Ο Πελοποννησιακός πόλεμος

Ένας πόλεμος που είχε ιστορικό από την πρώτη μέρα

Από το 431 ως το 404 π.Χ., 27 χρόνια με ένα διάλειμμα, η Αθήνα και η Σπάρτη πολέμησαν με τους συμμάχους τους σχεδόν σε όλο τον ελληνικό κόσμο: από τη Θράκη και τη Μικρά Ασία ως τη Σικελία. Ήταν πόλεμος Ελλήνων εναντίον Ελλήνων, και γι' αυτό συχνά τον αποκαλούμε εμφύλιο.

Τον γνωρίζουμε κυρίως από έναν άνθρωπο που τον έζησε: τον Αθηναίο Θουκυδίδη. Άρχισε να γράφει, όπως λέει ο ίδιος, από την αρχή του πολέμου, γιατί κατάλαβε ότι θα ήταν ο μεγαλύτερος που είχε γίνει ως τότε. Ως στρατηγός απέτυχε να σώσει την Αμφίπολη το 424 π.Χ. και εξορίστηκε για είκοσι χρόνια. Η εξορία τού έδωσε κάτι σπάνιο: μπορούσε να ρωτά ανθρώπους και από τις δύο πλευρές. Η αφήγησή του σταματά στο 411 π.Χ.· τα τελευταία χρόνια τα διηγείται ο Ξενοφών στα Ελληνικά.

Δύο συμμαχίες, ένας φόβος

Μετά τους Περσικούς πολέμους ο ελληνικός κόσμος χωρίστηκε σε δύο μεγάλα στρατόπεδα.

Η Δηλιακή συμμαχία ξεκίνησε ως ένωση ίσων απέναντι στους Πέρσες. Σιγά σιγά έγινε αθηναϊκή ηγεμονία: το 454 π.Χ. το ταμείο της μεταφέρθηκε από τη Δήλο στην Αθήνα, και πόλεις που θέλησαν να αποχωρήσουν, όπως η Νάξος και η Θάσος, αναγκάστηκαν με τη βία να μείνουν. Η Τριακονταετής ειρήνη του 446/445 π.Χ. έπρεπε να κρατήσει τριάντα χρόνια· κράτησε περίπου δεκατέσσερα.

Αιτία και αφορμές

Τα χρόνια 435–432 π.Χ. έφεραν τρεις κρίσεις:

• Κέρκυρα. Η Κόρινθος, σύμμαχος της Σπάρτης, συγκρούστηκε με την αποικία της, την Κέρκυρα, που είχε ισχυρό στόλο. Το 433 π.Χ. η Αθήνα έκανε αμυντική συμμαχία με την Κέρκυρα και αθηναϊκά πλοία βρέθηκαν να αντιμετωπίζουν τα κορινθιακά.
• Ποτείδαια. Αποικία της Κορίνθου στη Χαλκιδική, αλλά φόρου υποτελής σύμμαχος της Αθήνας. Αποστάτησε το 432 π.Χ. και οι Αθηναίοι την πολιόρκησαν.
• Μεγαρικό ψήφισμα. Η Αθήνα απαγόρευσε στους Μεγαρείς τα λιμάνια της συμμαχίας και την αγορά της Αττικής — ένας οικονομικός αποκλεισμός.

Οι Κορίνθιοι και οι Μεγαρείς πίεσαν τη Σπάρτη, και η συνέλευση των Σπαρτιατών αποφάσισε ότι η Αθήνα είχε παραβιάσει την ειρήνη. Ο Θουκυδίδης όμως υποστηρίζει ότι αυτά ήταν οι αφορμές — τα φανερά παράπονα. Η αληθινή αιτία ήταν βαθύτερη.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Αιτία, αφορμή ή συνέπεια;

Βάλε κάθε γεγονός εκεί που ανήκει, με το σκεπτικό του Θουκυδίδη.

Πού ανήκει;

Η συνεχής αύξηση της αθηναϊκής δύναμης

Βαθύτερη αιτίαΑφορμήΣυνέπεια

0 / 9

Ο Αρχιδάμειος πόλεμος (431–421 π.Χ.)

Την άνοιξη του 431 π.Χ. οι Θηβαίοι επιτέθηκαν στις Πλαταιές και ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρχίδαμος εισέβαλε στην Αττική. Ο Περικλής είχε σχέδιο:

• οι κάτοικοι της υπαίθρου να κλειστούν πίσω από τα τείχη της Αθήνας και τα Μακρά Τείχη που την ένωναν με τον Πειραιά,
• να μη δοθεί μάχη στην ξηρά με το ανώτερο σπαρτιατικό πεζικό,
• ο στόλος να φέρνει τρόφιμα από τη θάλασσα και να λεηλατεί τις ακτές της Πελοποννήσου,
• να μην επιχειρηθούν νέες κατακτήσεις όσο κρατούσε ο πόλεμος.

Το σχέδιο στηριζόταν στη θάλασσα και στα χρήματα της συμμαχίας. Κανείς όμως δεν το είχε προβλέψει όλο: το 430 π.Χ. ξέσπασε στην πολυάνθρωπη, στριμωγμένη πόλη ένας φοβερός λοιμός. Ο Θουκυδίδης αρρώστησε κι ο ίδιος, επέζησε και περιέγραψε τα συμπτώματα με ακρίβεια γιατρού. Σύγχρονοι ιστορικοί εκτιμούν ότι πέθανε περίπου το ένα τέταρτο ως το ένα τρίτο του πληθυσμού. Το 429 π.Χ. πέθανε και ο Περικλής.

Μετά από αυτόν την πολιτική της Αθήνας επηρέασαν πιο επιθετικοί ηγέτες, όπως ο Κλέων. Το 425 π.Χ. στη Σφακτηρία, απέναντι από την Πύλο, οι Αθηναίοι αιχμαλώτισαν περίπου 120 Σπαρτιάτες — κάτι ανήκουστο για τη Σπάρτη. Απάντηση ήταν ο Σπαρτιάτης Βρασίδας, που κατέλαβε την Αμφίπολη. Το 422 π.Χ. στη μάχη της Αμφίπολης σκοτώθηκαν και οι δύο, Κλέων και Βρασίδας. Χωρίς τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του πολέμου, οι δύο πλευρές υπέγραψαν το 421 π.Χ. τη Νικίειο ειρήνη, για πενήντα χρόνια.

Μήλος και Σικελία

Η ειρήνη ήταν εύθραυστη. Το 416 π.Χ. η Αθήνα απαίτησε από τη Μήλο, ένα ουδέτερο νησί, να γίνει σύμμαχός της. Οι Μήλιοι αρνήθηκαν. Μετά την πολιορκία οι Αθηναίοι σκότωσαν τους άνδρες και πούλησαν ως δούλους τις γυναίκες και τα παιδιά. Ο Θουκυδίδης τοποθετεί πριν από την καταστροφή έναν διάλογο ανάμεσα σε Αθηναίους και Μήλιους, στον οποίο οι Αθηναίοι λένε ψυχρά ότι οι δυνατοί κάνουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν.

Το 415 π.Χ. η εκκλησία του δήμου αποφάσισε, με ενθουσιασμό και παρά τις αντιρρήσεις του Νικία, μια τεράστια εκστρατεία στη Σικελία εναντίον των Συρακουσών. Ένας από τους στρατηγούς, ο φιλόδοξος Αλκιβιάδης, ανακλήθηκε για να δικαστεί, κατέφυγε στη Σπάρτη και τη συμβούλευσε:

• να στείλει στρατηγό στις Συρακούσες (στάλθηκε ο Γύλιππος),
• να οχυρώσει τη Δεκέλεια στην Αττική, ώστε ο σπαρτιατικός στρατός να μένει εκεί όλο τον χρόνο.

Το 413 π.Χ. η εκστρατεία κατέληξε σε καταστροφή: χάθηκαν δεκάδες πλοία και χιλιάδες άνδρες, και οι αιχμάλωτοι έμειναν μήνες στα λατομεία των Συρακουσών. Την ίδια χρονιά, από τη Δεκέλεια, οι Σπαρτιάτες έκοψαν την Αθήνα από την ύπαιθρο και τα ορυχεία του Λαυρίου· σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, πάνω από είκοσι χιλιάδες δούλοι δραπέτευσαν.

Το τέλος (413–404 π.Χ.)

Η Αθήνα άντεξε άλλα εννέα χρόνια, κάτι που οι σύγχρονοί της δεν περίμεναν. Τρία πράγματα όμως έγερναν την πλάστιγγα:

• Το περσικό χρυσάφι. Η Σπάρτη, δύναμη της ξηράς, χρειαζόταν στόλο. Τον πλήρωσαν οι Πέρσες, με αντάλλαγμα να αναγνωρίσει η Σπάρτη ότι οι ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας ανήκαν στον βασιλιά τους. Από το 407 π.Χ. ο Πέρσης πρίγκιπας Κύρος χρηματοδοτούσε τον Σπαρτιάτη ναύαρχο Λύσανδρο.
• Η εσωτερική κρίση. Το 411 π.Χ. ολιγαρχικοί κατέλυσαν για λίγους μήνες τη δημοκρατία στην Αθήνα (οι «Τετρακόσιοι»).
• Τα λάθη. Μετά τη νίκη στις Αργινούσες (406 π.Χ.) οι Αθηναίοι καταδίκασαν σε θάνατο στρατηγούς τους επειδή δεν περισυνέλεξαν τους ναυαγούς, και έμειναν χωρίς έμπειρους ηγέτες.

Το 405 π.Χ. ο Λύσανδρος αιφνιδίασε τον αθηναϊκό στόλο στους Αιγός ποταμούς, στον Ελλήσποντο, και τον κατέστρεψε σχεδόν ολόκληρο. Χωρίς πλοία η Αθήνα δεν μπορούσε να φέρει σιτάρι. Πολιορκήθηκε και το 404 π.Χ. παραδόθηκε: γκρέμισε τα Μακρά Τείχη, παρέδωσε τον στόλο εκτός από 12 πλοία και έγινε σύμμαχος της Σπάρτης. Η Κόρινθος και η Θήβα ζητούσαν να καταστραφεί η πόλη· η Σπάρτη αρνήθηκε, λέγοντας, κατά τον Ξενοφώντα, ότι δεν θα υποδούλωνε μια ελληνική πόλη που είχε προσφέρει τόσα στους Περσικούς πολέμους.

Ο Πελοποννησιακός πόλεμος

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κοντά είναι η Σικελία και το τέλος.

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Αρχή του πολέμουΟ λοιμόςΣφακτηρίαΝικίειος ειρήνηΣικελική εκστρατείαΚαταστροφή στη ΣικελίαΑιγός ποταμοίΠαράδοση της Αθήνας

Αρχή του πολέμου · 431 π.Χ.Οι Θηβαίοι επιτίθενται στις Πλαταιές και ο Αρχίδαμος εισβάλλει στην Αττική.

Τι άφησε πίσω του ο πόλεμος

• Στην Αθήνα: το 404 π.Χ. οι Σπαρτιάτες στήριξαν μια ολιγαρχία, τους Τριάκοντα, που εκτέλεσαν εκατοντάδες πολίτες και μετοίκους. Το 403 π.Χ. ο Θρασύβουλος αποκατέστησε τη δημοκρατία, και οι Αθηναίοι ψήφισαν αμνηστία για να μη συνεχιστούν οι εκδικήσεις.
• Στη Σπάρτη: έγινε ηγεμονική δύναμη, αλλά οι λίγοι Σπαρτιάτες δυσκολεύτηκαν να κυβερνήσουν τόσες πόλεις, και οι πρώην σύμμαχοί της γρήγορα στράφηκαν εναντίον της.
• Στον ελληνικό κόσμο: χιλιάδες νεκροί, ερημωμένη ύπαιθρος, εμφύλιες συγκρούσεις μέσα στις πόλεις ανάμεσα σε δημοκρατικούς και ολιγαρχικούς. Και η Περσία, που οι Έλληνες είχαν νικήσει μαζί το 480–479 π.Χ., έγινε ρυθμιστής των ελληνικών υποθέσεων.

Περιγράφοντας τον εμφύλιο στην Κέρκυρα, ο Θουκυδίδης γράφει ότι ο πόλεμος είναι «βίαιος δάσκαλος»: παίρνει από τους ανθρώπους την ευκολία της καθημερινής ζωής και φέρνει τον χαρακτήρα τους στο επίπεδο της ανάγκης.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση