειδιππίδη) να ζητήσει βοήθεια από τη Σπάρτη, αλλά οι Σπαρτιάτες είχαν θρησκευτική γιορτή και δεν μπορούσαν να ξεκινήσουν πριν από την πανσέληνο.

Περίπου 10.000 Αθηναίοι και 1.000 Πλαταιείς πολέμησαν μόνοι. Με σχέδιο του στρατηγού Μιλτιάδη, οι οπλίτες ενίσχυσαν τα άκρα της παράταξης, που κύκλωσαν τους Πέρσες. Ο Ηρόδοτος αναφέρει 192 νεκρούς Αθηναίους και 6.400 Πέρσες. Ο τύμβος των Αθηναίων στέκεται ακόμη στον Μαραθώνα.

Ανάμεσα στις δύο εκστρατείες

Ο Δαρείος πέθανε το 486 π.Χ. Ο γιος του Ξέρξης ετοίμασε μια πολύ μεγαλύτερη εκστρατεία: γέφυρα από πλοία στον Ελλήσποντο και διώρυγα στη χερσόνησο του Άθω, για να μην ξαναχαθεί ο στόλος εκεί.

Στην Αθήνα, το 483/2 π.Χ., βρέθηκε πλούσια φλέβα αργύρου στα μεταλλεία του Λαυρίου. Ο Θεμιστοκλής έπεισε την Εκκλησία του δήμου να μη μοιραστεί το ασήμι στους πολίτες αλλά να ναυπηγηθεί στόλος τριήρεων, γύρω στις 200. Η απόφαση αυτή θα κρίνει τον πόλεμο.

Το 481 π.Χ. όσες πόλεις αποφάσισαν να αντισταθούν συγκεντρώθηκαν στον Ισθμό και σχημάτισαν συμμαχία με αρχηγό τη Σπάρτη. Ήταν μια μειοψηφία των ελληνικών πόλεων. Πολλές άλλες, όπως η Θήβα και οι Θεσσαλοί, πήγαν με τους Πέρσες ή έμειναν ουδέτερες, όπως το Άργος.

Η δεύτερη εκστρατεία: 480–479 π.Χ.

Θερμοπύλες και Αρτεμίσιο (480 π.Χ.). Οι Έλληνες προσπάθησαν να σταματήσουν τον στρατό στο στενό των Θερμοπυλών και τον στόλο στο Αρτεμίσιο της Εύβοιας, την ίδια εποχή. Στις Θερμοπύλες ο βασιλιάς Λεωνίδας είχε 300 Σπαρτιάτες και μερικές χιλιάδες συμμάχους. Κράτησαν το στενό δύο μέρες. Την τρίτη, ένας ντόπιος, ο Εφιάλτης, οδήγησε τους Πέρσες από ένα ορεινό μονοπάτι πίσω από τις ελληνικές γραμμές. Ο Λεωνίδας έστειλε πίσω τους περισσότερους και έμεινε με τους Σπαρτιάτες, 700 Θεσπιείς και 400 Θηβαίους. Σκοτώθηκαν σχεδόν όλοι.

Σαλαμίνα (480 π.Χ.). Οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη τους· οι Πέρσες την κατέλαβαν και έκαψαν την Ακρόπολη. Ο Θεμιστοκλής επέμεινε να δοθεί ναυμαχία στα στενά της Σαλαμίνας, όπου τα πολλά περσικά πλοία δεν μπορούσαν να ελιχθούν. Με ένα μήνυμα που έστειλε κρυφά στον Ξέρξη, τον παρέσυρε να επιτεθεί εκεί. Ο περσικός στόλος υπέστη βαριά ήττα και ο Ξέρξης γύρισε στην Ασία, αφήνοντας στην Ελλάδα στρατό με τον Μαρδόνιο.

