Ο κλασικός πολιτισμός

Ένας αιώνας που μοιάζει με μέτρο

Όταν λέμε «κλασικός», εννοούμε κάτι που έγινε μέτρο για τους επόμενους. Ο 5ος αιώνας π.Χ., από τη νίκη επί των Περσών (479 π.Χ.) ως τον θάνατο του Σωκράτη (399 π.Χ.), άφησε κτίρια, θεατρικά έργα και τρόπους σκέψης που μελετάμε ακόμα.

Το κέντρο ήταν η Αθήνα: πλούσια από το εμπόριο και τη συμμαχία της, δημοκρατική, ανοιχτή σε ξένους τεχνίτες και δασκάλους. Όμως πολλοί από όσους τη δόξασαν δεν ήταν Αθηναίοι. Ο Ηρόδοτος ήταν από την Αλικαρνασσό, ο Πρωταγόρας από τα Άβδηρα, ο Ιπποκράτης από την Κω, ο γλύπτης Πολύκλειτος από το Άργος. Ο κλασικός πολιτισμός ήταν πανελλήνιος, με την Αθήνα ως τον μεγαλύτερο πόλο έλξης του.

Η Ακρόπολη του Περικλή

Το 480 π.Χ. οι Πέρσες είχαν κάψει τους ναούς της Ακρόπολης. Για τριάντα περίπου χρόνια τα ερείπια έμειναν όπως ήταν. Από το 447 π.Χ., με πρόταση του Περικλή, άρχισε ένα τεράστιο πρόγραμμα οικοδομών:

Η ζωφόρος του Παρθενώνα δείχνει κατά τη συνηθέστερη ερμηνεία την πομπή των Παναθηναίων: ιππείς, κοπέλες, γέροντες, ζώα για θυσία. Για πρώτη φορά σε ναό, απλοί άνθρωποι της πόλης φαίνεται να στέκονται δίπλα στους θεούς.

Ποιος πλήρωσε; Μέρος των χρημάτων ήρθε από τα έσοδα της Αθήνας και μέρος από τον φόρο των συμμάχων της Δηλιακής συμμαχίας, που το ταμείο της βρισκόταν πια στην Αθήνα. Αυτό προκάλεσε έντονη διαμάχη ήδη από την εποχή του.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Το θέατρο: μια γιορτή της πόλης

Το θέατρο γεννήθηκε από τη λατρεία του Διονύσου. Στα Μεγάλα Διονύσια, κάθε άνοιξη, τρεις τραγικοί ποιητές διαγωνίζονταν στο θέατρο του Διονύσου, κάτω από την Ακρόπολη, και οι πολίτες ψήφιζαν νικητή. Δεν ήταν απλή ψυχαγωγία, αλλά δημόσια υπόθεση:

• τα έξοδα του χορού τα πλήρωνε ένας πλούσιος πολίτης, ο χορηγός — μια υποχρέωση προς την πόλη,
• όλοι οι ηθοποιοί ήταν άνδρες και φορούσαν προσωπεία (μάσκες),
• ο χορός τραγουδούσε και σχολίαζε τη δράση, σαν φωνή της κοινότητας.

Ο Αισχύλος, που είχε πολεμήσει στον Μαραθώνα, ανέβασε τους Πέρσες το 472 π.Χ.: την ήττα των Περσών όπως τη βιώνουν οι ίδιοι, στο παλάτι τους. Ο Σοφοκλής στην Αντιγόνη βάζει τον νόμο της πόλης απέναντι στον άγραφο νόμο της συνείδησης. Ο Ευριπίδης στις Τρωάδες (415 π.Χ.), λίγους μήνες μετά τη Μήλο, δείχνει τον πόλεμο από την πλευρά των γυναικών που αιχμαλωτίζονται. Ο Αριστοφάνης σατίριζε ονομαστικά τον Κλέωνα, τον Σωκράτη, τον ίδιο τον δήμο, και έγραψε κωμωδίες για την ειρήνη εν μέσω πολέμου.

Ερωτήματα για τον άνθρωπο

Στα μέσα του αιώνα έφτασαν στην Αθήνα οι σοφιστές, δάσκαλοι που δίδασκαν έναντι αμοιβής τη ρητορική — πολύτιμη σε μια πόλη όπου αποφάσιζε η συνέλευση και δίκαζαν λαϊκά δικαστήρια. Ο Πρωταγόρας διατύπωσε τη φράση «πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος»: ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων.

Ο Σωκράτης (περίπου 470–399 π.Χ.) δεν έγραψε τίποτα και δεν έπαιρνε χρήματα. Συζητούσε στην αγορά ρωτώντας: τι είναι η δικαιοσύνη; τι είναι η ανδρεία; Με τις ερωτήσεις του έδειχνε στους συνομιλητές του ότι δεν ήξεραν όσα νόμιζαν. Τον γνωρίζουμε από τους μαθητές του, κυρίως τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα, και από την κωμωδία του Αριστοφάνη Νεφέλες.

Το 399 π.Χ., λίγα χρόνια μετά την ήττα και την τυραννία των Τριάκοντα, κατηγορήθηκε ότι δεν αναγνώριζε τους θεούς της πόλης και ότι διέφθειρε τους νέους. Ένα λαϊκό δικαστήριο εκατοντάδων πολιτών τον καταδίκασε σε θάνατο, και ήπιε το κώνειο. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμα τι έπαιξε ρόλο: η θρησκευτική κατηγορία, η δυσπιστία προς όσους αμφισβητούσαν τα πάντα, ή το ότι ανάμεσα στους παλιούς του συνομιλητές ήταν ο Αλκιβιάδης και ο Κριτίας, ηγέτης των Τριάκοντα.

Να γράφεις, να θεραπεύεις, να σμιλεύεις

• Ιστορία. Ο Ηρόδοτος έγραψε για τους Περσικούς πολέμους για να μη σβήσουν με τον χρόνο τα έργα Ελλήνων και «βαρβάρων» — δηλαδή των μη Ελλήνων — και για να εξηγήσει γιατί πολέμησαν. Τον λέμε «πατέρα της ιστορίας». Ο Θουκυδίδης έγινε ακόμα πιο αυστηρός με τις μαρτυρίες.
• Ιατρική. Ο Ιπποκράτης από την Κω και η σχολή του αναζητούσαν φυσικές αιτίες για τις αρρώστιες — τη διατροφή, το κλίμα, το νερό — αντί για οργή των θεών, και παρατηρούσαν προσεκτικά τους ασθενείς.
• Γλυπτική. Ο Πολύκλειτος έγραψε τον Κανόνα με τις ιδανικές αναλογίες του ανθρώπινου σώματος και τις έδειξε στον Δορυφόρο. Ο Μύρων έπιασε μια στιγμή κίνησης στον Δισκοβόλο. Τα πρωτότυπα, από χαλκό, χάθηκαν· τα ξέρουμε από ρωμαϊκά αντίγραφα.

Ποιος έκανε τι;

Διάλεξε ένα έργο και μετά έναν άνθρωπο του 5ου αιώνα.

Το έργο

Επέβλεψε τα γλυπτά του Παρθενώνα και έφτιαξε την Αθηνά ΠαρθένοΈγραψε την «Αντιγόνη», όπου ο νόμος της πόλης συγκρούεται με τη συνείδησηΣατίρισε τον Σωκράτη στις «Νεφέλες»Καταδικάστηκε σε θάνατο από λαϊκό δικαστήριο το 399 π.Χ.Αναζήτησε φυσικές αιτίες για τις αρρώστιες

Ο άνθρωπος

ΦειδίαςΣοφοκλήςΑριστοφάνηςΣωκράτηςΙπποκράτης

ΤαιριάζειΣωστά. Ο Φειδίας είχε την εποπτεία του έργου και έφτιαξε το χρυσελεφάντινο άγαλμα.

Ποιοι έμεναν απέξω

Ο κλασικός πολιτισμός είχε όρια. Οι γυναίκες δεν ψήφιζαν και σπάνια εμφανίζονταν δημόσια, εκτός από τις θρησκευτικές γιορτές· δεν είναι βέβαιο καν αν παρακολουθούσαν το θέατρο. Οι δούλοι δούλευαν στα ορυχεία του Λαυρίου, που έδιναν το ασήμι της πόλης, και σε πολλά από τα έργα. Οι μέτοικοι, ξένοι κάτοικοι, πλήρωναν φόρους και πολεμούσαν, αλλά δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Η αίγλη της Αθήνας στηριζόταν και στη δουλειά τους.

Ο 5ος αιώνας σε επτά στιγμές

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσα έγιναν μέσα στον πόλεμο.

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Καίγεται η ΑκρόποληΟι «Πέρσες»Αρχίζει ο ΠαρθενώναςΗ Αθηνά ΠαρθένοςΟι «Νεφέλες»Οι «Τρωάδες»Η δίκη του Σωκράτη

Καίγεται η Ακρόπολη · 480 π.Χ.Οι Πέρσες καταστρέφουν τους αρχαϊκούς ναούς.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση