Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο πληθυσμός της Γης

Πόσοι είμαστε, πού ζούμε, και γιατί κάποιες χώρες γερνούν ενώ άλλες μένουν νέες.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 3 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε ο πληθυσμός της Γης και πού ζει σήμερα.
  2. Να υπολογίζεις τη φυσική μεταβολή από γεννήσεις και θανάτους.
  3. Να διαβάζεις μια πυραμίδα ηλικιών και να ξεχωρίζεις νέο από γερασμένο πληθυσμό.
  4. Να εξηγείς γιατί πέφτει η γονιμότητα όσο μια χώρα αναπτύσσεται.

Οκτώ δισεκατομμύρια, και πώς φτάσαμε εδώ

Για σχεδόν όλη την ιστορία του ανθρώπου ο πληθυσμός της Γης μεγάλωνε πολύ αργά. Γεννιούνταν πολλά παιδιά, αλλά πέθαιναν σχεδόν όσα γεννιούνταν: από αρρώστιες, πείνα, πολέμους. Το πρώτο δισεκατομμύριο το φτάσαμε μόλις γύρω στο 1800.

Μετά κάτι άλλαξε, και άλλαξε γρήγορα:

ΔισεκατομμύριαΧρονιά (περίπου)Πόσα χρόνια από το προηγούμενο
111804—
221927123123
3319603333
4419741414
5519871313
6619991212
7720111212
8820221111

Σήμερα είμαστε περίπου 8,28{,}2 δισεκατομμύρια (2025). Ο πληθυσμός εξακολουθεί να αυξάνεται, αλλά πιο αργά από ό,τι στη δεκαετία του 1960. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του ΟΗΕ θα φτάσει στο μέγιστο, γύρω στα 1010 δισεκατομμύρια, στο δεύτερο μισό του αιώνα, και μετά θα αρχίσει να μειώνεται.

Η «έκρηξη» δεν έγινε επειδή οι άνθρωποι άρχισαν να κάνουν περισσότερα παιδιά. Έγινε επειδή σταμάτησαν να πεθαίνουν τόσο νέοι: καθαρό νερό, αποχέτευση, εμβόλια, αντιβιοτικά, περισσότερη τροφή.

Γεννήσεις, θάνατοι και φυσική μεταβολή

Ο πληθυσμός ενός τόπου αλλάζει με δύο τρόπους: από τη διαφορά γεννήσεων και θανάτων, και από όσους έρχονται ή φεύγουν. Το δεύτερο είναι η επόμενη ενότητα. Εδώ μένουμε στο πρώτο.

  • Φυσική μεταβολή = γεννήσεις − θάνατοι. Αν βγει θετική, λέμε φυσική αύξηση· αν βγει αρνητική, φυσική μείωση.
  • Για να συγκρίνουμε χώρες διαφορετικού μεγέθους, τη μετράμε ανά 1.0001.000 κατοίκους (‰, «τοις χιλίοις»).
  • Δείκτης γονιμότητας είναι πόσα παιδιά κάνει κατά μέσο όρο μια γυναίκα στη ζωή της. Για να μένει ο πληθυσμός σταθερός μακροπρόθεσμα χρειάζονται περίπου 2,12{,}1 — δύο για να «αντικαταστήσουν» τους γονείς, και λίγο παραπάνω γιατί δεν φτάνουν όλα τα παιδιά στην ενήλικη ζωή.

Η Ελλάδα έχει σήμερα γονιμότητα γύρω στο 1,21{,}2 (2024). Ο Νίγηρας, στην Αφρική, γύρω στο 66. Η Νότια Κορέα έχει πέσει κάτω από το 11 — τη χαμηλότερη χώρα του κόσμου.

Πού ζούμε

Οι άνθρωποι δεν είναι σκορπισμένοι ομοιόμορφα. Περίπου έξι στους δέκα ζουν στην Ασία. Η Ινδία πέρασε την Κίνα το 2023 και είναι πλέον η πολυπληθέστερη χώρα, με περίπου 1,41{,}4 δισεκατομμύρια η καθεμία.

Πού ζουν οι άνθρωποι: μερίδιο κάθε ηπείρου στον παγκόσμιο πληθυσμό, %

Στρογγυλεμένα νούμερα του 2024. Η Αμερική μετριέται εδώ ολόκληρη. Δες πόσο μεγαλύτερο είναι το μερίδιο της Ασίας από όλες τις άλλες μαζί.

Ασία: 59Αφρική: 18Αμερική: 13Ευρώπη: 9Ωκεανία: 1
Ασία59
Αφρική18
Αμερική13
Ευρώπη9
Ωκεανία1
Το μεγαλύτερο μερίδιο
Ασία
Το μικρότερο μερίδιο
Ωκεανία
Σύνολο (πρέπει να δίνει 100)
100
Διαφορά μεγαλύτερου και μικρότερου
58

Τα αίτια είναι τα γνωστά: οι άνθρωποι μαζεύονται σε πεδιάδες, κοντά σε ποτάμια και ακτές, σε ήπιο κλίμα. Αραιοκατοικημένες μένουν οι έρημοι, τα ψηλά βουνά, τα πολύ κρύα μέρη και τα πυκνά τροπικά δάση.

Η ίδια Αφρική, που σήμερα έχει λιγότερο από το ένα πέμπτο της ανθρωπότητας, είναι η ήπειρος που μεγαλώνει πιο γρήγορα. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες το μερίδιό της θα ανέβει αισθητά.

Νυχτερινή φωτογραφία από το διάστημα: σε μαύρο φόντο, μια λεπτή φιδωτή γραμμή από φώτα που καταλήγει δεξιά σε μια μεγάλη φωτεινή κηλίδα.
Η Αίγυπτος τη νύχτα, από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η λεπτή φωτεινή γραμμή είναι η κοιλάδα του Νείλου: πόλεις και χωριά κολλητά στο ποτάμι. Δεξιά, η μεγάλη κηλίδα είναι το Κάιρο, εκεί όπου αρχίζει το δέλτα. Γύρω, η έρημος μένει σκοτεινή. Έτσι μοιάζει μια πυκνότητα που ο μέσος όρος κρύβει.Φωτογραφία: NASA Johnson Space Center · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Η πυραμίδα των ηλικιών

Η πυραμίδα ηλικιών είναι ένα διπλό ραβδόγραμμα: άνδρες αριστερά, γυναίκες δεξιά, τα μικρά παιδιά στη βάση και οι ηλικιωμένοι στην κορυφή. Το σχήμα της λέει την ιστορία μιας χώρας με μια ματιά:

ΣχήμαΤι δείχνειΠαράδειγμα
Φαρδιά βάση, μυτερή κορυφήπολλά παιδιά, λίγοι ηλικιωμένοι: νέος πληθυσμός που μεγαλώνειΝίγηρας, Νιγηρία
Σχεδόν ίσιες πλευρέςγεννήσεις και θάνατοι κοντά: σταθερός πληθυσμόςΓαλλία
Στενή βάση, φαρδιά μέσηλίγα παιδιά, πολλοί μεσήλικες: πληθυσμός που γερνάειΕλλάδα, Ιαπωνία

Στην Ελλάδα σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους είναι πάνω από 6565 ετών. Αυτό σημαίνει λιγότερους εργαζόμενους για κάθε συνταξιούχο, περισσότερες ανάγκες σε υγεία και φροντίδα, και σχολεία που κλείνουν σε χωριά και νησιά επειδή δεν έχουν πια μαθητές.

Δες τις δύο άκρες δίπλα δίπλα, την Ελλάδα και τον Νίγηρα, στην ίδια κλίμακα. Κοίτα πρώτα το σχήμα και μάντεψε τα ποσοστά, και μετά έλεγξε.

Δύο πυραμίδες, ίδια κλίμακα

Κάθε ράβδος είναι το ποσοστό του συνολικού πληθυσμού της χώρας σε μια ομάδα ηλικιών. Στοιχεία ΟΗΕ για το 2024 (World Population Prospects 2024), στρογγυλεμένα. Σύγκρινε τη βάση με την κορυφή.

Τα ποσοστά ανά ομάδα ηλικιών
Ελλάδα 2024
ΗλικίαΆνδρες (%)Γυναίκες (%)
0–41,91,8
5–92,32,2
10–142,62,4
15–192,72,5
20–242,72,4
25–292,62,4
30–342,72,5
35–392,82,8
40–443,63,6
45–493,83,9
50–543,73,9
55–593,63,9
60–643,13,6
65–692,93,4
70–742,52,9
75–792,12,7
80+2,94,6

Ένας νέος πληθυσμός έχει τις δικές του δυσκολίες: χρειάζεται γρήγορα καινούργια σχολεία, νοσοκομεία και, σε λίγα χρόνια, εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το 2023 στην Ελλάδα γεννήθηκαν περίπου 71.000 παιδιά και πέθαναν περίπου 128.000 άνθρωποι. Ποια ήταν η φυσική μεταβολή, και πόση είναι ανά 1.000 κατοίκους, με πληθυσμό 10,4 εκατομμύρια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ο πίνακας δείχνει πώς μοιράζεται ο πληθυσμός σε τρεις ομάδες ηλικιών. Ποια χώρα έχει ποια πυραμίδα, και τι θα χρειαστεί η καθεμία τα επόμενα χρόνια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Από 2 σε 4 δισεκατομμύρια ο πληθυσμός της Γης χρειάστηκε 47 χρόνια. Από 4 σε 8 χρειάστηκε 48. Αφού οι χρόνοι είναι σχεδόν ίδιοι, σημαίνει ότι η αύξηση έμεινε ίδια;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η κύρια αιτία που ο πληθυσμός της Γης εκτινάχθηκε μετά το 1900;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Γύρω σε ποια χρονιά έφτασε ο πληθυσμός της Γης το πρώτο δισεκατομμύριο;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε ο πληθυσμός της Γης και πού ζει σήμερα.
  • Να υπολογίζεις τη φυσική μεταβολή από γεννήσεις και θανάτους.
  • Να διαβάζεις μια πυραμίδα ηλικιών και να ξεχωρίζεις νέο από γερασμένο πληθυσμό.
  • Να εξηγείς γιατί πέφτει η γονιμότητα όσο μια χώρα αναπτύσσεται.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;