Ο Πελοποννησιακός πόλεμος
Τριάντα χρόνια εμφύλιου πολέμου των Ελλήνων, όπως τον έγραψε ο Θουκυδίδης.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη βαθύτερη αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου από τις αφορμές του, με βάση τον Θουκυδίδη.
- Να περιγράφεις τη στρατηγική του Περικλή και τις μεγάλες φάσεις του πολέμου ως το 404 π.Χ.
- Να εξηγείς τον ρόλο του λοιμού, της Σικελικής εκστρατείας και του περσικού χρυσαφιού στην έκβαση.
- Να αξιολογείς τις συνέπειες του πολέμου για την Αθήνα, τη Σπάρτη και τον ελληνικό κόσμο.
Ένας πόλεμος που είχε ιστορικό από την πρώτη μέρα
Από το 431 ως το 404 π.Χ., 27 χρόνια με ένα διάλειμμα, η Αθήνα και η Σπάρτη πολέμησαν με τους συμμάχους τους σχεδόν σε όλο τον ελληνικό κόσμο: από τη Θράκη και τη Μικρά Ασία ως τη Σικελία. Ήταν πόλεμος Ελλήνων εναντίον Ελλήνων, και γι' αυτό συχνά τον αποκαλούμε εμφύλιο.
Τον γνωρίζουμε κυρίως από έναν άνθρωπο που τον έζησε: τον Αθηναίο Θουκυδίδη. Άρχισε να γράφει, όπως λέει ο ίδιος, από την αρχή του πολέμου, γιατί κατάλαβε ότι θα ήταν ο μεγαλύτερος που είχε γίνει ως τότε. Ως στρατηγός απέτυχε να σώσει την Αμφίπολη το 424 π.Χ. και εξορίστηκε για είκοσι χρόνια. Η εξορία τού έδωσε κάτι σπάνιο: μπορούσε να ρωτά ανθρώπους και από τις δύο πλευρές. Η αφήγησή του σταματά στο 411 π.Χ.· τα τελευταία χρόνια τα διηγείται ο Ξενοφών στα Ελληνικά.
Δύο συμμαχίες, ένας φόβος
Μετά τους Περσικούς πολέμους ο ελληνικός κόσμος χωρίστηκε σε δύο μεγάλα στρατόπεδα.
| Αθήνα | Σπάρτη | |
|---|---|---|
| Συμμαχία | Δηλιακή συμμαχία (478/477 π.Χ.) | Πελοποννησιακή συμμαχία |
| Δύναμη | στόλος, εμπόριο, φόροι των συμμάχων | πεζικό οπλιτών |
| Πολίτευμα | δημοκρατία | ολιγαρχικό, με δύο βασιλείς |
| Σχέση με τους συμμάχους | οι σύμμαχοι πλήρωναν φόρο· όποιος αποχωρούσε υποτασσόταν με τη βία | οι σύμμαχοι δεν πλήρωναν φόρο, αλλά η Σπάρτη στήριζε ολιγαρχίες |
Η Δηλιακή συμμαχία ξεκίνησε ως ένωση ίσων απέναντι στους Πέρσες. Σιγά σιγά έγινε αθηναϊκή ηγεμονία: το 454 π.Χ. το ταμείο της μεταφέρθηκε από τη Δήλο στην Αθήνα, και πόλεις που θέλησαν να αποχωρήσουν, όπως η Νάξος και η Θάσος, αναγκάστηκαν με τη βία να μείνουν. Η Τριακονταετής ειρήνη του 446/445 π.Χ. έπρεπε να κρατήσει τριάντα χρόνια· κράτησε περίπου δεκατέσσερα.
Αιτία και αφορμές
Τα χρόνια 435–432 π.Χ. έφεραν τρεις κρίσεις:
- Κέρκυρα. Η Κόρινθος, σύμμαχος της Σπάρτης, συγκρούστηκε με την αποικία της, την Κέρκυρα, που είχε ισχυρό στόλο. Το 433 π.Χ. η Αθήνα έκανε αμυντική συμμαχία με την Κέρκυρα και αθηναϊκά πλοία βρέθηκαν να αντιμετωπίζουν τα κορινθιακά.
- Ποτείδαια. Αποικία της Κορίνθου στη Χαλκιδική, αλλά φόρου υποτελής σύμμαχος της Αθήνας. Αποστάτησε το 432 π.Χ. και οι Αθηναίοι την πολιόρκησαν.
- Μεγαρικό ψήφισμα. Η Αθήνα απαγόρευσε στους Μεγαρείς τα λιμάνια της συμμαχίας και την αγορά της Αττικής — ένας οικονομικός αποκλεισμός.
Οι Κορίνθιοι και οι Μεγαρείς πίεσαν τη Σπάρτη, και η συνέλευση των Σπαρτιατών αποφάσισε ότι η Αθήνα είχε παραβιάσει την ειρήνη. Ο Θουκυδίδης όμως υποστηρίζει ότι αυτά ήταν οι αφορμές — τα φανερά παράπονα. Η αληθινή αιτία ήταν βαθύτερη.
Παράδειγμα 1
Διάβασε τον Θουκυδίδη (Α΄ 23) και βρες τι θεωρεί εκείνος αιτία του πολέμου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε νεοελληνική απόδοση: «Την πιο αληθινή αιτία, που όμως ομολογήθηκε λιγότερο από όλες, θεωρώ ότι ήταν πως οι Αθηναίοι, καθώς γίνονταν μεγάλοι και προκαλούσαν φόβο στους Λακεδαιμονίους, τους ανάγκασαν να πολεμήσουν.»
Ποιος μιλά και πότε; Ένας Αθηναίος σύγχρονος των γεγονότων, που όμως έγραφε εξόριστος και μπορούσε να ακούσει και τους Πελοποννήσιους. Δεν είναι ουδέτερος παρατηρητής, αλλά ούτε απλός υπερασπιστής της πατρίδας του.
Τι λέει; Δύο πράγματα δεμένα μεταξύ τους: η αύξηση της αθηναϊκής δύναμης και ο φόβος που αυτή προκαλούσε στη Σπάρτη. Η αιτία δεν είναι ένα γεγονός, αλλά μια σχέση ανάμεσα σε δύο δυνάμεις.
Τι μας αποκαλύπτει η λέξη «ομολογήθηκε»; Στις συνελεύσεις κανείς δεν έλεγε «φοβόμαστε ότι μεγαλώνετε». Μιλούσαν για την Κέρκυρα, την Ποτείδαια και τα Μέγαρα. Ο Θουκυδίδης μάς ζητά να κοιτάξουμε πίσω από τα επίσημα επιχειρήματα.
Συμπέρασμα: για τον Θουκυδίδη η βαθύτερη αιτία ήταν η άνοδος της αθηναϊκής ισχύος και ο φόβος της Σπάρτης· οι τρεις κρίσεις ήταν αφορμές. Είναι μια ερμηνεία — πολύ επιδραστική, αλλά ερμηνεία.
Ο Αρχιδάμειος πόλεμος (431–421 π.Χ.)
Την άνοιξη του 431 π.Χ. οι Θηβαίοι επιτέθηκαν στις Πλαταιές και ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρχίδαμος εισέβαλε στην Αττική. Ο Περικλής είχε σχέδιο:
- οι κάτοικοι της υπαίθρου να κλειστούν πίσω από τα τείχη της Αθήνας και τα Μακρά Τείχη που την ένωναν με τον Πειραιά,
- να μη δοθεί μάχη στην ξηρά με το ανώτερο σπαρτιατικό πεζικό,
- ο στόλος να φέρνει τρόφιμα από τη θάλασσα και να λεηλατεί τις ακτές της Πελοποννήσου,
- να μην επιχειρηθούν νέες κατακτήσεις όσο κρατούσε ο πόλεμος.
Το σχέδιο στηριζόταν στη θάλασσα και στα χρήματα της συμμαχίας. Κανείς όμως δεν το είχε προβλέψει όλο: το 430 π.Χ. ξέσπασε στην πολυάνθρωπη, στριμωγμένη πόλη ένας φοβερός λοιμός. Ο Θουκυδίδης αρρώστησε κι ο ίδιος, επέζησε και περιέγραψε τα συμπτώματα με ακρίβεια γιατρού. Σύγχρονοι ιστορικοί εκτιμούν ότι πέθανε περίπου το ένα τέταρτο ως το ένα τρίτο του πληθυσμού. Το 429 π.Χ. πέθανε και ο Περικλής.
Μετά από αυτόν την πολιτική της Αθήνας επηρέασαν πιο επιθετικοί ηγέτες, όπως ο Κλέων. Το 425 π.Χ. στη Σφακτηρία, απέναντι από την Πύλο, οι Αθηναίοι αιχμαλώτισαν περίπου 120 Σπαρτιάτες — κάτι ανήκουστο για τη Σπάρτη. Απάντηση ήταν ο Σπαρτιάτης Βρασίδας, που κατέλαβε την Αμφίπολη. Το 422 π.Χ. στη μάχη της Αμφίπολης σκοτώθηκαν και οι δύο, Κλέων και Βρασίδας. Χωρίς τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του πολέμου, οι δύο πλευρές υπέγραψαν το 421 π.Χ. τη Νικίειο ειρήνη, για πενήντα χρόνια.
Μήλος και Σικελία
Η ειρήνη ήταν εύθραυστη. Το 416 π.Χ. η Αθήνα απαίτησε από τη Μήλο, ένα ουδέτερο νησί, να γίνει σύμμαχός της. Οι Μήλιοι αρνήθηκαν. Μετά την πολιορκία οι Αθηναίοι σκότωσαν τους άνδρες και πούλησαν ως δούλους τις γυναίκες και τα παιδιά. Ο Θουκυδίδης τοποθετεί πριν από την καταστροφή έναν διάλογο ανάμεσα σε Αθηναίους και Μήλιους, στον οποίο οι Αθηναίοι λένε ψυχρά ότι οι δυνατοί κάνουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν.
Το 415 π.Χ. η εκκλησία του δήμου αποφάσισε, με ενθουσιασμό και παρά τις αντιρρήσεις του Νικία, μια τεράστια εκστρατεία στη Σικελία εναντίον των Συρακουσών. Ένας από τους στρατηγούς, ο φιλόδοξος Αλκιβιάδης, ανακλήθηκε για να δικαστεί, κατέφυγε στη Σπάρτη και τη συμβούλευσε:
- να στείλει στρατηγό στις Συρακούσες (στάλθηκε ο Γύλιππος),
- να οχυρώσει τη Δεκέλεια στην Αττική, ώστε ο σπαρτιατικός στρατός να μένει εκεί όλο τον χρόνο.
Το 413 π.Χ. η εκστρατεία κατέληξε σε καταστροφή: χάθηκαν δεκάδες πλοία και χιλιάδες άνδρες, και οι αιχμάλωτοι έμειναν μήνες στα λατομεία των Συρακουσών. Την ίδια χρονιά, από τη Δεκέλεια, οι Σπαρτιάτες έκοψαν την Αθήνα από την ύπαιθρο και τα ορυχεία του Λαυρίου· στα χρόνια που ακολούθησαν, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, πάνω από είκοσι χιλιάδες δούλοι δραπέτευσαν.

Το τέλος (413–404 π.Χ.)
Η Αθήνα άντεξε άλλα εννέα χρόνια, κάτι που οι σύγχρονοί της δεν περίμεναν. Τρία πράγματα όμως έγερναν την πλάστιγγα:
- Το περσικό χρυσάφι. Η Σπάρτη, δύναμη της ξηράς, χρειαζόταν στόλο. Τον πλήρωσαν οι Πέρσες, με αντάλλαγμα να αναγνωρίσει η Σπάρτη ότι οι ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας ανήκαν στον βασιλιά τους. Από το 407 π.Χ. ο Πέρσης πρίγκιπας Κύρος χρηματοδοτούσε τον Σπαρτιάτη ναύαρχο Λύσανδρο.
- Η εσωτερική κρίση. Το 411 π.Χ. ολιγαρχικοί κατέλυσαν για λίγους μήνες τη δημοκρατία στην Αθήνα (οι «Τετρακόσιοι»).
- Τα λάθη. Μετά τη νίκη στις Αργινούσες (406 π.Χ.) οι Αθηναίοι καταδίκασαν σε θάνατο στρατηγούς τους επειδή δεν περισυνέλεξαν τους ναυαγούς, και έμειναν χωρίς έμπειρους ηγέτες.
Το 405 π.Χ. ο Λύσανδρος αιφνιδίασε τον αθηναϊκό στόλο στους Αιγός ποταμούς, στον Ελλήσποντο, και τον κατέστρεψε σχεδόν ολόκληρο. Χωρίς πλοία η Αθήνα δεν μπορούσε να φέρει σιτάρι. Πολιορκήθηκε και το 404 π.Χ. παραδόθηκε: γκρέμισε τα Μακρά Τείχη, παρέδωσε τον στόλο εκτός από 12 πλοία και έγινε σύμμαχος της Σπάρτης. Η Κόρινθος και η Θήβα ζητούσαν να καταστραφεί η πόλη· η Σπάρτη αρνήθηκε, λέγοντας, κατά τον Ξενοφώντα, ότι δεν θα υποδούλωνε μια ελληνική πόλη που είχε προσφέρει τόσα στους Περσικούς πολέμους.
Τι άφησε πίσω του ο πόλεμος
- Στην Αθήνα: το 404 π.Χ. οι Σπαρτιάτες στήριξαν μια ολιγαρχία, τους Τριάκοντα, που εκτέλεσαν, κατά τον Αριστοτέλη, περίπου 1.500 πολίτες και μετοίκους. Το 403 π.Χ. ο Θρασύβουλος αποκατέστησε τη δημοκρατία, και οι Αθηναίοι ψήφισαν αμνηστία για να μη συνεχιστούν οι εκδικήσεις.
- Στη Σπάρτη: έγινε ηγεμονική δύναμη, αλλά οι λίγοι Σπαρτιάτες δυσκολεύτηκαν να κυβερνήσουν τόσες πόλεις, και οι πρώην σύμμαχοί της γρήγορα στράφηκαν εναντίον της.
- Στον ελληνικό κόσμο: χιλιάδες νεκροί, ερημωμένη ύπαιθρος, εμφύλιες συγκρούσεις μέσα στις πόλεις ανάμεσα σε δημοκρατικούς και ολιγαρχικούς. Και η Περσία, που οι Έλληνες είχαν νικήσει μαζί το 480–479 π.Χ., έγινε ρυθμιστής των ελληνικών υποθέσεων.
Περιγράφοντας τον εμφύλιο στην Κέρκυρα (Γ΄ 82), ο Θουκυδίδης γράφει ότι ο πόλεμος είναι «βίαιος δάσκαλος»: παίρνει από τους ανθρώπους την ευκολία της καθημερινής ζωής και φέρνει τον χαρακτήρα τους στο επίπεδο της ανάγκης.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 2
Οι λόγοι του Θουκυδίδη: είναι τα λόγια που ειπώθηκαν πραγματικά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο έργο του υπάρχουν πολλοί λόγοι, όπως ο Επιτάφιος του Περικλή και ο διάλογος των Μηλίων. Ο ίδιος εξηγεί (Α΄ 22) πώς τους έγραψε: ήταν δύσκολο να θυμηθεί κανείς ακριβώς τα λόγια, γι' αυτό έβαλε τους ομιλητές να λένε ό,τι θεωρούσε ότι απαιτούσε η περίσταση, μένοντας όσο πιο κοντά γινόταν στο γενικό νόημα όσων ειπώθηκαν.
Άρα οι λόγοι δεν είναι πρακτικά συνεδρίασης. Είναι ανασύνθεση του Θουκυδίδη, με βάση όσα άκουσε ο ίδιος ή του μετέφεραν άλλοι.
Τους χρησιμοποιούμε λοιπόν ως πηγή για το γενικό νόημα των επιχειρημάτων και για τη σκέψη του Θουκυδίδη, όχι ως κατά λέξη καταγραφή. Το ότι μας το λέει ο ίδιος είναι ένδειξη ότι ήταν προσεκτικός ιστορικός.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια ειρήνη διέκοψε το 421 π.Χ. τον πόλεμο, και για πόσα χρόνια υπογράφηκε;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη βαθύτερη αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου από τις αφορμές του, με βάση τον Θουκυδίδη.
- Να περιγράφεις τη στρατηγική του Περικλή και τις μεγάλες φάσεις του πολέμου ως το 404 π.Χ.
- Να εξηγείς τον ρόλο του λοιμού, της Σικελικής εκστρατείας και του περσικού χρυσαφιού στην έκβαση.
- Να αξιολογείς τις συνέπειες του πολέμου για την Αθήνα, τη Σπάρτη και τον ελληνικό κόσμο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.