Από την κρίση του 3ου αιώνα στον Κωνσταντίνο
Στρατιωτική αναρχία, η Τετραρχία του Διοκλητιανού, και μια νέα Ρώμη στον Βόσπορο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τις αιτίες της κρίσης του ρωμαϊκού κράτους τον 3ο αιώνα μ.Χ.
- Να περιγράφεις την Τετραρχία και τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού, και γιατί το κέντρο βάρους στράφηκε προς την Ανατολή.
- Να διηγείσαι πώς ο Κωνσταντίνος έγινε μονοκράτορας και τι άλλαξε με τα Μεδιόλανα το 313.
- Να εξηγείς γιατί ο Κωνσταντίνος διάλεξε το Βυζάντιο για νέα πρωτεύουσα, και να συγκρίνεις δύο πηγές για τη μάχη της Μουλβίας γέφυρας.
Πενήντα χρόνια, πάνω από είκοσι αυτοκράτορες
Τον 2ο αιώνα μ.Χ. η ρωμαϊκή αυτοκρατορία έμοιαζε ακλόνητη. Με τον θάνατο του αυτοκράτορα-φιλοσόφου Μάρκου Αυρήλιου, το 180 μ.Χ., άρχισαν τα προβλήματα, και τον 3ο αιώνα έγιναν κρίση. Από το 235 ως το 284 πέρασαν από τον θρόνο πάνω από είκοσι αυτοκράτορες. Οι περισσότεροι δεν πέθαναν από γηρατειά: δολοφονήθηκαν από τους στρατιώτες τους ή σκοτώθηκαν σε μάχη. Οι ιστορικοί ονομάζουν αυτά τα χρόνια στρατιωτική αναρχία.
Η κρίση είχε πολλές ρίζες, που τροφοδοτούσαν η μία την άλλη:
- Η διαδοχή. Η Ρώμη δεν είχε ποτέ σταθερό κανόνα για το ποιος γίνεται αυτοκράτορας. Τον κενό αυτό τον γέμισε ο στρατός: η φρουρά του αυτοκράτορα, οι Πραιτωριανοί, και οι λεγεώνες των επαρχιών ανακήρυσσαν τον δικό τους υποψήφιο και τον έριχναν μόλις τους απογοήτευε.
- Οι εχθροί στα σύνορα. Στον Δούναβη και στον Ρήνο πίεζαν γερμανικοί λαοί, όπως οι Γότθοι. Στην Ανατολή ένα νέο, επιθετικό περσικό κράτος, των Σασσανιδών, νίκησε τους Ρωμαίους και το 260 αιχμαλώτισε τον ίδιο τον αυτοκράτορα Βαλεριανό. Το 267 οι Έρουλοι, ένας ακόμη γερμανικός λαός, έφτασαν ως την Αθήνα και τη λεηλάτησαν.
- Η οικονομία. Για να πληρώσουν τον στρατό, οι αυτοκράτορες έκοβαν νομίσματα με όλο και λιγότερο ασήμι. Ο κόσμος το καταλάβαινε, και οι τιμές ανέβαιναν. Οι φόροι βάραιναν, το εμπόριο έπεφτε, και πολλές πόλεις μίκρυναν και έχτισαν τείχη.
- Οι επιδημίες. Γύρω στο 250 ένας μεγάλος λοιμός θέριζε για χρόνια τις επαρχίες.
Ο Διοκλητιανός και η Τετραρχία
Την αυτοκρατορία την έσωσαν στρατιωτικοί από το Ιλλυρικό, τις επαρχίες του Δούναβη και της Αδριατικής, που ανέβηκαν στον θρόνο από τα στρατεύματά τους. Ο πιο σημαντικός ήταν ο Διοκλητιανός (284–305), γιος απλής οικογένειας από τη Δαλματία.
Ο Διοκλητιανός κατάλαβε ότι ένα κράτος τόσο μεγάλο, με εχθρούς σε τόσα σύνορα, δεν μπορεί να το κυβερνά ένας άνθρωπος. Έτσι μοίρασε την εξουσία:
- Το 286 έκανε συνάρχοντά του, με τον τίτλο του αυγούστου, τον στρατιωτικό Μαξιμιανό, που ανέλαβε τη Δύση.
- Το 293 καθένας από τους δύο αυγούστους πήρε έναν βοηθό με τον τίτλο του καίσαρα, που θα τον διαδεχόταν: ο Διοκλητιανός τον Γαλέριο, ο Μαξιμιανός τον Κωνστάντιο.
Τέσσερις άρχοντες, λοιπόν: η Τετραρχία. Καθένας κυβερνούσε το δικό του κομμάτι, κοντά στα σύνορα που έπρεπε να φυλάει. Η Ρώμη έμενε τυπικά πρωτεύουσα, αλλά κανείς από τους τέσσερις δεν έμενε εκεί. Ο Διοκλητιανός έκανε έδρα του τη Νικομήδεια της Μικράς Ασίας, και ο Γαλέριος έχτισε ανάκτορο στη Θεσσαλονίκη.

Η Τετραρχία δεν ήταν η μόνη αλλαγή. Ο Διοκλητιανός:
- χώρισε τις επαρχίες σε μικρότερες, περίπου εκατό, ώστε κανένας διοικητής να μην έχει αρκετό στρατό και χρήμα για να επαναστατήσει,
- μεγάλωσε τον στρατό και οργάνωσε νέο σύστημα φόρων, με τακτικές απογραφές της γης και των ανθρώπων,
- το 301 όρισε με διάταγμα ανώτατες τιμές για εκατοντάδες προϊόντα και μεροκάματα, για να σταματήσει την ακρίβεια. Δεν τα κατάφερε: τα προϊόντα χάνονταν από την αγορά,
- έκανε τον αυτοκράτορα δεσπότη, σχεδόν ιερό πρόσωπο. Όποιος τον πλησίαζε έπρεπε να γονατίσει και να φιλήσει την άκρη του ενδύματός του,
- και το 303 άρχισε τον μεγάλο διωγμό των χριστιανών, τον σκληρότερο από όλους.
Κωνσταντίνος: η μεγάλη στροφή
Το 305 ο Διοκλητιανός έκανε κάτι που δεν είχε κάνει κανείς αυτοκράτορας: παραιτήθηκε, και πήγε να ζήσει στο ανάκτορό του στη Δαλματία. Μαζί του αποσύρθηκε και ο Μαξιμιανός. Το σύστημα όμως στηριζόταν στο κύρος του, και χωρίς αυτόν κατέρρευσε. Ακολούθησαν χρόνια εμφυλίων ανάμεσα σε όσους διεκδικούσαν τον τίτλο του αυγούστου.
Ένας από αυτούς ήταν ο Κωνσταντίνος, γιος του Κωνστάντιου. Ο στρατός του πατέρα του τον ανακήρυξε αυτοκράτορα το 306. Στη Δύση ο μεγάλος αντίπαλός του ήταν ο Μαξέντιος, που κρατούσε τη Ρώμη. Στις 28 Οκτωβρίου 312 οι δυο τους συγκρούστηκαν στη Μουλβία γέφυρα του Τίβερη, έξω από τη Ρώμη. Ο Κωνσταντίνος νίκησε, και ο Μαξέντιος πνίγηκε στο ποτάμι. Πριν από τη μάχη, κατά τους χριστιανούς συγγραφείς, ο Κωνσταντίνος είχε στραφεί στον Θεό των χριστιανών· πώς ακριβώς, το εξετάζουμε στις πηγές πιο κάτω.
Τον Φεβρουάριο του 313 ο Κωνσταντίνος συναντήθηκε στα Μεδιόλανα (το σημερινό Μιλάνο) με τον Λικίνιο, τον άλλο αύγουστο, που κρατούσε τότε τα Βαλκάνια και λίγους μήνες αργότερα κέρδισε και την Ανατολή. Συμφώνησαν ότι κάθε υπήκοος, χριστιανός ή όχι, μπορεί να λατρεύει ελεύθερα τον θεό της επιλογής του, και ότι οι χριστιανοί παίρνουν πίσω όσα τους είχαν αρπάξει. Το κείμενο της απόφασης, μια επιστολή προς τους διοικητές των επαρχιών, το δημοσίευσε ο Λικίνιος στη Νικομήδεια στις 13 Ιουνίου 313 (Λακτάντιος, Για τους θανάτους των διωκτών 48). Είναι αυτό που λέμε Διάταγμα των Μεδιολάνων: όχι προνόμιο για μία θρησκεία, αλλά ανεξιθρησκία.
Η συμμαχία με τον Λικίνιο δεν κράτησε. Το 324 ο Κωνσταντίνος τον νίκησε και έμεινε μονοκράτορας όλης της αυτοκρατορίας. Τον επόμενο χρόνο, το 325, κάλεσε στη Νίκαια της Βιθυνίας επισκόπους από όλη την αυτοκρατορία, στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, για να λύσουν μια διαμάχη που δίχαζε την Εκκλησία.
Μια νέα Ρώμη στον Βόσπορο
Ο μονοκράτορας χρειαζόταν και μια πρωτεύουσα στο νέο κέντρο βάρους. Τον Νοέμβριο του 324 άρχισε να χτίζει πάνω στην παλιά αποικία των Μεγαρέων, το Βυζάντιο, μια νέα πόλη. Την ονόμασε Νέα Ρώμη, αλλά το όνομα που έμεινε ήταν το δικό του: Κωνσταντινούπολη. Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου 330.

Η θέση είχε όλα όσα έλειπαν από τη Ρώμη:
| Η θέση του Βυζαντίου | Τι κέρδιζε το κράτος |
|---|---|
| πάνω στο πέρασμα από την Ευρώπη στην Ασία | φτάνει γρήγορα και στα σύνορα του Δούναβη και στα περσικά |
| θάλασσα από τρεις πλευρές | αμύνεται εύκολα, με τείχος μόνο από τη στεριά |
| στον δρόμο Μαύρης Θάλασσας και Αιγαίου | ελέγχει το εμπόριο, τα πλοία με το σιτάρι, τους δασμούς |
| ανάμεσα στις πλουσιότερες επαρχίες | κυβερνά από τον ελληνόφωνο, πολυάνθρωπο κόσμο της Ανατολής |
Διαβάζουμε τις πηγές
Παράδειγμα 1
Τι είδε ο Κωνσταντίνος πριν από τη Μουλβία γέφυρα; Δύο χριστιανοί συγγραφείς
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πηγή Α: ο Λακτάντιος, που είχε διδάξει ρητορική στη Νικομήδεια, γράφει λίγα χρόνια μετά τη μάχη, γύρω στο 315 (Για τους θανάτους των διωκτών 44.5, σε δική μας απλή απόδοση): λίγο πριν από τη μάχη, ο Κωνσταντίνος ειδοποιήθηκε στον ύπνο του να σημαδέψει τις ασπίδες των στρατιωτών του με το ουράνιο σημάδι του Θεού, και έτσι να δώσει τη μάχη. Έκανε όπως του είπαν: με το γράμμα Χ γυρισμένο λοξά και την πάνω άκρη του λυγισμένη, σημάδεψε τον Χριστό στις ασπίδες.
Πηγή Β: ο Ευσέβιος, επίσκοπος Καισαρείας, γράφει μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου, πάνω από είκοσι πέντε χρόνια μετά τη μάχη (Βίος Κωνσταντίνου 1.28, σε δική μας απλή απόδοση). Λέει ότι ο ίδιος ο αυτοκράτορας του διηγήθηκε, με όρκο, πως ένα μεσημέρι, ενώ βάδιζε με τον στρατό του κάπου στην εκστρατεία, είδε με τα μάτια του στον ουρανό, πάνω από τον ήλιο, έναν σταυρό από φως, και δίπλα γραμμένο: «Τούτῳ νίκα», με αυτό να νικάς. Το είδε, λέει, και ολόκληρος ο στρατός. Την ίδια νύχτα, συνεχίζει (1.29), του φάνηκε στον ύπνο του ο Χριστός και του είπε να φτιάξει ένα σημάδι σαν αυτό που είδε.
Σε τι συμφωνούν και σε τι διαφέρουν. Συμφωνούν ότι ο Κωνσταντίνος πολέμησε με χριστιανικό σημάδι και απέδωσε τη νίκη στον Θεό των χριστιανών. Διαφέρουν στο πώς: στον Λακτάντιο όλα γίνονται σε ένα όνειρο, λίγο πριν από τη μάχη· στον Ευσέβιο προηγείται ένα όραμα στον ουρανό, μέρα, μπροστά σε όλο τον στρατό, και μετά έρχεται το όνειρο.
Πώς τις κρίνουμε. Ο Λακτάντιος γράφει πιο κοντά στα γεγονότα. Ο Ευσέβιος γράφει πολύ αργότερα, αλλά επικαλείται τα λόγια του ίδιου του αυτοκράτορα· μια ιστορία που διηγείται κανείς για τον εαυτό του, χρόνια μετά, έχει συχνά μεγαλώσει. Και οι δύο είναι χριστιανοί, που θέλουν να δείξουν ότι ο Θεός έδωσε τη νίκη. Βέβαιο είναι το αποτέλεσμα: από το 312 ο Κωνσταντίνος στηρίζει ανοιχτά τους χριστιανούς.
Παράδειγμα 2
Γιατί ο Διοκλητιανός και ο Κωνσταντίνος κυβέρνησαν από την Ανατολή, και όχι από τη Ρώμη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα σύνορα. Οι δύο μεγάλοι κίνδυνοι ήταν ο Δούναβης και η Περσία. Από τη Ρώμη ένας στρατός χρειαζόταν εβδομάδες για να φτάσει εκεί· από τη Νικομήδεια ή τον Βόσπορο, πολύ λιγότερο.
Ο πλούτος. Οι επαρχίες της Ανατολής, η Μικρά Ασία, η Συρία, η Αίγυπτος, είχαν περισσότερους ανθρώπους, περισσότερες πόλεις και περισσότερο εμπόριο. Από εκεί έρχονταν οι φόροι και το σιτάρι.
Η πολιτική. Στη Ρώμη υπήρχαν παλιές οικογένειες και μια σύγκλητος με παραδόσεις, που ήθελαν λόγο στα πράγματα. Μια νέα πρωτεύουσα χτιζόταν γύρω από τον αυτοκράτορα, και ο Κωνσταντίνος μπορούσε να τη γεμίσει με χριστιανικούς ναούς.
Το συμπέρασμα. Δεν ήταν μία αιτία αλλά πολλές μαζί: στρατιωτικές, οικονομικές και πολιτικές. Η συνέπεια, όμως, ξεπέρασε όσα σχεδίαζαν: η αυτοκρατορία πέρασε στον ελληνόφωνο κόσμο, και το ανατολικό της μισό άντεξε χίλια χρόνια μετά την πτώση της Δύσης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς ονομάστηκε το σύστημα του Διοκλητιανού με δύο αυγούστους και δύο καίσαρες;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τις αιτίες της κρίσης του ρωμαϊκού κράτους τον 3ο αιώνα μ.Χ.
- Να περιγράφεις την Τετραρχία και τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού, και γιατί το κέντρο βάρους στράφηκε προς την Ανατολή.
- Να διηγείσαι πώς ο Κωνσταντίνος έγινε μονοκράτορας και τι άλλαξε με τα Μεδιόλανα το 313.
- Να εξηγείς γιατί ο Κωνσταντίνος διάλεξε το Βυζάντιο για νέα πρωτεύουσα, και να συγκρίνεις δύο πηγές για τη μάχη της Μουλβίας γέφυρας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.