Η Ρώμη: από τη δημοκρατία στην αυτοκρατορία
Πώς μια πόλη του Λατίου έγινε κυρίαρχη της Μεσογείου.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τους θεσμούς της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και να τους συγκρίνεις με την αθηναϊκή δημοκρατία.
- Να εντοπίζεις στον χρόνο τους σταθμούς της ρωμαϊκής επέκτασης, από την Ιταλία ως την Ελλάδα και την Καρχηδόνα.
- Να εξηγείς πώς οι κατακτήσεις προκάλεσαν την κρίση και την πτώση της Δημοκρατίας.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές για τον Αύγουστο και να εξηγείς γιατί διαφέρουν.
Μια πόλη στις όχθες του Τίβερη
Η Ρώμη βρίσκεται στο Λάτιο, στην κεντρική Ιταλία, πάνω σε λόφους δίπλα στον ποταμό Τίβερη. Οι ίδιοι οι Ρωμαίοι έλεγαν ότι την ίδρυσε ο Ρωμύλος το 753 π.Χ., και ότι ο ίδιος με τον δίδυμο αδελφό του τον Ρώμο είχαν μεγαλώσει με το γάλα μιας λύκαινας. Αυτός είναι μύθος. Οι αρχαιολόγοι βρίσκουν στους λόφους χωριά από πολύ νωρίτερα, που σιγά σιγά ενώθηκαν σε μία πόλη γύρω στον 8ο με 7ο αιώνα π.Χ.
Στην αρχή η Ρώμη είχε βασιλιάδες, οι τελευταίοι από τους οποίους ήταν Ετρούσκοι. Κατά την παράδοση, το 509 π.Χ. οι Ρωμαίοι έδιωξαν τον τελευταίο βασιλιά, τον Ταρκύνιο τον Υπερήφανο, και ορκίστηκαν να μην ξαναδεχτούν ποτέ βασιλιά. Γεννήθηκε η Ρωμαϊκή Δημοκρατία — στα λατινικά res publica, «το κοινό πράγμα».
Ποιος κυβερνούσε τη Δημοκρατία
| Θεσμός | Ποιοι | Τι έκαναν |
|---|---|---|
| Ύπατοι | 2, εκλεγμένοι για 1 χρόνο | κυβερνούσαν και διοικούσαν τον στρατό· ο καθένας μπορούσε να σταματήσει τον άλλον |
| Σύγκλητος | περίπου 300 πρώην άρχοντες, ισόβια | έλεγχε τα οικονομικά και την εξωτερική πολιτική· οι «συμβουλές» της ήταν στην πράξη εντολές |
| Συνελεύσεις του λαού | οι πολίτες | εξέλεγαν τους άρχοντες και ψήφιζαν νόμους |
| Δήμαρχοι των πληβείων | 10, εκλεγμένοι από τους πληβείους | προστάτευαν τους πληβείους και μπορούσαν να βάλουν βέτο («απαγορεύω») σε αποφάσεις |
Σε μεγάλο κίνδυνο οι ύπατοι μπορούσαν να ορίσουν δικτάτορα, με απόλυτη εξουσία αλλά για έξι μήνες το πολύ.
Οι πολίτες χωρίζονταν σε πατρικίους, τις παλιές αριστοκρατικές οικογένειες, και πληβείους, τους υπόλοιπους. Για πάνω από δύο αιώνες οι πληβείοι πάλευαν για ίσα δικαιώματα. Κέρδισαν τους δημάρχους, τους γραπτούς νόμους των Δώδεκα Δέλτων (γύρω στο 450 π.Χ.) και τελικά το δικαίωμα να γίνονται ύπατοι.
Ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος από τη Μεγαλόπολη, που έζησε χρόνια στη Ρώμη ως όμηρος, θαύμαζε αυτό το πολίτευμα ως μεικτό: οι ύπατοι έμοιαζαν με βασιλιάδες, η Σύγκλητος με αριστοκρατία, οι συνελεύσεις με δημοκρατία. Κανείς δεν μπορούσε να κυριαρχήσει στους άλλους — και σε αυτή την ισορροπία έβλεπε το μυστικό της ρωμαϊκής δύναμης.
Από την Ιταλία σε όλη τη Μεσόγειο
Ως το 270 π.Χ. περίπου η Ρώμη κυριαρχούσε σε όλη σχεδόν την Ιταλία. Στον δρόμο της βρήκε και τον Πύρρο της Ηπείρου, που ήρθε να βοηθήσει τις ελληνικές πόλεις του Νότου. Νίκησε τους Ρωμαίους, αλλά με τόσες απώλειες που από τότε λέμε «πύρρειος νίκη» τη νίκη που μοιάζει με ήττα.
Μετά ήρθε η σύγκρουση με την Καρχηδόνα, τη φοινικική πόλη της Βόρειας Αφρικής που κυριαρχούσε στη θάλασσα. Οι τρεις Καρχηδονιακοί πόλεμοι κράτησαν με διακοπές πάνω από έναν αιώνα:
- 264–241 π.Χ.: η Ρώμη χτίζει στόλο και παίρνει τη Σικελία, την πρώτη της επαρχία έξω από την Ιταλία.
- 218–201 π.Χ.: ο Αννίβας περνά τις Άλπεις με στρατό και ελέφαντες και συντρίβει τους Ρωμαίους στις Κάννες (216 π.Χ.). Η Ρώμη όμως αντέχει, και ο Σκιπίωνας τον νικά στη Ζάμα της Αφρικής (202 π.Χ.).
- 149–146 π.Χ.: η Καρχηδόνα καταστρέφεται ολοκληρωτικά.
Την ίδια εποχή η Ρώμη στράφηκε ανατολικά. Νίκησε τη Μακεδονία στις Κυνός Κεφαλές (197 π.Χ.) και στην Πύδνα (168 π.Χ.), όπου τελείωσε το βασίλειο των Αντιγονιδών. Το 146 π.Χ., τη χρονιά που έπεσε η Καρχηδόνα, ο ύπατος Μόμμιος κατέστρεψε την Κόρινθο, ύστερα από πόλεμο με την Αχαϊκή συμπολιτεία. Η Ελλάδα πέρασε κάτω από τον έλεγχο της Ρώμης.
Η κρίση της Δημοκρατίας
Οι κατακτήσεις έφεραν στη Ρώμη πλούτο, αλλά και προβλήματα που οι θεσμοί μιας πόλης δεν μπορούσαν να λύσουν.
- Ο στρατός ήταν μικροί αγρότες, που έλειπαν χρόνια σε μακρινές εκστρατείες. Γύριζαν και έβρισκαν τα χωράφια τους ρημαγμένα ή χρεωμένα.
- Οι πλούσιοι αγόραζαν τη γη τους και έφτιαχναν τεράστια κτήματα, που τα δούλευαν δούλοι — αιχμάλωτοι από τους πολέμους. Ο αγρότης χωρίς γη κατέληγε φτωχός στη Ρώμη.
- Οι αδελφοί Γράκχοι, ως δήμαρχοι, πρότειναν να μοιραστεί δημόσια γη στους φτωχούς. Ο Τιβέριος σκοτώθηκε το 133 π.Χ. και ο Γάιος το 121 π.Χ., σε συγκρούσεις με αντιπάλους τους από τη Σύγκλητο. Η βία μπήκε στην πολιτική.
- Ο στρατηγός Μάριος (γύρω στο 107 π.Χ.) άρχισε να στρατολογεί και ακτήμονες εθελοντές. Αυτοί περίμεναν τη γη και την αμοιβή τους από τον στρατηγό τους, όχι από τη Σύγκλητο. Οι στρατοί έγιναν προσωπικοί, και στρατηγοί όπως ο Σύλλας τους οδήγησαν ακόμα και εναντίον της Ρώμης.
Ο πιο ισχυρός από αυτούς τους στρατηγούς ήταν ο Ιούλιος Καίσαρας. Κατέκτησε τη Γαλατία, το 49 π.Χ. πέρασε με τον στρατό του τον ποταμό Ρουβίκωνα προς την Ιταλία, νίκησε τους αντιπάλους του σε εμφύλιο πόλεμο και έγινε ισόβιος δικτάτορας. Στις 15 Μαρτίου του 44 π.Χ. τον σκότωσαν συγκλητικοί, με επικεφαλής τον Βρούτο και τον Κάσσιο, λέγοντας ότι έσωζαν τη Δημοκρατία. Το αποτέλεσμα ήταν άλλος ένας εμφύλιος.
Ο Αύγουστος και η αρχή της αυτοκρατορίας
Κληρονόμος του Καίσαρα ήταν ο θετός γιος του, ο νεαρός Οκταβιανός. Μαζί με τον Μάρκο Αντώνιο νίκησε τους δολοφόνους στους Φιλίππους (42 π.Χ.). Μετά οι δύο συγκρούστηκαν. Ο Αντώνιος συμμάχησε με την Κλεοπάτρα της Αιγύπτου, αλλά ηττήθηκαν στη ναυμαχία του Ακτίου (31 π.Χ.), στον Αμβρακικό κόλπο.
Το 27 π.Χ. η Σύγκλητος έδωσε στον Οκταβιανό τον τίτλο Αύγουστος («σεβαστός»). Εκείνος δεν έγινε ποτέ επίσημα βασιλιάς. Κράτησε τη Σύγκλητο, τους υπάτους και τις εκλογές, και ονόμαζε τον εαυτό του princeps, «πρώτο πολίτη». Στην πράξη όμως έλεγχε τον στρατό, τις επαρχίες με λεγεώνες και τα χρήματα. Το νέο πολίτευμα ονομάζεται ηγεμονία (principatus), και με αυτό αρχίζει η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Προσοχή: ο Ιούλιος Καίσαρας δεν ήταν αυτοκράτορας. Πρώτος αυτοκράτορας ήταν ο Αύγουστος, αν και το όνομα «Καίσαρ» έμεινε τίτλος για όλους τους διαδόχους του.
Διαβάζουμε τις πηγές
Παράδειγμα 1
Ο Πολύβιος ρωτά: πώς το κατάφεραν σε 53 χρόνια;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Στην αρχή της Ιστορίας του (1.1), ο Πολύβιος γράφει, σε ελεύθερη απόδοση: ποιος άνθρωπος θα ήταν τόσο αδιάφορος ώστε να μη θέλει να μάθει πώς και με ποιο πολίτευμα σχεδόν όλη η οικουμένη υποτάχθηκε σε λιγότερο από 53 χρόνια στην εξουσία των Ρωμαίων;
Ποιος γράφει. Ένας Έλληνας από την Αχαϊκή συμπολιτεία, που μετά την Πύδνα (168 π.Χ.) μεταφέρθηκε στη Ρώμη ως όμηρος και έγινε φίλος του Σκιπίωνα Αιμιλιανού. Είδε τους Ρωμαίους από κοντά, και ήταν παρών στην καταστροφή της Καρχηδόνας.
Τι εννοεί. Τα 53 χρόνια είναι περίπου από το 220 ως το 167 π.Χ.: από τον πόλεμο του Αννίβα ως το τέλος του μακεδονικού βασιλείου. Και η εξήγηση που αναζητά δεν είναι η τύχη ή μόνο ο στρατός, αλλά το πολίτευμα, το μεικτό σύστημα των υπάτων, της Συγκλήτου και του λαού.
Με κριτική ματιά. Ο Πολύβιος θαύμαζε τη Ρώμη και ζούσε ανάμεσα στους ισχυρούς της. Η εξήγησή του είναι σοβαρή, αλλά δεν είναι η μόνη: οι σημερινοί ιστορικοί προσθέτουν τις συμμαχίες στην Ιταλία, το πλήθος των στρατιωτών και τη διαίρεση των αντιπάλων της.
Παράδειγμα 2
Ο Αύγουστος και ο Τάκιτος: δύο εκδοχές για την ίδια αλλαγή
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πηγή Α: ο ίδιος ο Αύγουστος. Στις «Πράξεις» του (κεφ. 34), που χαράχτηκαν σε ναούς της αυτοκρατορίας στα λατινικά και στα ελληνικά, γράφει (ελεύθερη απόδοση) ότι το 28–27 π.Χ. παρέδωσε το κράτος από τη δική του εξουσία στη Σύγκλητο και στον ρωμαϊκό λαό, και ότι από τότε ξεπερνούσε τους άλλους σε κύρος, αλλά δεν είχε περισσότερη εξουσία από τους συνάρχοντές του.
Πηγή Β: ο ιστορικός Τάκιτος, περίπου έναν αιώνα αργότερα, γράφει στα Χρονικά (1.2, ελεύθερη απόδοση) ότι ο Αύγουστος τράβηξε σιγά σιγά πάνω του τα καθήκοντα της Συγκλήτου, των αρχόντων και των νόμων, χωρίς να του αντισταθεί κανείς, γιατί οι πιο τολμηροί είχαν χαθεί στις μάχες ή στις προγραφές, τους καταλόγους θανάτου των εμφυλίων.
Σε τι συμφωνούν. Και οι δύο δείχνουν ότι οι παλιοί θεσμοί κράτησαν τη μορφή τους. Η διαφωνία είναι για το περιεχόμενο: για τον Αύγουστο η Δημοκρατία αποκαταστάθηκε· για τον Τάκιτο άδειασε από μέσα.
Γιατί διαφέρουν. Ο Αύγουστος γράφει για τον εαυτό του και θέλει να φανεί νόμιμος. Ο Τάκιτος είναι συγκλητικός που έζησε αυταρχικούς αυτοκράτορες και κοιτάζει πίσω με πικρία. Καμία πηγή δεν είναι «ουδέτερη»· συγκρίνοντάς τες, και ελέγχοντας τι έκανε ο Αύγουστος στην πράξη (στρατός, επαρχίες, χρήματα), καταλήγουμε ότι η εξουσία είχε περάσει σε έναν άνθρωπο.

Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι ονομάζουμε «πύρρειο νίκη» και από ποιον πήρε το όνομά της;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τους θεσμούς της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και να τους συγκρίνεις με την αθηναϊκή δημοκρατία.
- Να εντοπίζεις στον χρόνο τους σταθμούς της ρωμαϊκής επέκτασης, από την Ιταλία ως την Ελλάδα και την Καρχηδόνα.
- Να εξηγείς πώς οι κατακτήσεις προκάλεσαν την κρίση και την πτώση της Δημοκρατίας.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές για τον Αύγουστο και να εξηγείς γιατί διαφέρουν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.