Η Ελλάδα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία
Ρωμαϊκή ειρήνη, ελληνική παιδεία, και η διάδοση του χριστιανισμού.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς οργανώθηκε ο ελληνικός χώρος μέσα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και τι σήμαινε η ρωμαϊκή ειρήνη.
- Να εξηγείς γιατί η ελληνική γλώσσα και παιδεία κράτησαν τη θέση τους και επηρέασαν τους ίδιους τους Ρωμαίους.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές, μια ρωμαϊκή και μια ελληνική, για τη σχέση των δύο λαών.
- Να εξηγείς πώς διαδόθηκε ο χριστιανισμός στις ελληνικές πόλεις, ως την ανοχή του 313 μ.Χ.
Από την κατάκτηση στις επαρχίες
Μετά την καταστροφή της Κορίνθου το 146 π.Χ. ο ελληνικός χώρος πέρασε κάτω από τον έλεγχο της Ρώμης. Δεν έγινε μία ενιαία «Ελλάδα»: ο βορράς ανήκε στην επαρχία της Μακεδονίας, και ο Αύγουστος, το 27 π.Χ., έκανε τη νότια Ελλάδα χωριστή επαρχία, την Αχαΐα. Κάθε επαρχία την κυβερνούσε ένας Ρωμαίος ανθύπατος.
Ο πρώτος αιώνας της ρωμαϊκής κυριαρχίας ήταν σκληρός:
- Οι Ρωμαίοι πήραν στη Ρώμη πλήθος από έργα τέχνης — αγάλματα, ζωγραφιές — από την Κόρινθο και από άλλες πόλεις.
- Η Αθήνα πήγε με το μέρος του Μιθριδάτη, βασιλιά του Πόντου, που πολέμησε τη Ρώμη. Το 86 π.Χ. ο Ρωμαίος στρατηγός Σύλλας την κατέλαβε και τη λεηλάτησε.
- Οι ρωμαϊκοί εμφύλιοι πόλεμοι έγιναν σε ελληνικό έδαφος: στα Φάρσαλα (48 π.Χ.), στους Φιλίππους (42 π.Χ.), στο Άκτιο (31 π.Χ.). Οι πόλεις πλήρωναν φόρους, τροφές και στρατιώτες και για τις δύο πλευρές.
Η ρωμαϊκή ειρήνη
Με τον Αύγουστο άρχισε μια περίοδος περίπου δύο αιώνων χωρίς μεγάλους πολέμους μέσα στην αυτοκρατορία, η ρωμαϊκή ειρήνη (pax Romana). Για την Ελλάδα σήμαινε:
| Τι άλλαξε | Παράδειγμα |
|---|---|
| Δρόμοι και ασφάλεια | η Εγνατία οδός ένωνε την Αδριατική με τη Θεσσαλονίκη και αργότερα με το Βυζάντιο |
| Νέες ή ξαναχτισμένες πόλεις | η Κόρινθος ξαναχτίστηκε το 44 π.Χ. ως ρωμαϊκή αποικία και έγινε πρωτεύουσα της Αχαΐας· ο Αύγουστος ίδρυσε τη Νικόπολη για τη νίκη του στο Άκτιο |
| Τοπική αυτοδιοίκηση | οι πόλεις κράτησαν άρχοντες, βουλές και γιορτές, αρκεί να πλήρωναν φόρους και να μην ταράζουν την τάξη |
| Εμπόριο | η Θεσσαλονίκη, πρωτεύουσα της Μακεδονίας, και η Κόρινθος με τα δύο λιμάνια της άκμασαν |

Δεν ωφελήθηκαν όλοι το ίδιο. Οι πλούσιες οικογένειες των πόλεων συνεργάστηκαν με τη Ρώμη, πήραν θέσεις και συχνά τη ρωμαϊκή υπηκοότητα. Άλλες περιοχές της υπαίθρου φτώχυναν και αραίωσαν σε πληθυσμό. Το 212 μ.Χ. ο αυτοκράτορας Καρακάλλας έδωσε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα σχεδόν σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας.
Η ελληνική παιδεία κατακτά τη Ρώμη
Οι Ρωμαίοι νίκησαν στα όπλα, αλλά θαύμαζαν τον ελληνικό πολιτισμό. Οι γόνοι των ρωμαϊκών οικογενειών μάθαιναν ελληνικά από Έλληνες δασκάλους και πήγαιναν να σπουδάσουν φιλοσοφία και ρητορική στην Αθήνα και στη Ρόδο, όπως ο Κικέρων. Στο ανατολικό μισό της αυτοκρατορίας τα ελληνικά έμειναν η γλώσσα της καθημερινής ζωής, του εμπορίου και της γραφής· οι ίδιες οι ρωμαϊκές αρχές έβγαζαν εκεί τα διατάγματά τους και στα ελληνικά.
Κάποιοι αυτοκράτορες ήταν ανοιχτά φιλέλληνες. Ο Αδριανός (117–138 μ.Χ.) τελείωσε στην Αθήνα τον τεράστιο ναό του Ολυμπίου Διός, έχτισε μια μεγάλη βιβλιοθήκη και ίδρυσε το Πανελλήνιον, μια ένωση ελληνικών πόλεων με έδρα την Αθήνα. Ο πλούσιος Αθηναίος Ηρώδης ο Αττικός χάρισε στην πόλη το ωδείο κάτω από την Ακρόπολη που φέρει ως σήμερα το όνομά του.

Και οι Έλληνες συνέχισαν να γράφουν. Ο Πλούταρχος από τη Χαιρώνεια έγραψε τους Βίους Παράλληλους, όπου βάζει δίπλα δίπλα έναν Έλληνα και έναν Ρωμαίο επιφανή άνδρα. Ο Παυσανίας περιηγήθηκε την Ελλάδα και περιέγραψε τα μνημεία της — ο πρώτος «ταξιδιωτικός οδηγός». Ο γιατρός Γαληνός από την Πέργαμο έγινε ο πιο φημισμένος γιατρός της αυτοκρατορίας.
Ο χριστιανισμός στις ελληνικές πόλεις
Ο χριστιανισμός γεννήθηκε στην Παλαιστίνη, αλλά απλώθηκε στη Μεσόγειο στα ελληνικά. Γύρω στο 49–52 μ.Χ. ο απόστολος Παύλος ταξίδεψε στη Μακεδονία και στη νότια Ελλάδα:
- Στους Φιλίππους ίδρυσε την πρώτη χριστιανική κοινότητα στην Ευρώπη· πρώτη βαφτίστηκε, κατά τις Πράξεις των Αποστόλων, μια έμπορος πορφύρας, η Λυδία.
- Κήρυξε στη Θεσσαλονίκη και στη Βέροια.
- Στην Αθήνα μίλησε στον Άρειο Πάγο σε φιλοσόφους, με αφορμή έναν βωμό με την επιγραφή «Αγνώστω θεώ». Λίγοι πείστηκαν.
- Στην Κόρινθο έμεινε περίπου ενάμιση χρόνο.
Αργότερα έστειλε σε αυτές τις κοινότητες επιστολές, προς Θεσσαλονικείς, Κορινθίους, Φιλιππησίους, που είναι σήμερα μέρος της Καινής Διαθήκης, γραμμένης στην κοινή ελληνική.
Οι ρωμαϊκές αρχές δέχονταν πολλούς θεούς, αλλά ζητούσαν από όλους να τιμούν και τους θεούς του κράτους και τον αυτοκράτορα. Οι χριστιανοί αρνούνταν, και έτσι φαίνονταν ύποπτοι. Ακολούθησαν διωγμοί: του Νέρωνα στη Ρώμη (64 μ.Χ.), του Δεκίου (250 μ.Χ.) και ο «μεγάλος διωγμός» του Διοκλητιανού (από το 303 μ.Χ.). Τότε μαρτύρησε κατά την παράδοση ο Άγιος Δημήτριος στη Θεσσαλονίκη. Το 313 μ.Χ., με το διάταγμα των Μεδιολάνων, ο Μέγας Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος έδωσαν ελευθερία λατρείας σε όλους, και στους χριστιανούς.
Διαβάζουμε τις πηγές
Παράδειγμα 1
Ποιος κατέκτησε ποιον; Ένας Ρωμαίος ποιητής και ένας Έλληνας συγγραφέας
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πηγή Α: ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος (1ος αιώνας π.Χ.) γράφει στις Επιστολές (2.1): «Graecia capta ferum victorem cepit», δηλαδή «η Ελλάδα, όταν αιχμαλωτίστηκε, αιχμαλώτισε τον άγριο νικητή της», και έφερε τις τέχνες στο αγροτικό Λάτιο.
Πηγή Β: ο Πλούταρχος (1ος–2ος αιώνας μ.Χ.), στα Πολιτικά παραγγέλματα (17), συμβουλεύει έναν νέο Έλληνα που θα γίνει άρχοντας στην πόλη του, σε ελεύθερη απόδοση: να θυμάται ότι κυβερνά ως υπήκοος, σε πόλη που υπακούει στους ανθυπάτους του Καίσαρα, και ότι πάνω από το κεφάλι του βλέπει τις μπότες των Ρωμαίων.
Τι λέει η καθεμιά. Ο Οράτιος μιλά για τον πολιτισμό: οι Ρωμαίοι νίκησαν, αλλά υιοθέτησαν την ελληνική τέχνη και σκέψη. Ο Πλούταρχος μιλά για την εξουσία: οι ελληνικές πόλεις αυτοδιοικούνται μόνο όσο το επιτρέπει η Ρώμη.
Το συμπέρασμα. Οι δύο πηγές δεν αντιφάσκουν — περιγράφουν δύο όψεις της ίδιας σχέσης. Ο νικητής είναι ρωμαϊκός στα όπλα και στη διοίκηση, ελληνικός σε μεγάλο βαθμό στην παιδεία. Και ο καθένας γράφει από τη δική του θέση: ο Ρωμαίος με θαυμασμό για τους Έλληνες, ο Έλληνας με ρεαλισμό για τα όρια της ελευθερίας του.
Παράδειγμα 2
Γιατί το κήρυγμα του Παύλου έφτασε τόσο γρήγορα από τους Φιλίππους ως την Κόρινθο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο δρόμος. Οι Φίλιπποι, η Θεσσαλονίκη και η Αμφίπολη βρίσκονταν πάνω στην Εγνατία οδό. Η ρωμαϊκή ειρήνη έκανε το ταξίδι ασφαλές, στη στεριά και στη θάλασσα.
Η γλώσσα. Ο Παύλος μπορούσε να μιλήσει και να γράψει στην κοινή ελληνική, που την καταλάβαιναν σε όλες αυτές τις πόλεις.
Οι άνθρωποι. Στις μεγάλες πόλεις υπήρχαν εβραϊκές κοινότητες με συναγωγές, όπου άρχιζε το κήρυγμά του, και πολυπληθή λιμάνια με εμπόρους που ταξίδευαν, όπως η Κόρινθος.
Το συμπέρασμα. Η διάδοση δεν εξηγείται με μία αιτία. Η ίδια η ρωμαϊκή αυτοκρατορία, με τους δρόμους και την ειρήνη της, και ο ελληνιστικός κόσμος, με την κοινή γλώσσα του, έδωσαν στον χριστιανισμό τα μέσα για να απλωθεί — πριν ακόμα οι αρχές αρχίσουν να τον διώκουν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λεγόταν ο ρωμαϊκός δρόμος που ένωνε την Αδριατική με τη Θεσσαλονίκη;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς οργανώθηκε ο ελληνικός χώρος μέσα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και τι σήμαινε η ρωμαϊκή ειρήνη.
- Να εξηγείς γιατί η ελληνική γλώσσα και παιδεία κράτησαν τη θέση τους και επηρέασαν τους ίδιους τους Ρωμαίους.
- Να συγκρίνεις δύο πηγές, μια ρωμαϊκή και μια ελληνική, για τη σχέση των δύο λαών.
- Να εξηγείς πώς διαδόθηκε ο χριστιανισμός στις ελληνικές πόλεις, ως την ανοχή του 313 μ.Χ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.