Πλαταιές και Μυκάλη (479 π.Χ.). Στις Πλαταιές ο ενωμένος ελληνικός στρατός, με αρχηγό τον Σπαρτιάτη Παυσανία, νίκησε και σκότωσε τον Μαρδόνιο. Την ίδια χρονιά, στη Μυκάλη της Ιωνίας, οι Έλληνες νίκησαν ξανά. Η εισβολή είχε τελειώσει.

Ποιος πρωταγωνίστησε πού;

Διάλεξε μια μάχη και μετά ένα πρόσωπο. Θα δεις αν ταιριάζουν και γιατί.

Η μάχη

Μαραθώνας, 490 π.Χ.Θερμοπύλες, 480 π.Χ.Σαλαμίνα, 480 π.Χ.Πλαταιές, 479 π.Χ.

Ο πρωταγωνιστής

ΜιλτιάδηςΛεωνίδαςΘεμιστοκλήςΠαυσανίας

ΤαιριάζειΣωστά. Ο Μιλτιάδης έπεισε τους Αθηναίους να επιτεθούν και σχεδίασε τα ενισχυμένα άκρα της παράταξης.

Από την Ιωνία στη Δήλο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κοντά είναι μεταξύ τους. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ιωνική επανάστασηΛάδη και ΜίλητοςΜαραθώναςΟ στόλος του ΘεμιστοκλήΘερμοπύλεςΣαλαμίναΠλαταιέςΣυμμαχία της Δήλου

Ιωνική επανάσταση · 499 π.Χ.Η Μίλητος ξεσηκώνει τις ιωνικές πόλεις· η Αθήνα και η Ερέτρια στέλνουν πλοία.

Γιατί νίκησαν οι λίγοι;

Καμία αιτία μόνη της δεν αρκεί. Οι ιστορικοί συνδυάζουν πολλές:

• Ο τόπος. Στα στενά των Θερμοπυλών και της Σαλαμίνας ο αριθμός μετρούσε λιγότερο.
• Ο οπλισμός. Ο βαριά οπλισμένος οπλίτης στη φάλαγγα ήταν ανώτερος στη μάχη σώμα με σώμα από τον ελαφρύτερο περσικό πεζό.
• Οι αποφάσεις. Ο στόλος του Θεμιστοκλή και η συνεργασία Αθήνας και Σπάρτης, που συχνά δεν τα πήγαιναν καλά.
• Τα προβλήματα των Περσών. Ένας τεράστιος στρατός χρειαζόταν τρόφιμα και πλοία που τα μετέφεραν· μετά τη Σαλαμίνα ο ανεφοδιασμός έγινε πολύ δύσκολος.
• Το κίνητρο. Οι Έλληνες πολεμούσαν για τη γη τους και την ελευθερία της πόλης τους.

Οι συνέπειες

Υπάρχει και μια συνέπεια στον τρόπο που οι Έλληνες έβλεπαν τον εαυτό τους. Οι νίκες ενίσχυσαν την ιδέα ότι οι ελεύθεροι πολίτες μιας πόλης είναι ανώτεροι από τους υπηκόους ενός βασιλιά, και η λέξη «βάρβαρος», που αρχικά σήμαινε απλώς αυτόν που μιλά ακατανόητη γλώσσα, απέκτησε αρνητική χροιά. Αυτή η εικόνα είναι ελληνική: σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για τον πόλεμο προέρχονται από Έλληνες συγγραφείς, κυρίως τον Ηρόδοτο. Οι περσικές πηγές δεν τον περιγράφουν.

Ο τραγικός ποιητής Αισχύλος, που πολέμησε στον Μαραθώνα, έγραψε το 472 π.Χ. τους «Πέρσες». Το έργο εκτυλίσσεται στην αυλή των Περσών και δείχνει τη Σαλαμίνα μέσα από τον πόνο των ηττημένων: μια σπάνια ματιά από την άλλη πλευρά, έστω κι αν τη φαντάστηκε ένας Έλληνας.

Δουλεύοντας με πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση