Η Μακεδονία και ο Μέγας Αλέξανδρος
Από τον Φίλιππο στην εκστρατεία ως τον Ινδό.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ο Φίλιππος Β΄ έκανε τη Μακεδονία την ισχυρότερη δύναμη του ελληνικού κόσμου.
- Να περιγράφεις τους σταθμούς της εκστρατείας του Αλεξάνδρου από τον Γρανικό ως τον Ύφασι.
- Να εξηγείς πώς ο Αλέξανδρος προσπάθησε να κυβερνήσει μια αυτοκρατορία με πολλούς λαούς.
- Να κρίνεις τις πηγές για τον Αλέξανδρο, που γράφτηκαν αιώνες μετά τον θάνατό του.
Ένα βασίλειο στον βορρά
Ενώ στον νότο οι πόλεις-κράτη εξαντλούνταν σε πολέμους μεταξύ τους, στον βορρά υπήρχε ένα βασίλειο: η Μακεδονία. Δεν είχε δημοκρατία ούτε εκκλησία του δήμου. Είχε έναν βασιλιά από τη δυναστεία των Αργεαδών (ή Τημενιδών), αριστοκράτες ιππείς και αγρότες, πλούσια δάση και μεταλλεία. Πρωτεύουσα ήταν οι Αιγές (σημερινή Βεργίνα) και από τα τέλη του 5ου αιώνα η Πέλλα.

Οι βασιλείς της στράφηκαν νωρίς στον νότο. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Αλέξανδρος Α΄ πήρε μέρος στους Ολυμπιακούς αγώνες, όπου γίνονταν δεκτοί μόνο Έλληνες, αφού απέδειξε την αργεΐτικη καταγωγή του. Ο Αρχέλαος φιλοξένησε στην αυλή του τον Ευριπίδη. Οι Μακεδόνες μιλούσαν μια ελληνική διάλεκτο, όπως δείχνουν επιγραφές όπως ο κατάδεσμος της Πέλλας, και λάτρευαν τους θεούς του Ολύμπου, με ιερό τους το Δίον.
Κάποιοι Αθηναίοι ρήτορες, όπως ο Δημοσθένης, αποκαλούσαν τους Μακεδόνες «βαρβάρους». Η λέξη όμως ακούγεται σε πολιτικούς λόγους εναντίον ενός αντιπάλου, και ο ιστορικός τη ζυγίζει μαζί με το ποιος μιλά και γιατί.
Φίλιππος Β΄: ο στρατός που άλλαξε τα πάντα
Όταν ο Φίλιππος Β΄ έγινε βασιλιάς (359 π.Χ.), η Μακεδονία κινδύνευε από Ιλλυριούς και Θράκες. Στα νιάτα του είχε ζήσει ως όμηρος στη Θήβα, την ισχυρότερη τότε στρατιωτική δύναμη, και είχε μάθει από κοντά. Σε λίγα χρόνια:
- δημιούργησε μια νέα φάλαγγα: πεζοί με τη σάρισα, λόγχη μήκους περίπου 5–6 μέτρων, που ξεπερνούσε κάθε δόρυ οπλίτη,
- τη συνδύασε με το βαρύ ιππικό των εταίρων, που χτυπούσε το κενό που άνοιγε η φάλαγγα,
- έκανε τον στρατό μόνιμο και εκπαιδευμένο όλο τον χρόνο, ενώ οι οπλίτες των πόλεων ήταν αγρότες που πολεμούσαν το καλοκαίρι,
- κατέλαβε την Αμφίπολη (357 π.Χ.) και τα χρυσωρυχεία του Παγγαίου, που του έδωσαν χρήματα για μισθούς, συμμαχίες και δωροδοκίες.
Με πόλεμο, διπλωματία και γάμους ο Φίλιππος απλώθηκε στη Θεσσαλία, τη Θράκη και τη Χαλκιδική. Στον νότο οι Έλληνες χωρίστηκαν για το πώς να τον δουν.
Παράδειγμα 1
Δημοσθένης και Ισοκράτης: δύο Αθηναίοι, δύο αντίθετες εικόνες για τον Φίλιππο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο Δημοσθένης, στους λόγους του που ονομάστηκαν Φιλιππικοί, παρουσιάζει τον Φίλιππο ως επιθετικό και δόλιο μονάρχη που απειλεί την ελευθερία των πόλεων, και καλεί τους Αθηναίους να πολεμήσουν πριν να είναι αργά.
Ο Ισοκράτης, στον λόγο του Φίλιππος (346 π.Χ.), του ζητά να συμφιλιώσει τις ελληνικές πόλεις και να τις οδηγήσει όλες μαζί σε εκστρατεία εναντίον της Περσίας.
Γιατί διαφωνούν; Ο Δημοσθένης κοιτάζει την ανεξαρτησία της πόλης του. Ο Ισοκράτης κοιτάζει τους ατελείωτους εμφύλιους πολέμους και ψάχνει κάποιον ισχυρό να τους σταματήσει. Και οι δύο γράφουν για να πείσουν, όχι για να περιγράψουν ουδέτερα.
Συμπέρασμα: καμία από τις δύο εικόνες δεν είναι «ο πραγματικός Φίλιππος». Μαζί δείχνουν το δίλημμα των πόλεων τον 4ο αιώνα: ελευθερία με διαρκείς πολέμους, ή ειρήνη κάτω από έναν ισχυρό ηγεμόνα.
Το δίλημμα κρίθηκε στο πεδίο της μάχης. Το 338 π.Χ. στη Χαιρώνεια ο Φίλιππος νίκησε τους Αθηναίους και τους Θηβαίους. Ο δεκαοχτάχρονος γιος του, ο Αλέξανδρος, οδήγησε το ιππικό. Το 337 π.Χ. στο Συνέδριο της Κορίνθου οι πόλεις —χωρίς τη Σπάρτη— έκαναν κοινή ειρήνη και όρισαν τον Φίλιππο ηγεμόνα μιας εκστρατείας εναντίον των Περσών. Δεν πρόλαβε: το 336 π.Χ. δολοφονήθηκε στο θέατρο των Αιγών από τον Παυσανία, έναν σωματοφύλακά του.
Ο Αλέξανδρος ως τον Ινδό
Ο Αλέξανδρος γεννήθηκε στην Πέλλα το 356 π.Χ. Για τρία περίπου χρόνια δάσκαλός του ήταν ο φιλόσοφος Αριστοτέλης, στη Μίεζα. Έγινε βασιλιάς στα είκοσι. Όταν η Θήβα επαναστάτησε το 335 π.Χ., την ισοπέδωσε και πούλησε τους κατοίκους της ως δούλους — ένα μήνυμα προς όλες τις πόλεις.
Την άνοιξη του 334 π.Χ. πέρασε τον Ελλήσποντο με περίπου 35.000–40.000 άνδρες, Μακεδόνες και συμμάχους από τις ελληνικές πόλεις.
| Χρονιά | Πού | Τι έγινε |
|---|---|---|
| 334 π.Χ. | Γρανικός | πρώτη νίκη επί των Περσών σατραπών στη Μικρά Ασία |
| 333 π.Χ. | Ισσός | ο Δαρείος Γ΄ τρέπεται σε φυγή· η οικογένειά του αιχμαλωτίζεται |
| 332 π.Χ. | Τύρος | επτάμηνη πολιορκία· η πόλη καταστρέφεται |
| 331 π.Χ. | Αίγυπτος | ίδρυση της Αλεξάνδρειας· επίσκεψη στο μαντείο του Άμμωνα στη Σίβα |
| 331 π.Χ. | Γαυγάμηλα | η αποφασιστική νίκη· το περσικό κράτος καταρρέει |
| 330 π.Χ. | Περσέπολη | πυρπολείται το ανάκτορο· ο Δαρείος σκοτώνεται από δικούς του |
| 326 π.Χ. | Υδάσπης | νίκη επί του Ινδού βασιλιά Πώρου, που κρατά τον θρόνο του ως σύμμαχος |
| 326 π.Χ. | Ύφασις | οι στρατιώτες αρνούνται να προχωρήσουν· αρχίζει η επιστροφή |

Η επιστροφή πέρασε από την έρημο της Γεδρωσίας, όπου πέθαναν πολλοί. Το 323 π.Χ. ο Αλέξανδρος αρρώστησε στη Βαβυλώνα και πέθανε, λίγο πριν κλείσει τα 33. Δεν άφησε ενήλικο διάδοχο, και η αυτοκρατορία του μοιράστηκε ανάμεσα στους στρατηγούς του — αυτό είναι το θέμα της επόμενης ενότητας.
Πώς κυβερνάς μια αυτοκρατορία πολλών λαών;
Ο Αλέξανδρος νίκησε ένα κράτος πολύ μεγαλύτερο από τη Μακεδονία, με Πέρσες, Αιγυπτίους, Βαβυλώνιους, Βακτριανούς και Ινδούς. Δεν μπορούσε να το κρατήσει μόνο με τους Μακεδόνες του. Γι' αυτό:
- κράτησε σε πολλές σατραπείες Πέρσες αξιωματούχους, δίπλα σε Μακεδόνες στρατιωτικούς διοικητές,
- υιοθέτησε στοιχεία της περσικής αυλής και ζήτησε από τους συντρόφους του την προσκύνηση, τον περσικό τρόπο χαιρετισμού του βασιλιά,
- παντρεύτηκε τη Βακτριανή Ρωξάνη και, στους γάμους των Σούσων (324 π.Χ.), πάντρεψε δεκάδες αξιωματικούς του με Περσίδες αριστοκράτισσες,
- εκπαίδευσε 30.000 νέους από τους κατακτημένους λαούς στον μακεδονικό τρόπο πολέμου,
- ίδρυσε πόλεις — πολλές με το όνομα Αλεξάνδρεια — όπου εγκατέστησε Έλληνες και Μακεδόνες.
Οι αντιδράσεις δείχνουν ότι δεν συμφωνούσαν όλοι. Πολλοί Μακεδόνες θεώρησαν την προσκύνηση ταπείνωση και την περσική αυλή προδοσία των παραδόσεών τους· ο ιστορικός της εκστρατείας Καλλισθένης αρνήθηκε δημόσια να προσκυνήσει. Για τους κατακτημένους, η εκστρατεία σήμαινε και πολιορκίες, σφαγές και υποδουλώσεις, όπως στην Τύρο. Οι σύγχρονοι ιστορικοί συζητούν αν ο Αλέξανδρος είχε ένα όραμα συνύπαρξης των λαών ή απλώς μια πρακτική λύση για να κυβερνήσει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 2
Ο Αρριανός έγραψε την πιο αξιόπιστη ιστορία του Αλεξάνδρου — περίπου 450 χρόνια μετά. Πώς γίνεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Όσοι έγραψαν για τον Αλέξανδρο ζώντας κοντά του — ο Καλλισθένης, ο στρατηγός Πτολεμαίος, ο Αριστόβουλος, ο ναύαρχος Νέαρχος — έγραψαν έργα που χάθηκαν. Σώζονται μόνο αποσπάσματα μέσα σε μεταγενέστερους.
Τα έργα που έχουμε ολόκληρα είναι μεταγενέστερα: του Διοδώρου (1ος αιώνας π.Χ.), του Κούρτιου Ρούφου (λατινικά, 1ος αιώνας μ.Χ.), του Πλουτάρχου και του Αρριανού (2ος αιώνας μ.Χ.).
Ο Αρριανός δηλώνει ότι στηρίζεται κυρίως στον Πτολεμαίο και στον Αριστόβουλο, που πήραν μέρος στην εκστρατεία, και ότι σημειώνει πού διαφωνούν. Η αξία του δεν είναι η χρονιά που γράφει, αλλά οι πηγές που διαλέγει και ο τρόπος που τις ελέγχει.
Κι όμως, ο Πτολεμαίος έγινε αργότερα βασιλιάς της Αιγύπτου και είχε λόγους να τονίσει τον δικό του ρόλο. Κάθε πηγή, όσο καλή κι αν είναι, έχει τη δική της οπτική.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος φιλόσοφος δίδαξε τον νεαρό Αλέξανδρο, και σε ποιο μέρος της Μακεδονίας;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ο Φίλιππος Β΄ έκανε τη Μακεδονία την ισχυρότερη δύναμη του ελληνικού κόσμου.
- Να περιγράφεις τους σταθμούς της εκστρατείας του Αλεξάνδρου από τον Γρανικό ως τον Ύφασι.
- Να εξηγείς πώς ο Αλέξανδρος προσπάθησε να κυβερνήσει μια αυτοκρατορία με πολλούς λαούς.
- Να κρίνεις τις πηγές για τον Αλέξανδρο, που γράφτηκαν αιώνες μετά τον θάνατό του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.