Ο πληθυσμός της Γης
Πόσοι είμαστε, πού ζούμε, και γιατί κάποιες χώρες γερνούν ενώ άλλες μένουν νέες.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε ο πληθυσμός της Γης και πού ζει σήμερα.
- Να υπολογίζεις τη φυσική μεταβολή από γεννήσεις και θανάτους.
- Να διαβάζεις μια πυραμίδα ηλικιών και να ξεχωρίζεις νέο από γερασμένο πληθυσμό.
- Να εξηγείς γιατί πέφτει η γονιμότητα όσο μια χώρα αναπτύσσεται.
Οκτώ δισεκατομμύρια, και πώς φτάσαμε εδώ
Για σχεδόν όλη την ιστορία του ανθρώπου ο πληθυσμός της Γης μεγάλωνε πολύ αργά. Γεννιούνταν πολλά παιδιά, αλλά πέθαιναν σχεδόν όσα γεννιούνταν: από αρρώστιες, πείνα, πολέμους. Το πρώτο δισεκατομμύριο το φτάσαμε μόλις γύρω στο 1800.
Μετά κάτι άλλαξε, και άλλαξε γρήγορα:
| Δισεκατομμύρια | Χρονιά (περίπου) | Πόσα χρόνια από το προηγούμενο |
|---|---|---|
| 1804 | — | |
| 1927 | ||
| 1960 | ||
| 1974 | ||
| 1987 | ||
| 1999 | ||
| 2011 | ||
| 2022 |
Σήμερα είμαστε περίπου δισεκατομμύρια (2025). Ο πληθυσμός εξακολουθεί να αυξάνεται, αλλά πιο αργά από ό,τι στη δεκαετία του 1960. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του ΟΗΕ θα φτάσει στο μέγιστο, γύρω στα δισεκατομμύρια, στο δεύτερο μισό του αιώνα, και μετά θα αρχίσει να μειώνεται.
Η «έκρηξη» δεν έγινε επειδή οι άνθρωποι άρχισαν να κάνουν περισσότερα παιδιά. Έγινε επειδή σταμάτησαν να πεθαίνουν τόσο νέοι: καθαρό νερό, αποχέτευση, εμβόλια, αντιβιοτικά, περισσότερη τροφή.
Γεννήσεις, θάνατοι και φυσική μεταβολή
Ο πληθυσμός ενός τόπου αλλάζει με δύο τρόπους: από τη διαφορά γεννήσεων και θανάτων, και από όσους έρχονται ή φεύγουν. Το δεύτερο είναι η επόμενη ενότητα. Εδώ μένουμε στο πρώτο.
- Φυσική μεταβολή = γεννήσεις − θάνατοι. Αν βγει θετική, λέμε φυσική αύξηση· αν βγει αρνητική, φυσική μείωση.
- Για να συγκρίνουμε χώρες διαφορετικού μεγέθους, τη μετράμε ανά κατοίκους (‰, «τοις χιλίοις»).
- Δείκτης γονιμότητας είναι πόσα παιδιά κάνει κατά μέσο όρο μια γυναίκα στη ζωή της. Για να μένει ο πληθυσμός σταθερός μακροπρόθεσμα χρειάζονται περίπου — δύο για να «αντικαταστήσουν» τους γονείς, και λίγο παραπάνω γιατί δεν φτάνουν όλα τα παιδιά στην ενήλικη ζωή.
Η Ελλάδα έχει σήμερα γονιμότητα γύρω στο (2024). Ο Νίγηρας, στην Αφρική, γύρω στο . Η Νότια Κορέα έχει πέσει κάτω από το — τη χαμηλότερη χώρα του κόσμου.
Πού ζούμε
Οι άνθρωποι δεν είναι σκορπισμένοι ομοιόμορφα. Περίπου έξι στους δέκα ζουν στην Ασία. Η Ινδία πέρασε την Κίνα το 2023 και είναι πλέον η πολυπληθέστερη χώρα, με περίπου δισεκατομμύρια η καθεμία.
Τα αίτια είναι τα γνωστά: οι άνθρωποι μαζεύονται σε πεδιάδες, κοντά σε ποτάμια και ακτές, σε ήπιο κλίμα. Αραιοκατοικημένες μένουν οι έρημοι, τα ψηλά βουνά, τα πολύ κρύα μέρη και τα πυκνά τροπικά δάση.
Η ίδια Αφρική, που σήμερα έχει λιγότερο από το ένα πέμπτο της ανθρωπότητας, είναι η ήπειρος που μεγαλώνει πιο γρήγορα. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες το μερίδιό της θα ανέβει αισθητά.

Η πυραμίδα των ηλικιών
Η πυραμίδα ηλικιών είναι ένα διπλό ραβδόγραμμα: άνδρες αριστερά, γυναίκες δεξιά, τα μικρά παιδιά στη βάση και οι ηλικιωμένοι στην κορυφή. Το σχήμα της λέει την ιστορία μιας χώρας με μια ματιά:
| Σχήμα | Τι δείχνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Φαρδιά βάση, μυτερή κορυφή | πολλά παιδιά, λίγοι ηλικιωμένοι: νέος πληθυσμός που μεγαλώνει | Νίγηρας, Νιγηρία |
| Σχεδόν ίσιες πλευρές | γεννήσεις και θάνατοι κοντά: σταθερός πληθυσμός | Γαλλία |
| Στενή βάση, φαρδιά μέση | λίγα παιδιά, πολλοί μεσήλικες: πληθυσμός που γερνάει | Ελλάδα, Ιαπωνία |
Στην Ελλάδα σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους είναι πάνω από ετών. Αυτό σημαίνει λιγότερους εργαζόμενους για κάθε συνταξιούχο, περισσότερες ανάγκες σε υγεία και φροντίδα, και σχολεία που κλείνουν σε χωριά και νησιά επειδή δεν έχουν πια μαθητές.
Δες τις δύο άκρες δίπλα δίπλα, την Ελλάδα και τον Νίγηρα, στην ίδια κλίμακα. Κοίτα πρώτα το σχήμα και μάντεψε τα ποσοστά, και μετά έλεγξε.
Ένας νέος πληθυσμός έχει τις δικές του δυσκολίες: χρειάζεται γρήγορα καινούργια σχολεία, νοσοκομεία και, σε λίγα χρόνια, εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το 2023 στην Ελλάδα γεννήθηκαν περίπου 71.000 παιδιά και πέθαναν περίπου 128.000 άνθρωποι. Ποια ήταν η φυσική μεταβολή, και πόση είναι ανά 1.000 κατοίκους, με πληθυσμό 10,4 εκατομμύρια;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Φυσική μεταβολή = γεννήσεις − θάνατοι:
Το πρόσημο είναι αρνητικό: φυσική μείωση. Χωρίς κανέναν να έρθει ή να φύγει, η χώρα θα είχε λιγότερους κατοίκους σε έναν χρόνο — σαν να χανόταν μια ολόκληρη πόλη στο μέγεθος της Καβάλας.
Ανά κατοίκους: διαιρούμε με τον πληθυσμό σε χιλιάδες.
χιλιάδες, και
Περίπου ‰: για κάθε χίλιους κατοίκους, πεντέμισι λιγότεροι τον χρόνο από φυσική μεταβολή.
Παράδειγμα 2
Ο πίνακας δείχνει πώς μοιράζεται ο πληθυσμός σε τρεις ομάδες ηλικιών. Ποια χώρα έχει ποια πυραμίδα, και τι θα χρειαστεί η καθεμία τα επόμενα χρόνια;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ηλικία Νίγηρας Ελλάδα – περίπου περίπου – περίπου περίπου και πάνω περίπου περίπου Στρογγυλεμένα στοιχεία του ΟΗΕ για το 2024, τα ίδια με τις δύο πυραμίδες πιο πάνω.
Στον Νίγηρα σχεδόν οι μισοί είναι παιδιά: η βάση της πυραμίδας είναι πολύ φαρδιά και η κορυφή σχεδόν δεν υπάρχει. Είναι ο πιο νέος πληθυσμός του κόσμου.
Στην Ελλάδα οι ηλικιωμένοι είναι περισσότεροι από τα παιδιά: στενή βάση, φαρδιά μέση και κορυφή. Πληθυσμός που γερνάει.
Ο Νίγηρας θα χρειαστεί σχολεία, δασκάλους και θέσεις εργασίας για όσους μπαίνουν τώρα στην ενήλικη ζωή. Η Ελλάδα θα χρειαστεί περισσότερη φροντίδα ηλικιωμένων και τρόπους να μένουν αρκετοί στην εργασία για να στηρίζουν τις συντάξεις.
Παράδειγμα 3
Από 2 σε 4 δισεκατομμύρια ο πληθυσμός της Γης χρειάστηκε 47 χρόνια. Από 4 σε 8 χρειάστηκε 48. Αφού οι χρόνοι είναι σχεδόν ίδιοι, σημαίνει ότι η αύξηση έμεινε ίδια;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Και στις δύο περιόδους ο πληθυσμός διπλασιάστηκε, σε σχεδόν τον ίδιο χρόνο. Άρα ο ρυθμός αύξησης ήταν κατά μέσο όρο παρόμοιος.
Όμως στη δεύτερη περίοδο προστέθηκαν δισεκατομμύρια άνθρωποι, ενώ στην πρώτη μόνο . Το ίδιο ποσοστό πάνω σε μεγαλύτερο πληθυσμό δίνει περισσότερους νέους ανθρώπους.
Μέσα στη δεύτερη περίοδο, μάλιστα, ο ρυθμός έπεφτε: στη δεκαετία του 1960 ο πληθυσμός μεγάλωνε πάνω από τον χρόνο, σήμερα κάτω από .
Άρα όχι: ο ρυθμός επιβραδύνεται, αλλά επειδή ξεκινάμε από πολύ μεγαλύτερη βάση, κάθε χρόνο προστίθενται ακόμα δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γύρω σε ποια χρονιά έφτασε ο πληθυσμός της Γης το πρώτο δισεκατομμύριο;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε ο πληθυσμός της Γης και πού ζει σήμερα.
- Να υπολογίζεις τη φυσική μεταβολή από γεννήσεις και θανάτους.
- Να διαβάζεις μια πυραμίδα ηλικιών και να ξεχωρίζεις νέο από γερασμένο πληθυσμό.
- Να εξηγείς γιατί πέφτει η γονιμότητα όσο μια χώρα αναπτύσσεται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.