Φυσικοί πόροι και ενέργεια
Νερό, ορυκτά, καύσιμα, ήλιος και άνεμος: τι τελειώνει και τι ανανεώνεται.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις ανανεώσιμους, μη ανανεώσιμους και υπό όρους ανανεώσιμους πόρους.
- Να περιγράφεις τους φυσικούς πόρους και τις πηγές ενέργειας της Ελλάδας.
- Να κάνεις απλούς υπολογισμούς για νερό, αποθέματα και ηλιακή ενέργεια.
- Να ζυγίζεις τα υπέρ και τα κατά μιας ενεργειακής επιλογής.
Τι μας δίνει η φύση, και για πόσο
Φυσικός πόρος είναι ό,τι παίρνουμε από τη φύση και το χρησιμοποιούμε: νερό, χώμα, δάση, ψάρια, μέταλλα, καύσιμα, ο ήλιος και ο άνεμος. Το κρίσιμο ερώτημα για κάθε πόρο είναι ένα: ξαναγεννιέται, και πόσο γρήγορα;
| Είδος | Τι σημαίνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Ανανεώσιμοι | δεν τελειώνουν, όσο κι αν τους χρησιμοποιήσουμε | ήλιος, άνεμος, κύματα, γεωθερμία |
| Υπό όρους ανανεώσιμοι | ξαναγεννιούνται, αλλά μόνο αν δεν τους παίρνουμε γρηγορότερα απ' όσο αναπληρώνονται | υπόγειο νερό, δάση, ψάρια, γόνιμο χώμα |
| Μη ανανεώσιμοι | σχηματίστηκαν σε εκατομμύρια χρόνια· ό,τι καταναλώνεται χάνεται | πετρέλαιο, φυσικό αέριο, άνθρακας, λιγνίτης, μεταλλεύματα |
Η μεσαία κατηγορία είναι η πιο ύπουλη. Ένα δάσος που κόβεται λίγο-λίγο ξαναμεγαλώνει· ένα δάσος που κόβεται ολόκληρο, ή καίγεται ξανά και ξανά, μπορεί να μη γυρίσει ποτέ. Ένα ψάρι που αλιεύεται πριν προλάβει να αναπαραχθεί χάνεται από τη θάλασσα.
Το νερό
Από όλο το νερό της Γης, μόνο γύρω στο είναι γλυκό, και τα δύο τρίτα από αυτό είναι παγωμένα σε παγετώνες. Αυτό που μένει σε ποτάμια, λίμνες και υπόγεια είναι ένα μικρό κομμάτι.
Στον κόσμο, περίπου το του γλυκού νερού που αντλούμε πάει στη γεωργία. Στην Ελλάδα, με τα ζεστά ξερά καλοκαίρια, ακόμα περισσότερο: γύρω στο . Τα σπίτια και οι βιομηχανίες μοιράζονται τα υπόλοιπα.
Η Ελλάδα έχει άνισα μοιρασμένο νερό: η δυτική πλευρά, με την Πίνδο, δέχεται πολλή βροχή· η ανατολική και τα νησιά του Αιγαίου πολύ λιγότερη. Γι' αυτό η Αθήνα πίνει νερό από τους ταμιευτήρες του Μόρνου και του Εύηνου, που φτάνει με ένα κανάλι σχεδόν χιλιομέτρων. Πολλά νησιά στηρίζονται σε μονάδες αφαλάτωσης, που κάνουν το θαλασσινό νερό πόσιμο με πολλή ενέργεια.
Ορυκτός πλούτος της Ελλάδας
Η Ελλάδα δεν έχει πολύ πετρέλαιο, αλλά έχει άλλα:
- Λιγνίτη στη Δυτική Μακεδονία (Κοζάνη, Πτολεμαΐδα) και στη Μεγαλόπολη.
- Βωξίτη στον Παρνασσό και στη Γκιώνα, από τον οποίο βγαίνει το αλουμίνιο.
- Νικέλιο στη Λάρυμνα και την Εύβοια, μαγνησίτη στη Χαλκιδική και την Εύβοια.
- Μάρμαρα φημισμένα από την αρχαιότητα: Πεντέλη, Θάσος, Νάξος, Δράμα.
Ενέργεια: από τι κινείται ο κόσμος
Τα ορυκτά καύσιμα, πετρέλαιο, άνθρακας και φυσικό αέριο, δίνουν ακόμα περίπου τα τέσσερα πέμπτα της ενέργειας του κόσμου. Είναι πυκνή, αξιόπιστη ενέργεια που αποθηκεύεται εύκολα. Έχουν όμως δύο βασικά προβλήματα: τελειώνουν, και όταν καίγονται βγάζουν διοξείδιο του άνθρακα, το κύριο αέριο πίσω από την κλιματική αλλαγή, και ρύπους που βλάπτουν την υγεία.

Οι ανανεώσιμες πηγές έχουν κι αυτές τις δυσκολίες τους:
- Ο ήλιος δεν λάμπει τη νύχτα και ο άνεμος δεν φυσάει πάντα. Χρειάζονται αποθήκευση (μπαταρίες, αντλησιοταμίευση) και δίκτυα που συνδέουν περιοχές και χώρες.
- Τα αιολικά πάρκα και τα φωτοβολταϊκά πιάνουν χώρο και αλλάζουν το τοπίο, σε βουνά και νησιά που πολλοί θέλουν να μείνουν όπως είναι.
- Τα υδροηλεκτρικά, όπως στις Κρεμαστές του Αχελώου, το μεγαλύτερο της χώρας, πλημμυρίζουν κοιλάδες και αλλάζουν τη ζωή των ποταμών.

Δεν υπάρχει πηγή ενέργειας χωρίς κόστος. Υπάρχουν πηγές με διαφορετικά κόστη, και η επιλογή είναι πάντα μια ζυγαριά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια οικογένεια στην Αθήνα βάζει στη στέγη φωτοβολταϊκά 3 κιλοβάτ. Στην Αθήνα κάθε κιλοβάτ πάνελ δίνει περίπου 1.500 κιλοβατώρες τον χρόνο. Πόση ενέργεια θα παράγει η στέγη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα κιλοβάτ (kW) λένε πόσο δυνατή είναι η εγκατάσταση. Οι κιλοβατώρες (kWh) λένε πόση ενέργεια βγάζει μέσα σε έναν χρόνο — αυτές γράφει και ο λογαριασμός του ρεύματος.
Αφού το κάθε κιλοβάτ δίνει περίπου kWh: kWh τον χρόνο.
Αυτό είναι περίπου όσο καταναλώνει σε ρεύμα ένα συνηθισμένο νοικοκυριό μέσα στον χρόνο.
Το ρεύμα όμως βγαίνει κυρίως μεσημέρι και καλοκαίρι, ενώ η οικογένεια το χρειάζεται και τα βράδια του χειμώνα. Γι' αυτό η στέγη στέλνει στο δίκτυο ό,τι περισσεύει και παίρνει από αυτό όταν δεν φτάνει.
Παράδειγμα 2
Μια χώρα έχει γνωστά αποθέματα πετρελαίου 2.000 εκατομμύρια βαρέλια και βγάζει 100 εκατομμύρια βαρέλια τον χρόνο. Για πόσα χρόνια φτάνουν; Σημαίνει αυτό ότι το πετρέλαιό της θα τελειώσει τότε; (Φανταστικό παράδειγμα.)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαιρούμε τα αποθέματα με την ετήσια παραγωγή: χρόνια.
Ο αριθμός αυτός λέγεται λόγος αποθεμάτων προς παραγωγή. Είναι χρήσιμος, αλλά δεν είναι ημερομηνία λήξης.
Τα «γνωστά αποθέματα» είναι όσα αξίζει να βγουν με τις σημερινές τιμές και τεχνολογία. Αν ανέβει η τιμή ή βρεθεί καλύτερη μέθοδος, αποθέματα που ήταν ασύμφορα γίνονται συμφέροντα· αν βρεθούν νέα κοιτάσματα, ο αριθμός μεγαλώνει.
Και η παραγωγή αλλάζει: αν η χώρα βγάζει λιγότερο κάθε χρόνο, το ίδιο απόθεμα κρατάει περισσότερο. Άρα όχι: το λέει «με τον σημερινό ρυθμό», όχι «σε χρόνια τελειώνει σίγουρα».
Παράδειγμα 3
Αν κάθε κάτοικος της Αττικής χρησιμοποιεί στο σπίτι 150 λίτρα νερό τη μέρα, πόσο νερό χρειάζονται τα 3,8 εκατομμύρια κάτοικοί της σε έναν χρόνο; (Στρογγυλό νούμερο για το παράδειγμα.)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ανά ημέρα: λίτρα.
Ένα κυβικό μέτρο είναι λίτρα, άρα κυβικά μέτρα τη μέρα.
Σε έναν χρόνο: κυβικά μέτρα, δηλαδή περίπου εκατομμύρια κυβικά μέτρα.
Και αυτό μόνο για τα σπίτια. Όλο αυτό το νερό πρέπει να πέσει ως βροχή και χιόνι σε βουνά δεκάδες χιλιόμετρα μακριά, να μαζευτεί σε ταμιευτήρες και να ταξιδέψει ως την Αθήνα. Μετά από χρονιές με λίγες βροχές, οι ταμιευτήρες αδειάζουν — και τότε κάθε λίτρο που γλιτώνουμε μετράει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς τέσσερις περιφέρειες. Σε ποια από αυτές βρίσκονται τα μεγαλύτερα ορυχεία λιγνίτη της Ελλάδας, και πώς λέγεται;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις ανανεώσιμους, μη ανανεώσιμους και υπό όρους ανανεώσιμους πόρους.
- Να περιγράφεις τους φυσικούς πόρους και τις πηγές ενέργειας της Ελλάδας.
- Να κάνεις απλούς υπολογισμούς για νερό, αποθέματα και ηλιακή ενέργεια.
- Να ζυγίζεις τα υπέρ και τα κατά μιας ενεργειακής επιλογής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.