Η αθηναϊκή δημοκρατία

Ο δήμος αποφασίζει

Με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη (508/7 π.Χ.) η Αθήνα έκανε το πρώτο βήμα. Μέσα στον 5ο αιώνα π.Χ., και ιδίως μετά τους Περσικούς πολέμους, το πολίτευμα έγινε όλο και πιο δημοκρατικό:

• το 487/6 π.Χ. οι εννέα άρχοντες άρχισαν να ορίζονται με κλήρο, οπότε το αξίωμα έχασε το κύρος του, και η πραγματική πολιτική ηγεσία πέρασε στους εκλεγμένους στρατηγούς·
• το 462/1 π.Χ. ο Εφιάλτης αφαίρεσε από τον αριστοκρατικό Άρειο Πάγο σχεδόν όλες τις πολιτικές του αρμοδιότητες και τις έδωσε στη Βουλή, στην Εκκλησία και στα λαϊκά δικαστήρια·
• ο Περικλής καθιέρωσε τη μισθοφορά, μια μικρή αποζημίωση για όσους δίκαζαν, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν και οι φτωχοί, που αλλιώς θα έχαναν το μεροκάματό τους.

Η λέξη δημοκρατία σημαίνει ότι το κράτος, η εξουσία, ανήκει στον δήμο, στο σύνολο των πολιτών. Στην Αθήνα αυτό δεν ήταν μεταφορά: οι πολίτες αποφάσιζαν οι ίδιοι.

Τα όργανα της δημοκρατίας

Η Εκκλησία συνεδρίαζε στον λόφο της Πνύκας. Τον 4ο αιώνα π.Χ. είχε 40 τακτικές συνεδριάσεις τον χρόνο. Στην αρχή κάθε συζήτησης ο κήρυκας ρωτούσε «Τίς ἀγορεύειν βούλεται;» — ποιος θέλει να μιλήσει; Το δικαίωμα κάθε πολίτη να μιλήσει λεγόταν ισηγορία.

Οι 50 βουλευτές κάθε φυλής είχαν σειρά για ένα δέκατο του χρόνου ως πρυτάνεις, μόνιμα σε υπηρεσία. Ένας τους, ο επιστάτης, κληρωνόταν για ένα μόνο εικοσιτετράωρο και κρατούσε τα κλειδιά των ναών και τη σφραγίδα της πόλης. Κανείς δεν μπορούσε να γίνει επιστάτης δεύτερη φορά.

Γιατί κλήρωση;

Για εμάς δημοκρατία σημαίνει εκλογές. Για τους Αθηναίους, η εκλογή ευνοούσε τους γνωστούς, τους πλούσιους και τους καλούς ρήτορες — ήταν κάπως αριστοκρατική. Η κλήρωση αντίθετα:

• έδινε σε κάθε πολίτη την ίδια πιθανότητα να κυβερνήσει·
• δυσκόλευε τη δωροδοκία και τις φατρίες, αφού κανείς δεν ήξερε από πριν ποιος θα βγει·
• μαζί με τις σύντομες θητείες, έκανε χιλιάδες πολίτες να περάσουν από κάποιο αξίωμα: να κυβερνούν και να κυβερνώνται εκ περιτροπής.

Εκεί όπου χρειαζόταν ειδική γνώση, κυρίως στον πόλεμο, οι Αθηναίοι εκλεγαν. Ο Περικλής δεν ήταν «αρχηγός του κράτους»· ήταν ένας από τους δέκα στρατηγούς, που εκλεγόταν ξανά και ξανά — συνεχώς από το 443 ως τον θάνατό του, το 429 π.Χ. — και έπειθε την Εκκλησία με τον λόγο του.

Κλήρος, εκλογή ή όλοι;

Πώς έφτανε ένας Αθηναίος σε καθεμιά από αυτές τις θέσεις;

Πώς γινόταν;

Μέλος της Βουλής των 500

Με κλήροΜε εκλογήΌλοι οι πολίτες

0 / 8

Ο οστρακισμός

Κάθε χρόνο η Εκκλησία ψήφιζε αν θα γίνει οστρακισμός. Αν η απάντηση ήταν ναι, περίπου δύο μήνες αργότερα κάθε πολίτης χάραζε σε ένα όστρακο, ένα κομμάτι σπασμένου αγγείου, το όνομα του πολιτικού που θεωρούσε επικίνδυνο για τη δημοκρατία. Αν μετρούνταν τουλάχιστον 6.000 όστρακα, όποιος συγκέντρωνε τα περισσότερα έφευγε από την Αθήνα για δέκα χρόνια. Δεν έχανε ούτε την περιουσία ούτε τα δικαιώματά του· δεν ήταν τιμωρία για έγκλημα, αλλά ένας τρόπος να απομακρυνθεί κάποιος που γινόταν υπερβολικά ισχυρός — ένας πιθανός νέος τύραννος.

Ο πρώτος οστρακισμός έγινε το 487 π.Χ. Εξορίστηκαν μεταξύ άλλων ο Αριστείδης, ο Θεμιστοκλής και ο Κίμων. Ο τελευταίος γνωστός οστρακισμός, του Υπέρβολου, έγινε γύρω στο 417–415 π.Χ.· μετά ο θεσμός έπεσε σε αχρησία. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει χιλιάδες όστρακα. Σε ένα πηγάδι στη βόρεια πλαγιά της Ακρόπολης βρέθηκαν περίπου 190 με το όνομα του Θεμιστοκλή, γραμμένα από λίγα μόνο χέρια: κάποιοι τα είχαν ετοιμάσει από πριν για να τα μοιράσουν. Οι πολιτικές εκστρατείες δεν είναι σύγχρονη επινόηση.

Ποιοι έμεναν απέξω

Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν δημοκρατία των ενήλικων ανδρών πολιτών. Από το 451/0 π.Χ., με νόμο του Περικλή, πολίτης ήταν μόνο όποιος είχε και τους δύο γονείς Αθηναίους. Απέξω έμεναν:

Οι αριθμοί είναι μόνο εκτιμήσεις, αλλά οι περισσότεροι ιστορικοί υπολογίζουν ότι τον 5ο αιώνα οι ενήλικοι άνδρες πολίτες ήταν περίπου 30.000 έως 50.000 — πιθανότατα λιγότερο από το ένα πέμπτο των κατοίκων της Αττικής.

Πώς μεγάλωσε η δημοκρατία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

ΚλεισθένηςΠρώτος οστρακισμόςΜεταρρυθμίσεις του ΕφιάλτηΝόμος για την ιθαγένειαΠερικλής στρατηγόςΕπιτάφιος του ΠερικλήΤελευταίος οστρακισμός

Κλεισθένης · 508/7 π.Χ.Δέκα φυλές, δήμοι και Βουλή των 500.

Δουλεύοντας με πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η δημοκρατία είχε και επικριτές μέσα στην ίδια την Αθήνα. Ένα φυλλάδιο του 5ου αιώνα, γνωστό ως «Ο Γέρος Ολιγαρχικός», παραπονιέται ότι σε αυτό το πολίτευμα οι φτωχοί και οι «χειρότεροι» έχουν περισσότερη δύναμη από τους «καλύτερους». Ο Πλάτων, αργότερα, αμφισβήτησε ότι η κλήρωση μπορεί να βρει τους πιο ικανούς κυβερνήτες. Η δημοκρατία της Αθήνας δεν ήταν ποτέ αυτονόητη: συζητήθηκε, αμφισβητήθηκε και ανατράπηκε δύο φορές για λίγο, το 411 και το 404 π.Χ., προτού αποκατασταθεί.