Η Ρώμη: από τη δημοκρατία στην αυτοκρατορία

Μια πόλη στις όχθες του Τίβερη

Η Ρώμη βρίσκεται στο Λάτιο, στην κεντρική Ιταλία, πάνω σε λόφους δίπλα στον ποταμό Τίβερη. Οι ίδιοι οι Ρωμαίοι έλεγαν ότι την ίδρυσε ο Ρωμύλος το 753 π.Χ., και ότι ο ίδιος με τον δίδυμο αδελφό του τον Ρώμο είχαν μεγαλώσει με το γάλα μιας λύκαινας. Αυτός είναι μύθος. Οι αρχαιολόγοι βρίσκουν στους λόφους χωριά από πολύ νωρίτερα, που σιγά σιγά ενώθηκαν σε μία πόλη γύρω στον 8ο με 7ο αιώνα π.Χ.

Στην αρχή η Ρώμη είχε βασιλιάδες, οι τελευταίοι από τους οποίους ήταν Ετρούσκοι. Κατά την παράδοση, το 509 π.Χ. οι Ρωμαίοι έδιωξαν τον τελευταίο βασιλιά, τον Ταρκύνιο τον Υπερήφανο, και ορκίστηκαν να μην ξαναδεχτούν ποτέ βασιλιά. Γεννήθηκε η Ρωμαϊκή Δημοκρατία — στα λατινικά res publica, «το κοινό πράγμα».

Ποιος κυβερνούσε τη Δημοκρατία

Σε μεγάλο κίνδυνο οι ύπατοι μπορούσαν να ορίσουν δικτάτορα, με απόλυτη εξουσία αλλά για έξι μήνες το πολύ.

Οι πολίτες χωρίζονταν σε πατρικίους, τις παλιές αριστοκρατικές οικογένειες, και πληβείους, τους υπόλοιπους. Για πάνω από δύο αιώνες οι πληβείοι πάλευαν για ίσα δικαιώματα. Κέρδισαν τους δημάρχους, τους γραπτούς νόμους των Δώδεκα Δέλτων (γύρω στο 450 π.Χ.) και τελικά το δικαίωμα να γίνονται ύπατοι.

Ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος από τη Μεγαλόπολη, που έζησε χρόνια στη Ρώμη ως όμηρος, θαύμαζε αυτό το πολίτευμα ως μεικτό: οι ύπατοι έμοιαζαν με βασιλιάδες, η Σύγκλητος με αριστοκρατία, οι συνελεύσεις με δημοκρατία. Κανείς δεν μπορούσε να κυριαρχήσει στους άλλους — και σε αυτή την ισορροπία έβλεπε το μυστικό της ρωμαϊκής δύναμης.

Από την Ιταλία σε όλη τη Μεσόγειο

Ως το 270 π.Χ. περίπου η Ρώμη κυριαρχούσε σε όλη σχεδόν την Ιταλία. Στον δρόμο της βρήκε και τον Πύρρο της Ηπείρου, που ήρθε να βοηθήσει τις ελληνικές πόλεις του Νότου. Νίκησε τους Ρωμαίους, αλλά με τόσες απώλειες που από τότε λέμε «πύρρειος νίκη» τη νίκη που μοιάζει με ήττα.

Μετά ήρθε η σύγκρουση με την Καρχηδόνα, τη φοινικική πόλη της Βόρειας Αφρικής που κυριαρχούσε στη θάλασσα. Οι τρεις Καρχηδονιακοί πόλεμοι κράτησαν με διακοπές πάνω από έναν αιώνα:

• 264–241 π.Χ.: η Ρώμη χτίζει στόλο και παίρνει τη Σικελία, την πρώτη της επαρχία έξω από την Ιταλία.
• 218–201 π.Χ.: ο Αννίβας περνά τις Άλπεις με στρατό και ελέφαντες και συντρίβει τους Ρωμαίους στις Κάννες (216 π.Χ.). Η Ρώμη όμως αντέχει, και ο Σκιπίωνας τον νικά στη Ζάμα της Αφρικής (202 π.Χ.).
• 149–146 π.Χ.: η Καρχηδόνα καταστρέφεται ολοκληρωτικά.

Την ίδια εποχή η Ρώμη στράφηκε ανατολικά. Νίκησε τη Μακεδονία στις Κυνός Κεφαλές (197 π.Χ.) και στην Πύδνα (168 π.Χ.), όπου τελείωσε το βασίλειο των Αντιγονιδών. Το 146 π.Χ., τη χρονιά που έπεσε η Καρχηδόνα, ο ύπατος Μόμμιος κατέστρεψε την Κόρινθο, ύστερα από πόλεμο με την Αχαϊκή συμπολιτεία. Η Ελλάδα πέρασε κάτω από τον έλεγχο της Ρώμης.

Η κρίση της Δημοκρατίας

Οι κατακτήσεις έφεραν στη Ρώμη πλούτο, αλλά και προβλήματα που οι θεσμοί μιας πόλης δεν μπορούσαν να λύσουν.

• Ο στρατός ήταν μικροί αγρότες, που έλειπαν χρόνια σε μακρινές εκστρατείες. Γύριζαν και έβρισκαν τα χωράφια τους ρημαγμένα ή χρεωμένα.
• Οι πλούσιοι αγόραζαν τη γη τους και έφτιαχναν τεράστια κτήματα, που τα δούλευαν δούλοι — αιχμάλωτοι από τους πολέμους. Ο αγρότης χωρίς γη κατέληγε φτωχός στη Ρώμη.
• Οι αδελφοί Γράκχοι, ως δήμαρχοι, πρότειναν να μοιραστεί δημόσια γη στους φτωχούς. Ο Τιβέριος σκοτώθηκε το 133 π.Χ. και ο Γάιος το 121 π.Χ., σε συγκρούσεις με αντιπάλους τους από τη Σύγκλητο. Η βία μπήκε στην πολιτική.
• Ο στρατηγός Μάριος (γύρω στο 107 π.Χ.) άρχισε να στρατολογεί και ακτήμονες εθελοντές. Αυτοί περίμεναν τη γη και την αμοιβή τους από τον στρατηγό τους, όχι από τη Σύγκλητο. Οι στρατοί έγιναν προσωπικοί, και στρατηγοί όπως ο Σύλλας τους οδήγησαν ακόμα και εναντίον της Ρώμης.

Ο πιο ισχυρός από αυτούς τους στρατηγούς ήταν ο Ιούλιος Καίσαρας. Κατέκτησε τη Γαλατία, το 49 π.Χ. πέρασε με τον στρατό του τον ποταμό Ρουβίκωνα προς την Ιταλία, νίκησε τους αντιπάλους του σε εμφύλιο πόλεμο και έγινε ισόβιος δικτάτορας. Στις 15 Μαρτίου του 44 π.Χ. τον σκότωσαν συγκλητικοί, με επικεφαλής τον Βρούτο και τον Κάσσιο, λέγοντας ότι έσωζαν τη Δημοκρατία. Το αποτέλεσμα ήταν άλλος ένας εμφύλιος.

Αιτία και αποτέλεσμα

Διάλεξε ένα αποτέλεσμα και μετά μια αιτία. Θα δεις αν αυτή το εξηγεί και γιατί.

Το αποτέλεσμα

Πολλοί μικροί αγρότες χάνουν τα χωράφια τουςΤα μεγάλα κτήματα δουλεύονται από χιλιάδες δούλουςΡωμαϊκός στρατός βαδίζει εναντίον της ίδιας της ΡώμηςΣυγκλητικοί σκοτώνουν τον Ιούλιο Καίσαρα

Η αιτία

Μακρινές εκστρατείες χρόνωνΑιχμάλωτοι από τους πολέμουςΣτρατιώτες που περιμένουν γη από τον στρατηγόΙσόβια δικτατορία

Το εξηγείΣωστά. Όσο ο αγρότης πολεμούσε χρόνια μακριά, το χωράφι του έμενε ακαλλιέργητο ή χρεωνόταν.

Ο Αύγουστος και η αρχή της αυτοκρατορίας

Κληρονόμος του Καίσαρα ήταν ο θετός γιος του, ο νεαρός Οκταβιανός. Μαζί με τον Μάρκο Αντώνιο νίκησε τους δολοφόνους στους Φιλίππους (42 π.Χ.). Μετά οι δύο συγκρούστηκαν. Ο Αντώνιος συμμάχησε με την Κλεοπάτρα της Αιγύπτου, αλλά ηττήθηκαν στη ναυμαχία του Ακτίου (31 π.Χ.), στον Αμβρακικό κόλπο.

Το 27 π.Χ. η Σύγκλητος έδωσε στον Οκταβιανό τον τίτλο Αύγουστος («σεβαστός»). Εκείνος δεν έγινε ποτέ επίσημα βασιλιάς. Κράτησε τη Σύγκλητο, τους υπάτους και τις εκλογές, και ονόμαζε τον εαυτό του princeps, «πρώτο πολίτη». Στην πράξη όμως έλεγχε τον στρατό, τις επαρχίες με λεγεώνες και τα χρήματα. Το νέο πολίτευμα ονομάζεται ηγεμονία (principatus), και με αυτό αρχίζει η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Προσοχή: ο Ιούλιος Καίσαρας δεν ήταν αυτοκράτορας. Πρώτος αυτοκράτορας ήταν ο Αύγουστος, αν και το όνομα «Καίσαρ» έμεινε τίτλος για όλους τους διαδόχους του.

Από την ίδρυση ως τον Αύγουστο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ίδρυση της ΡώμηςΑρχή της ΔημοκρατίαςΜάχη των ΚαννώνΚαρχηδόνα και ΚόρινθοςΘάνατος του Τιβέριου ΓράκχουΔολοφονία του ΚαίσαραΝαυμαχία του ΑκτίουΟ Οκταβιανός γίνεται Αύγουστος

Ίδρυση της Ρώμης · 753 π.Χ., κατά την παράδοσηΗ χρονολογία που έδιναν οι ίδιοι οι Ρωμαίοι. Ο Ρωμύλος και ο Ρώμος ανήκουν στον μύθο.

Διαβάζουμε τις πηγές

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση