Πόλεις και αστικοποίηση
Από το χωριό στη μεγαλούπολη: ευκαιρίες, κυκλοφορία, κατοικία.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι η αστικοποίηση και γιατί οι άνθρωποι μετακινούνται στις πόλεις.
- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε η Αθήνα και τι σημαίνει αυτό για τη ζωή σε αυτήν.
- Να αναγνωρίζεις τα προβλήματα μιας μεγάλης πόλης και να συγκρίνεις λύσεις.
Ο κόσμος μετακομίζει στην πόλη
Το 1950 περίπου τρεις στους δέκα ανθρώπους ζούσαν σε πόλεις. Γύρω στο 2007 οι κάτοικοι των πόλεων έγιναν για πρώτη φορά στην ιστορία περισσότεροι από τους μισούς. Σήμερα, με τον ορισμό της «πόλης» που χρησιμοποιεί κάθε χώρα, είναι πάνω από , και οι προβλέψεις του ΟΗΕ (2018) μιλούν για περίπου το 2050.
Αυτή η μετακίνηση λέγεται αστικοποίηση: η αύξηση του μεριδίου του πληθυσμού που ζει σε πόλεις. Δεν είναι το ίδιο με το «μεγαλώνουν οι πόλεις». Μια πόλη μπορεί να μεγαλώνει απλώς επειδή μεγαλώνει όλη η χώρα· αστικοποίηση έχουμε όταν η πόλη μεγαλώνει πιο γρήγορα από την ύπαιθρο.
Γιατί φεύγει κανείς από το χωριό; Δύο λόγοι, που δουλεύουν μαζί:
- Ώθηση από την ύπαιθρο: τα μηχανήματα κάνουν τη δουλειά πολλών χεριών, η γη δεν φτάνει για όλα τα παιδιά, λείπουν γιατροί και σχολεία.
- Έλξη από την πόλη: δουλειές σε εργοστάσια, γραφεία, καταστήματα· νοσοκομεία, πανεπιστήμια, συγκοινωνίες· ευκαιρίες που δεν υπάρχουν αλλού.
Η Ελλάδα, μια χώρα πόλεων
Σήμερα περίπου οκτώ στους δέκα Έλληνες ζουν σε αστικές περιοχές. Η Αττική έχει γύρω στα εκατομμύρια κατοίκους (απογραφή 2021), πάνω από το ένα τρίτο της χώρας. Η Θεσσαλονίκη με τα προάστιά της έχει περίπου ένα εκατομμύριο. Καμία άλλη ελληνική πόλη δεν φτάνει τις .
Η Αθήνα μεγάλωσε με εντυπωσιακή ταχύτητα μετά τον πόλεμο:
| Απογραφή | Ευρύτερη Αθήνα (με Πειραιά και προάστια) |
|---|---|
| 1951 | περίπου εκατομμύρια |
| 1961 | περίπου εκατομμύρια |
| 1971 | περίπου εκατομμύρια |
| 1981 | περίπου εκατομμύρια |
Οι νέοι κάτοικοι ήρθαν κυρίως από την ελληνική ύπαιθρο — είναι η εσωτερική μετανάστευση, από την ύπαιθρο στην πόλη. Για να στεγαστούν, χτίστηκαν χιλιάδες πολυκατοικίες με την αντιπαροχή: ο ιδιοκτήτης ενός οικοπέδου έδινε τη γη σε έναν εργολάβο και έπαιρνε πίσω μερικά από τα διαμερίσματα. Έτσι στεγάστηκαν γρήγορα εκατομμύρια άνθρωποι — με λίγους ελεύθερους χώρους, στενούς δρόμους και ελάχιστο πράσινο.
Τα τελευταία τριάντα χρόνια η Αθήνα απλώνεται προς τα έξω: το Μετρό (από το 2000), η Αττική Οδός και το νέο αεροδρόμιο στα Σπάτα (2001) έφεραν νέες κατοικίες και επιχειρήσεις στα Μεσόγεια, εκεί που πριν ήταν αμπέλια. Αυτή η εξάπλωση της πόλης στην ύπαιθρο γύρω της λέγεται αστική διάχυση.
Μεγαλουπόλεις
Μεγαλούπολη λέμε μια αστική περιοχή με πάνω από εκατομμύρια κατοίκους. Το 1950 ήταν δύο, η Νέα Υόρκη και το Τόκιο. Το 2025 ήταν , και οι περισσότερες βρίσκονται στην Ασία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική: Δελχί, Σαγκάη, Ντάκα, Κάιρο, Λάγος, Σάο Πάολο, Μεξικό.
Για δεκαετίες το Τόκιο, με περίπου εκατομμύρια στην ευρύτερη περιοχή του, θεωρούνταν η μεγαλύτερη. Η νεότερη μέτρηση του ΟΗΕ (2025), με άλλον τρόπο να χαράζονται τα όρια της πόλης, βάζει πρώτη την Τζακάρτα (περίπου εκατομμύρια) και δεύτερη την Ντάκα. Η σειρά αλλάζει ανάλογα με το πού τελειώνει η «πόλη» — όχι επειδή κάποιος μέτρησε λάθος.
Σε πολλές μεγαλουπόλεις του αναπτυσσόμενου κόσμου οι άνθρωποι φτάνουν πιο γρήγορα απ' όσο χτίζονται σπίτια, δρόμοι και αποχέτευση. Έτσι δημιουργούνται άτυποι οικισμοί: γειτονιές χτισμένες από τους ίδιους τους κατοίκους, συχνά χωρίς νερό στο σπίτι και χωρίς τίτλους ιδιοκτησίας. Ο ΟΗΕ υπολογίζει ότι ζει σε τέτοιες συνθήκες περίπου ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι. Πολλές από αυτές τις γειτονιές είναι γεμάτες δουλειά, μαγαζιά και ζωή· αυτό που τους λείπει είναι οι υποδομές.

Τα προβλήματα και οι λύσεις τους
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η Ελλάδα έχει περίπου 10,4 εκατομμύρια κατοίκους και η Αττική περίπου 3,8. Τι μερίδιο της χώρας ζει στην Αττική, και πώς θα το έλεγες με λέξεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μερίδιο σημαίνει διαίρεση του μέρους με το όλον: .
Δηλαδή περίπου .
Με λέξεις: λίγο παραπάνω από ένας στους τρεις Έλληνες ζει στην Αττική, μια περιοχή που καλύπτει μόνο γύρω στο της έκτασης της χώρας.
Λίγες χώρες της Ευρώπης είναι τόσο συγκεντρωμένες σε μία πόλη. Γι' αυτό στην Ελλάδα συζητιέται τόσο συχνά η ανάπτυξη της περιφέρειας.
Παράδειγμα 2
Με βάση τον πίνακα της Αθήνας, πόσοι κάτοικοι προστέθηκαν κατά μέσο όρο κάθε χρόνο από το 1951 ως το 1971;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Από σε εκατομμύρια: εκατομμύριο σε χρόνια.
Ανά χρόνο: .
Για είκοσι χρόνια, κάθε χρόνο η Αθήνα έπρεπε να χωρέσει μια νέα πόλη σαν τα σημερινά Τρίκαλα — σπίτια, νερό, σχολεία, δρόμους.
Γι' αυτό η στέγαση έγινε γρήγορα και με ελάχιστο σχέδιο, και γι' αυτό η σημερινή Αθήνα έχει τόσο λίγους ελεύθερους χώρους.
Παράδειγμα 3
Σε χάρτη της Αττικής με κλίμακα 1:100.000, το Σύνταγμα απέχει από το αεροδρόμιο 20 εκατοστά σε ευθεία γραμμή. Πόση είναι η πραγματική απόσταση, και γιατί ο δρόμος είναι μακρύτερος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κλίμακα σημαίνει ότι εκατοστό στον χάρτη είναι εκατοστά στο έδαφος, δηλαδή χιλιόμετρο.
Άρα εκατοστά είναι περίπου χιλιόμετρα σε ευθεία.
Ο δρόμος όμως δεν πάει ευθεία: περνάει γύρω από τον Υμηττό, ακολουθεί τις μεγάλες λεωφόρους και τους κόμβους. Με το αυτοκίνητο η διαδρομή είναι πάνω από χιλιόμετρα.
Στην πόλη η απόσταση στον χάρτη λέει λίγα για τον χρόνο: μετράνε το ανάγλυφο, το δίκτυο των δρόμων και η κίνηση. Γι' αυτό οι πολεοδόμοι μιλούν συχνά για χρόνο μετακίνησης, όχι για χιλιόμετρα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσους κατοίκους πρέπει να ξεπερνά μια αστική περιοχή για να τη λέμε μεγαλούπολη;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι η αστικοποίηση και γιατί οι άνθρωποι μετακινούνται στις πόλεις.
- Να περιγράφεις πώς μεγάλωσε η Αθήνα και τι σημαίνει αυτό για τη ζωή σε αυτήν.
- Να αναγνωρίζεις τα προβλήματα μιας μεγάλης πόλης και να συγκρίνεις λύσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.