Μετάβαση στο περιεχόμενο

Από την κρίση του 3ου αιώνα στον Κωνσταντίνο

Στρατιωτική αναρχία, η Τετραρχία του Διοκλητιανού, και μια νέα Ρώμη στον Βόσπορο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τις αιτίες της κρίσης του ρωμαϊκού κράτους τον 3ο αιώνα μ.Χ.
  2. Να περιγράφεις την Τετραρχία και τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού, και γιατί το κέντρο βάρους στράφηκε προς την Ανατολή.
  3. Να διηγείσαι πώς ο Κωνσταντίνος έγινε μονοκράτορας και τι άλλαξε με τα Μεδιόλανα το 313.
  4. Να εξηγείς γιατί ο Κωνσταντίνος διάλεξε το Βυζάντιο για νέα πρωτεύουσα, και να συγκρίνεις δύο πηγές για τη μάχη της Μουλβίας γέφυρας.

Πενήντα χρόνια, πάνω από είκοσι αυτοκράτορες

Τον 2ο αιώνα μ.Χ. η ρωμαϊκή αυτοκρατορία έμοιαζε ακλόνητη. Με τον θάνατο του αυτοκράτορα-φιλοσόφου Μάρκου Αυρήλιου, το 180 μ.Χ., άρχισαν τα προβλήματα, και τον 3ο αιώνα έγιναν κρίση. Από το 235 ως το 284 πέρασαν από τον θρόνο πάνω από είκοσι αυτοκράτορες. Οι περισσότεροι δεν πέθαναν από γηρατειά: δολοφονήθηκαν από τους στρατιώτες τους ή σκοτώθηκαν σε μάχη. Οι ιστορικοί ονομάζουν αυτά τα χρόνια στρατιωτική αναρχία.

Η κρίση είχε πολλές ρίζες, που τροφοδοτούσαν η μία την άλλη:

  • Η διαδοχή. Η Ρώμη δεν είχε ποτέ σταθερό κανόνα για το ποιος γίνεται αυτοκράτορας. Τον κενό αυτό τον γέμισε ο στρατός: η φρουρά του αυτοκράτορα, οι Πραιτωριανοί, και οι λεγεώνες των επαρχιών ανακήρυσσαν τον δικό τους υποψήφιο και τον έριχναν μόλις τους απογοήτευε.
  • Οι εχθροί στα σύνορα. Στον Δούναβη και στον Ρήνο πίεζαν γερμανικοί λαοί, όπως οι Γότθοι. Στην Ανατολή ένα νέο, επιθετικό περσικό κράτος, των Σασσανιδών, νίκησε τους Ρωμαίους και το 260 αιχμαλώτισε τον ίδιο τον αυτοκράτορα Βαλεριανό. Το 267 οι Έρουλοι, ένας ακόμη γερμανικός λαός, έφτασαν ως την Αθήνα και τη λεηλάτησαν.
  • Η οικονομία. Για να πληρώσουν τον στρατό, οι αυτοκράτορες έκοβαν νομίσματα με όλο και λιγότερο ασήμι. Ο κόσμος το καταλάβαινε, και οι τιμές ανέβαιναν. Οι φόροι βάραιναν, το εμπόριο έπεφτε, και πολλές πόλεις μίκρυναν και έχτισαν τείχη.
  • Οι επιδημίες. Γύρω στο 250 ένας μεγάλος λοιμός θέριζε για χρόνια τις επαρχίες.

Ο Διοκλητιανός και η Τετραρχία

Την αυτοκρατορία την έσωσαν στρατιωτικοί από το Ιλλυρικό, τις επαρχίες του Δούναβη και της Αδριατικής, που ανέβηκαν στον θρόνο από τα στρατεύματά τους. Ο πιο σημαντικός ήταν ο Διοκλητιανός (284–305), γιος απλής οικογένειας από τη Δαλματία.

Ο Διοκλητιανός κατάλαβε ότι ένα κράτος τόσο μεγάλο, με εχθρούς σε τόσα σύνορα, δεν μπορεί να το κυβερνά ένας άνθρωπος. Έτσι μοίρασε την εξουσία:

  1. Το 286 έκανε συνάρχοντά του, με τον τίτλο του αυγούστου, τον στρατιωτικό Μαξιμιανό, που ανέλαβε τη Δύση.
  2. Το 293 καθένας από τους δύο αυγούστους πήρε έναν βοηθό με τον τίτλο του καίσαρα, που θα τον διαδεχόταν: ο Διοκλητιανός τον Γαλέριο, ο Μαξιμιανός τον Κωνστάντιο.

Τέσσερις άρχοντες, λοιπόν: η Τετραρχία. Καθένας κυβερνούσε το δικό του κομμάτι, κοντά στα σύνορα που έπρεπε να φυλάει. Η Ρώμη έμενε τυπικά πρωτεύουσα, αλλά κανείς από τους τέσσερις δεν έμενε εκεί. Ο Διοκλητιανός έκανε έδρα του τη Νικομήδεια της Μικράς Ασίας, και ο Γαλέριος έχτισε ανάκτορο στη Θεσσαλονίκη.

Μια ψηλή αρχαία αψίδα από τούβλα, με πεσσούς ντυμένους με μαρμάρινες πλάκες γεμάτες ανάγλυφες μορφές, στη μέση ενός πεζόδρομου της πόλης, με πολυκατοικίες πίσω.
Η «Καμάρα» της Θεσσαλονίκης: η αψίδα που έστησε ο καίσαρας Γαλέριος γύρω στο 300 μ.Χ., για τις νίκες του κατά των Περσών. Τα ανάγλυφα δείχνουν μάχες, και σε ένα από αυτά τους τέσσερις τετράρχες μαζί. Ήταν η είσοδος στο ανακτορικό συγκρότημα του Γαλέριου, που περιλάμβανε και τη Ροτόντα, λίγο πιο πάνω.Φωτογραφία: Ymblanter · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Η Τετραρχία δεν ήταν η μόνη αλλαγή. Ο Διοκλητιανός:

  • χώρισε τις επαρχίες σε μικρότερες, περίπου εκατό, ώστε κανένας διοικητής να μην έχει αρκετό στρατό και χρήμα για να επαναστατήσει,
  • μεγάλωσε τον στρατό και οργάνωσε νέο σύστημα φόρων, με τακτικές απογραφές της γης και των ανθρώπων,
  • το 301 όρισε με διάταγμα ανώτατες τιμές για εκατοντάδες προϊόντα και μεροκάματα, για να σταματήσει την ακρίβεια. Δεν τα κατάφερε: τα προϊόντα χάνονταν από την αγορά,
  • έκανε τον αυτοκράτορα δεσπότη, σχεδόν ιερό πρόσωπο. Όποιος τον πλησίαζε έπρεπε να γονατίσει και να φιλήσει την άκρη του ενδύματός του,
  • και το 303 άρχισε τον μεγάλο διωγμό των χριστιανών, τον σκληρότερο από όλους.

Κωνσταντίνος: η μεγάλη στροφή

Το 305 ο Διοκλητιανός έκανε κάτι που δεν είχε κάνει κανείς αυτοκράτορας: παραιτήθηκε, και πήγε να ζήσει στο ανάκτορό του στη Δαλματία. Μαζί του αποσύρθηκε και ο Μαξιμιανός. Το σύστημα όμως στηριζόταν στο κύρος του, και χωρίς αυτόν κατέρρευσε. Ακολούθησαν χρόνια εμφυλίων ανάμεσα σε όσους διεκδικούσαν τον τίτλο του αυγούστου.

Ένας από αυτούς ήταν ο Κωνσταντίνος, γιος του Κωνστάντιου. Ο στρατός του πατέρα του τον ανακήρυξε αυτοκράτορα το 306. Στη Δύση ο μεγάλος αντίπαλός του ήταν ο Μαξέντιος, που κρατούσε τη Ρώμη. Στις 28 Οκτωβρίου 312 οι δυο τους συγκρούστηκαν στη Μουλβία γέφυρα του Τίβερη, έξω από τη Ρώμη. Ο Κωνσταντίνος νίκησε, και ο Μαξέντιος πνίγηκε στο ποτάμι. Πριν από τη μάχη, κατά τους χριστιανούς συγγραφείς, ο Κωνσταντίνος είχε στραφεί στον Θεό των χριστιανών· πώς ακριβώς, το εξετάζουμε στις πηγές πιο κάτω.

Τον Φεβρουάριο του 313 ο Κωνσταντίνος συναντήθηκε στα Μεδιόλανα (το σημερινό Μιλάνο) με τον Λικίνιο, τον άλλο αύγουστο, που κρατούσε τότε τα Βαλκάνια και λίγους μήνες αργότερα κέρδισε και την Ανατολή. Συμφώνησαν ότι κάθε υπήκοος, χριστιανός ή όχι, μπορεί να λατρεύει ελεύθερα τον θεό της επιλογής του, και ότι οι χριστιανοί παίρνουν πίσω όσα τους είχαν αρπάξει. Το κείμενο της απόφασης, μια επιστολή προς τους διοικητές των επαρχιών, το δημοσίευσε ο Λικίνιος στη Νικομήδεια στις 13 Ιουνίου 313 (Λακτάντιος, Για τους θανάτους των διωκτών 48). Είναι αυτό που λέμε Διάταγμα των Μεδιολάνων: όχι προνόμιο για μία θρησκεία, αλλά ανεξιθρησκία.

Η συμμαχία με τον Λικίνιο δεν κράτησε. Το 324 ο Κωνσταντίνος τον νίκησε και έμεινε μονοκράτορας όλης της αυτοκρατορίας. Τον επόμενο χρόνο, το 325, κάλεσε στη Νίκαια της Βιθυνίας επισκόπους από όλη την αυτοκρατορία, στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, για να λύσουν μια διαμάχη που δίχαζε την Εκκλησία.

Μια νέα Ρώμη στον Βόσπορο

Ο μονοκράτορας χρειαζόταν και μια πρωτεύουσα στο νέο κέντρο βάρους. Τον Νοέμβριο του 324 άρχισε να χτίζει πάνω στην παλιά αποικία των Μεγαρέων, το Βυζάντιο, μια νέα πόλη. Την ονόμασε Νέα Ρώμη, αλλά το όνομα που έμεινε ήταν το δικό του: Κωνσταντινούπολη. Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου 330.

Δορυφορική φωτογραφία μιας τεράστιας πόλης χωρισμένης από ένα στενό, φιδωτό θαλάσσιο πέρασμα που ενώνει δύο θάλασσες· ένας μικρότερος κόλπος μπαίνει στη μία όχθη.
Η Κωνσταντινούπολη από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Το στενό που τη χωρίζει στα δύο είναι ο Βόσπορος, ο δρόμος από τη Μαύρη Θάλασσα στη Μεσόγειο· αριστερά η Ευρώπη, δεξιά η Ασία. Ο κόλπος που μπαίνει στην ευρωπαϊκή όχθη είναι ο Κεράτιος. Η πόλη του Κωνσταντίνου ήταν το τρίγωνο ανάμεσα στον Κεράτιο, τον Βόσπορο και τη θάλασσα του Μαρμαρά.Φωτογραφία: NASA · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Η θέση είχε όλα όσα έλειπαν από τη Ρώμη:

Η θέση του ΒυζαντίουΤι κέρδιζε το κράτος
πάνω στο πέρασμα από την Ευρώπη στην Ασίαφτάνει γρήγορα και στα σύνορα του Δούναβη και στα περσικά
θάλασσα από τρεις πλευρέςαμύνεται εύκολα, με τείχος μόνο από τη στεριά
στον δρόμο Μαύρης Θάλασσας και Αιγαίουελέγχει το εμπόριο, τα πλοία με το σιτάρι, τους δασμούς
ανάμεσα στις πλουσιότερες επαρχίεςκυβερνά από τον ελληνόφωνο, πολυάνθρωπο κόσμο της Ανατολής

Κρίση, Διοκλητιανός ή Κωνσταντίνος;

Κάθε κάρτα είναι ένα γεγονός ή μια απόφαση του 3ου και του 4ου αιώνα. Βάλ' τη εκεί όπου ανήκει.

Πού ανήκει;

Δύο αύγουστοι και δύο καίσαρες

0 από 9

Από τη στρατιωτική αναρχία στην Κωνσταντινούπολη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο γρήγορα έρχονται τα γεγονότα μετά το 305. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Θάνατος του Μάρκου Αυρήλιου · 180Τελειώνει η εποχή της ρωμαϊκής ειρήνης· αρχίζουν τα προβλήματα.

Διαβάζουμε τις πηγές

Παράδειγμα 1

Τι είδε ο Κωνσταντίνος πριν από τη Μουλβία γέφυρα; Δύο χριστιανοί συγγραφείς

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Γιατί ο Διοκλητιανός και ο Κωνσταντίνος κυβέρνησαν από την Ανατολή, και όχι από τη Ρώμη;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Ποιος έπαιζε τον μεγαλύτερο ρόλο στο ποιος θα γίνει αυτοκράτορας στη στρατιωτική αναρχία του 3ου αιώνα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Πώς ονομάστηκε το σύστημα του Διοκλητιανού με δύο αυγούστους και δύο καίσαρες;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τις αιτίες της κρίσης του ρωμαϊκού κράτους τον 3ο αιώνα μ.Χ.
  • Να περιγράφεις την Τετραρχία και τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού, και γιατί το κέντρο βάρους στράφηκε προς την Ανατολή.
  • Να διηγείσαι πώς ο Κωνσταντίνος έγινε μονοκράτορας και τι άλλαξε με τα Μεδιόλανα το 313.
  • Να εξηγείς γιατί ο Κωνσταντίνος διάλεξε το Βυζάντιο για νέα πρωτεύουσα, και να συγκρίνεις δύο πηγές για τη μάχη της Μουλβίας γέφυρας.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;