Ο ελληνιστικός κόσμος

Μια αυτοκρατορία χωρίς διάδοχο

Τον Ιούνιο του 323 π.Χ. ο Αλέξανδρος πέθανε στη Βαβυλώνα, σε ηλικία 32 ετών. Άφηνε μια αυτοκρατορία από τη Μακεδονία ως τον Ινδό, αλλά κανέναν ενήλικο κληρονόμο: ο γιος του, ο Αλέξανδρος Δ΄, γεννήθηκε λίγους μήνες μετά τον θάνατό του, και ο ετεροθαλής αδελφός του, ο Φίλιππος Αρριδαίος, δεν μπορούσε να κυβερνήσει.

Την εξουσία την πήραν στην πράξη οι στρατηγοί του, οι Διάδοχοι. Για περίπου σαράντα χρόνια πολεμούσαν μεταξύ τους. Και οι δύο βασιλείς δολοφονήθηκαν. Στη μάχη της Ιψού (301 π.Χ.) σκοτώθηκε ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος, ο μόνος που προσπάθησε σοβαρά να κρατήσει την αυτοκρατορία ενωμένη. Γύρω στο 280 π.Χ. ο χάρτης είχε σταθεροποιηθεί.

Ονομάζουμε ελληνιστική εποχή τους σχεδόν τρεις αιώνες από τον θάνατο του Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) ως την κατάληψη της Αιγύπτου από τη Ρώμη (30 π.Χ.).

Τα ελληνιστικά βασίλεια

Δίπλα τους υπήρξαν και μικρότερα κράτη, όπως το βασίλειο της Περγάμου στη Μικρά Ασία, με τη δική του φημισμένη βιβλιοθήκη, και ελληνικά βασίλεια στη Βακτριανή, στο σημερινό Αφγανιστάν.

Ένα ελληνιστικό βασίλειο δεν έμοιαζε με την πόλη-κράτος. Ο βασιλιάς κυβερνούσε μόνος του, με τον στρατό, τους «φίλους» του και πολλούς υπαλλήλους. Νόμος ήταν ουσιαστικά η θέλησή του. Σε πολλές πόλεις ο βασιλιάς τιμούνταν σαν θεός· οι Πτολεμαίοι μάλιστα εμφανίζονταν στους Αιγυπτίους ως φαραώ.

Οι παλιές πόλεις-κράτη δεν εξαφανίστηκαν. Η Αθήνα είχε ακόμα Εκκλησία του δήμου και Βουλή, αλλά οι μεγάλες αποφάσεις, πόλεμος και ειρήνη, παίρνονταν πια στις αυλές των βασιλιάδων. Για να αντισταθούν, πολλές πόλεις ενώθηκαν σε ομοσπονδίες, όπως η Αχαϊκή και η Αιτωλική συμπολιτεία.

Η Αλεξάνδρεια, πρωτεύουσα της γνώσης

Την Αλεξάνδρεια την ίδρυσε ο ίδιος ο Αλέξανδρος το 331 π.Χ., στο δέλτα του Νείλου. Με τους Πτολεμαίους έγινε η μεγαλύτερη πόλη του ελληνικού κόσμου. Εκεί ζούσαν Μακεδόνες, Έλληνες, Αιγύπτιοι και μια μεγάλη εβραϊκή κοινότητα.

Στο λιμάνι της υψωνόταν ο Φάρος, ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Στο κέντρο της οι Πτολεμαίοι ίδρυσαν το Μουσείο, «τόπο των Μουσών», όπου σοφοί ζούσαν και ερευνούσαν με έξοδα του βασιλιά, και τη Βιβλιοθήκη. Οι αρχαίες πηγές μιλούν για εκατοντάδες χιλιάδες κυλίνδρους παπύρου — αριθμοί που οι ιστορικοί δεν μπορούν να ελέγξουν, αλλά δείχνουν πόσο εντυπωσίαζε.

Εδώ, ή σε επαφή με τους σοφούς της, δούλεψαν:

• ο Ευκλείδης, που γύρω στο 300 π.Χ. συγκέντρωσε τη γεωμετρία στα Στοιχεία,
• ο Ερατοσθένης, διευθυντής της Βιβλιοθήκης, που υπολόγισε την περιφέρεια της Γης,
• ο Αρίσταρχος ο Σάμιος, που υποστήριξε ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο,
• ο Ηρόφιλος, που μελέτησε το ανθρώπινο σώμα με ανατομές,
• και ο Αρχιμήδης, που ζούσε στις Συρακούσες αλλά αλληλογραφούσε με τους επιστήμονες της Αλεξάνδρειας.

Ποιος το έκανε;

Διάλεξε ένα επίτευγμα και μετά έναν επιστήμονα. Θα δεις αν ταιριάζουν και γιατί.

Το επίτευγμα

Έγραψε τα «Στοιχεία», το βιβλίο γεωμετρίας που διδασκόταν για αιώνεςΥπολόγισε την περιφέρεια της Γης με μια σκιά και μια απόστασηΥποστήριξε ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον ΉλιοΕξήγησε γιατί επιπλέουν τα σώματα και σχεδίασε μηχανές για την άμυνα της πόλης του

Ο επιστήμονας

ΕυκλείδηςΕρατοσθένηςΑρίσταρχοςΑρχιμήδης

ΤαιριάζειΣωστά. Τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη, σε 13 βιβλία, ήταν το βασικό εγχειρίδιο γεωμετρίας ως τα νεότερα χρόνια.

Η κοινή γλώσσα και οι λαοί

Στα βασίλεια οι Μακεδόνες και οι Έλληνες ήταν μειοψηφία. Κρατούσαν όμως τις υψηλές θέσεις, τον στρατό και τη διοίκηση, και η γλώσσα τους έγινε η γλώσσα του κράτους και του εμπορίου. Ήταν η κοινή, μια ελληνική που στηριζόταν κυρίως στην αττική διάλεκτο και εξομάλυνε τις διαφορές των παλιών διαλέκτων.

Όποιος ήθελε θέση στη διοίκηση ή εμπόριο σε μακρινά λιμάνια μάθαινε ελληνικά. Στην Αλεξάνδρεια οι ιερές γραφές των Εβραίων μεταφράστηκαν στα ελληνικά (η μετάφραση των Εβδομήκοντα), γιατί πολλοί Εβραίοι της πόλης δεν καταλάβαιναν πια τα εβραϊκά. Αργότερα στην κοινή γράφτηκε και η Καινή Διαθήκη. Στο Αϊ Χανούμ του Αφγανιστάν οι αρχαιολόγοι βρήκαν επιγραφή με τα δελφικά ρητά, αντιγραμμένα εκεί από έναν Έλληνα που ταξίδεψε από τους Δελφούς.

Η επαφή όμως πήγαινε και προς τις δύο κατευθύνσεις. Οι ντόπιοι κράτησαν τις γλώσσες και τους θεούς τους, και οι Έλληνες υιοθέτησαν ανατολικές λατρείες, όπως της Ίσιδας, ή δημιούργησαν νέες, όπως του Σάραπι, που ένωνε ελληνικά και αιγυπτιακά χαρακτηριστικά. Και η φιλοσοφία στράφηκε στον άνθρωπο που δεν είναι πια πολίτης μιας μικρής πόλης, αλλά ένας μέσα σε πολλούς: οι Στωικοί του Ζήνωνα από το Κίτιο της Κύπρου μιλούσαν για τον άνθρωπο ως «πολίτη του κόσμου», και ο Επίκουρος δίδασκε μια ήρεμη ζωή μακριά από τους φόβους.

Από τον θάνατο του Αλεξάνδρου ως τη Ρώμη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ίδρυση της ΑλεξάνδρειαςΘάνατος του ΑλεξάνδρουΜάχη της ΙψούΤα «Στοιχεία» του ΕυκλείδηΟ Ερατοσθένης μετρά τη ΓηΣτήλη της ΡοζέταςΗ Αίγυπτος γίνεται ρωμαϊκή

Ίδρυση της Αλεξάνδρειας · 331 π.Χ.Ο Αλέξανδρος ιδρύει την πόλη στο δέλτα του Νείλου. Θα γίνει πρωτεύουσα των Πτολεμαίων.

Διαβάζουμε τις πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση