Ανάγλυφο και διάβρωση

Δύο δυνάμεις που τραβούν αντίθετα

Ο Όλυμπος υψώνεται σχεδόν τρία χιλιόμετρα πάνω από τη θάλασσα. Αν η Γη ήταν ακίνητη, η βροχή, ο παγετός και τα ρέματα θα τον είχαν ισοπεδώσει εδώ και πολύ καιρό. Δεν έχει γίνει, γιατί το ανάγλυφο είναι αποτέλεσμα δύο ομάδων δυνάμεων που δουλεύουν ταυτόχρονα:

• Οι ενδογενείς δυνάμεις έρχονται από το εσωτερικό της Γης: η κίνηση των πλακών, οι σεισμοί, τα ηφαίστεια. Υψώνουν, διπλώνουν και σπάνε τον φλοιό. Έτσι σηκώθηκαν η Πίνδος και τα βουνά της Κρήτης.
• Οι εξωγενείς δυνάμεις δρουν στην επιφάνεια: νερό, θάλασσα, άνεμος, πάγος, ο ήλιος που ζεσταίνει και ο παγετός που παγώνει. Φθείρουν ό,τι υψώθηκε και γεμίζουν τα χαμηλά με το υλικό του.

Τα βουνά της Ελλάδας είναι ψηλά και απότομα επειδή είναι νέα και ακόμη υψώνονται. Τα Ουράλια ή τα Απαλάχια, πολύ παλαιότερα, έχουν φθαρεί σε στρογγυλεμένα, χαμηλότερα βουνά.

Από τον βράχο στη θάλασσα

Η δουλειά των εξωγενών δυνάμεων γίνεται σε τέσσερα βήματα.

1. Αποσάθρωση. Ο βράχος σπάει ή αλλοιώνεται εκεί που βρίσκεται.

• Μηχανική αποσάθρωση: το νερό μπαίνει σε μια ρωγμή, παγώνει, και ο πάγος πιάνει περίπου 9% περισσότερο χώρο από το νερό· σαν σφήνα, ανοίγει τη ρωγμή λίγο κάθε νύχτα. Στις ερήμους, η μεγάλη διαφορά θερμοκρασίας μέρας και νύχτας ξεφλουδίζει τα πετρώματα. Και οι ρίζες των δέντρων σπάνε βράχους καθώς μεγαλώνουν.
• Χημική αποσάθρωση: το νερό της βροχής, με λίγο διοξείδιο του άνθρακα διαλυμένο μέσα του, είναι ελαφρώς όξινο και διαλύει πετρώματα όπως ο ασβεστόλιθος.

2. Διάβρωση. Το νερό, ο άνεμος, ο πάγος ή η θάλασσα αποσπούν το υλικό και το παίρνουν μαζί τους. Χωρίς κίνηση υπάρχει μόνο αποσάθρωση.

3. Μεταφορά. Ένα ορμητικό ρέμα κυλά κροκάλες και βράχους. Ένα αργό ποτάμι κουβαλά μόνο άμμο και λάσπη. Ο άνεμος σηκώνει άμμο και σκόνη — η σκόνη της Σαχάρας που βάφει κίτρινο τον ουρανό της Αθήνας έχει ταξιδέψει πάνω από χίλια χιλιόμετρα.

4. Απόθεση. Όταν το νερό ή ο άνεμος χάνουν ταχύτητα, αφήνουν πρώτα τα βαριά και μετά τα ελαφριά. Έτσι γεννιούνται πεδιάδες, δέλτα, παραλίες, αμμοθίνες.

Ο κύκλος του ανάγλυφου

Πάτα «Το επόμενο στάδιο» και κάνε έναν γύρο. Τα βουνά της Πίνδου είναι φτιαγμένα από υλικό που κάποτε είχε αποτεθεί στον βυθό μιας θάλασσας.

Διάλεξε στάδιο

ΑνύψωσηΑποσάθρωσηΔιάβρωσηΜεταφοράΑπόθεσηΛιθοποίηση

ΑνύψωσηΟι πλάκες συγκρούονται και σηκώνουν πετρώματα, ακόμη κι από τον βυθό της θάλασσας, σε βουνά. Γι' αυτό βρίσκουμε απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών ψηλά στην Πίνδο.

Το επόμενο στάδιο

Ό,τι σμιλεύει το νερό που τρέχει

Το τρεχούμενο νερό είναι ο σημαντικότερος γλύπτης της Ελλάδας.

Στο ψηλό τμήμα ενός ποταμού η κλίση είναι μεγάλη και το νερό ορμητικό. Σκάβει προς τα κάτω και ανοίγει κοιλάδες σε σχήμα V και φαράγγια. Το φαράγγι του Βίκου στην Ήπειρο, βαθύ ως περίπου $900$ μέτρα, είναι από τα πιο βαθιά του κόσμου σε σχέση με το πλάτος του. Το φαράγγι της Σαμαριάς στην Κρήτη στενεύει σε λίγα μόνο μέτρα, στις Σιδερόπορτες, με τοιχώματα εκατοντάδων μέτρων.

Στο χαμηλό τμήμα η κλίση μικραίνει, το νερό αργεί και το ποτάμι κάνει μεγάλες καμπύλες, τους μαιάνδρους. Η λέξη είναι ελληνική: έτσι λεγόταν στην αρχαιότητα ένα ποτάμι της Μικράς Ασίας με πολλές στροφές, ο Μαίανδρος.

Στις εκβολές το νερό συναντά τη θάλασσα, σταματά σχεδόν, και αφήνει ό,τι κουβαλούσε. Αν τα κύματα δεν προλαβαίνουν να το σκορπίσουν, σχηματίζεται δέλτα: του Αξιού και του Αλιάκμονα δυτικά της Θεσσαλονίκης, του Νέστου, του Έβρου, του Αχελώου.

Όταν το νερό διαλύει την πέτρα: το καρστ

Μεγάλο μέρος της Ελλάδας είναι φτιαγμένο από ασβεστόλιθο. Το όξινο νερό της βροχής τον διαλύει αργά, ανοίγει ρωγμές, χάνεται μέσα τους και δημιουργεί ένα υπόγειο δίκτυο. Αυτό το ανάγλυφο λέγεται καρστικό.

• Σπήλαια: όπως του Διρού στη Μάνη, όπου μπαίνεις με βάρκα, ή του Περάματος στα Ιωάννινα. Το νερό που στάζει αφήνει τον διαλυμένο ασβεστόλιθο: κρέμονται σταλακτίτες και υψώνονται σταλαγμίτες.
• Καταβόθρες: τρύπες όπου χάνεται το νερό. Στο Αργοστόλι της Κεφαλονιάς μπαίνει σε καταβόθρες ακόμα και θαλασσινό νερό, ταξιδεύει κάτω από το νησί και βγαίνει στην άλλη ακτή, κοντά στη λίμνη Μελισσάνη.
• Πηγές: το νερό που χάθηκε ψηλά ξαναβγαίνει χαμηλά, συχνά μέσα στη θάλασσα.

Γι' αυτό πολλά ελληνικά βουνά είναι ξερά στην επιφάνεια ενώ βρέχει πολύ: το νερό δεν κυλά από πάνω, αλλά φεύγει από μέσα.

Θάλασσα, άνεμος, πάγος

Η θάλασσα χτυπά τις ακτές με κύματα που κουβαλούν άμμο και πέτρες. Σκάβει τη βάση των βράχων ώσπου το πάνω μέρος καταρρέει, και αφήνει απόκρημνους κρημνούς, όπως στις δυτικές ακτές της Λευκάδας. Στους κόλπους, όπου τα κύματα είναι ήρεμα, αποθέτει παραλίες. Με τις ίδιες αποθέσεις κλείνει νερά πίσω από λωρίδες άμμου και φτιάχνει λιμνοθάλασσες, όπως του Μεσολογγίου.

Ο άνεμος δουλεύει καλύτερα εκεί που δεν υπάρχει φυτική κάλυψη να κρατήσει το έδαφος: στις ερήμους και στις αμμουδερές ακτές. Σηκώνει άμμο, τρίβει τους βράχους και συσσωρεύει αμμοθίνες. Στην Ελλάδα τις βρίσκεις σε ακτές, όπως στη βόρεια Λήμνο.

Ο πάγος είναι σήμερα ο πιο αργός γλύπτης στην Ελλάδα, αλλά όχι παντού στη Γη. Οι παγετώνες είναι ποτάμια πάγου που κατεβαίνουν λίγα μέτρα τον χρόνο και τρίβουν ό,τι βρουν. Αφήνουν κοιλάδες σε σχήμα U, με επίπεδο πάτο και απότομα τοιχώματα. Όταν η θάλασσα τις γεμίσει, γίνονται τα φιόρδ της Νορβηγίας. Στην τελευταία παγετώδη περίοδο υπήρχαν μικροί παγετώνες και στις ψηλές κορυφές της Πίνδου και στον Όλυμπο, και τα ίχνη τους φαίνονται ακόμη.

Ο άνθρωπος ως παράγοντας διάβρωσης

Τα φυτά προστατεύουν το έδαφος: τα φύλλα σπάνε τη σταγόνα της βροχής, οι ρίζες κρατούν το χώμα, και το νερό προλαβαίνει να μπει στο έδαφος αντί να κυλήσει. Όπου χάνεται η βλάστηση, από πυρκαγιά, υπερβόσκηση ή εκχέρσωση, η διάβρωση επιταχύνεται.

Οι άνθρωποι έχουν μάθει και να την φρενάρουν. Οι πεζούλες των νησιών κόβουν την πλαγιά σε σκαλιά, και το νερό που θα κυλούσε σταματά σε κάθε σκαλί. Μετά από μεγάλες πυρκαγιές στήνονται κορμοδέματα και κλαδοπλέγματα: κορμοί και κλαδιά από τα καμένα δέντρα, στερεωμένα οριζόντια στην πλαγιά, για να κρατήσουν το χώμα ώσπου να ξαναφυτρώσει η βλάστηση.

Και μερικές φορές την επιταχύνουν χωρίς να το θέλουν μακριά από το σημείο όπου επεμβαίνουν. Όταν χτίζεται ένα μεγάλο φράγμα, η λάσπη που κουβαλούσε το ποτάμι μένει στη λίμνη πίσω του. Το δέλτα δεν τροφοδοτείται πια, και τα κύματα αρχίζουν να το τρώνε. Αυτό συνέβη στο δέλτα του Νείλου μετά το φράγμα του Ασουάν (1970).

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση