Σεισμοί και ηφαίστεια

Μια χώρα πάνω σε ραφή

Η Ελλάδα είναι η πιο σεισμογενής χώρα της Ευρώπης. Τα όργανα καταγράφουν εδώ χιλιάδες σεισμούς κάθε χρόνο. Οι περισσότεροι είναι τόσο μικροί που δεν τους νιώθει κανείς· λίγοι γίνονται αισθητοί· και κάθε λίγα χρόνια ένας προκαλεί ζημιές.

Ο λόγος είναι η θέση της. Νότια της Κρήτης, η αφρικανική πλάκα βυθίζεται κάτω από το κομμάτι της ευρασιατικής που κουβαλάει το Αιγαίο. Η ζώνη όπου βυθίζεται σχηματίζει στον βυθό ένα βαθύ αυλάκι σε σχήμα τόξου, την Ελληνική τάφρο, που ξεκινά από το Ιόνιο, περνά νότια της Πελοποννήσου και της Κρήτης και φτάνει ως τη Ρόδο.

Εκεί που οι πλάκες τρίβονται, τα πετρώματα δεν γλιστρούν ομαλά. Σφηνώνουν, παραμορφώνονται σαν ελατήριο που τεντώνεται, και όταν η τάση ξεπεράσει την αντοχή τους σπάνε απότομα κατά μήκος ενός ρήγματος. Η ενέργεια που ελευθερώνεται ταξιδεύει ως σεισμικά κύματα. Αυτό είναι ο σεισμός.

Το Αιγαίο δεν πιέζεται μόνο από τον νότο. Η Ανατολία σπρώχνεται προς τα δυτικά και το Αιγαίο τεντώνεται, οπότε ρήγματα υπάρχουν σχεδόν παντού: στον Κορινθιακό, στη Θεσσαλία, στη Χαλκιδική, στο βόρειο Αιγαίο. Γι' αυτό σεισμοί γίνονται και μακριά από την τάφρο.

Εστία, επίκεντρο, κύματα

Το σημείο μέσα στη Γη όπου σπάει το πέτρωμα είναι η εστία (ή υπόκεντρο). Το σημείο της επιφάνειας ακριβώς από πάνω της είναι το επίκεντρο. Οι ειδήσεις δίνουν το επίκεντρο και το εστιακό βάθος: ένας σεισμός με εστία στα $10$ χιλιόμετρα λέγεται ρηχός, ένας στα $150$ βαθύς.

Από την εστία φεύγουν δύο βασικά είδη κυμάτων:

• Τα κύματα P (πρωτεύοντα) είναι τα γρηγορότερα. Συμπιέζουν και τεντώνουν το έδαφος, και φτάνουν πρώτα — συχνά ως ένα απότομο «χτύπημα».
• Τα κύματα S (δευτερεύοντα) είναι πιο αργά αλλά κουνάνε το έδαφος πλάγια, και συνήθως κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά.

Όσο πιο μακριά είσαι από την εστία, τόσο μεγαλώνει το κενό ανάμεσα στο πρώτο και στο δεύτερο κύμα. Από αυτό το κενό οι σεισμολόγοι υπολογίζουν την απόσταση.

Γιατί κάποιοι σεισμοί σκοτώνουν και άλλοι όχι

Ο σεισμός της Πάρνηθας τον Σεπτέμβριο του 1999 είχε μέγεθος $5{,}9$ — μικρότερο από πολλούς σεισμούς που πέρασαν σχεδόν απαρατήρητοι στο ανοιχτό Αιγαίο. Όμως ήταν ρηχός, έγινε λίγα χιλιόμετρα από τις βόρειες συνοικίες της Αθήνας, και σκότωσε $143$ ανθρώπους.

Τη ζημιά την καθορίζουν:

• το μέγεθος,
• το βάθος της εστίας και η απόσταση από κατοικημένες περιοχές,
• το έδαφος: τα μαλακά, νεαρά εδάφη (προσχώσεις, μπάζα) ενισχύουν την ταλάντωση, ενώ ο βράχος την κρατάει μικρότερη,
• και πάνω απ' όλα τα κτίρια.

Γι' αυτό η Ελλάδα έχει αντισεισμικό κανονισμό: κανόνες για το πώς σχεδιάζεται και χτίζεται ένα κτίριο ώστε να αντέχει. Ο πρώτος ισχύει από το 1959. Μετά τον σεισμό της Θεσσαλονίκης (1978) οι κανόνες έγιναν αυστηρότεροι στα μέσα της δεκαετίας του 1980, και ξανά με τους νέους κανονισμούς του 1995 και του 2000. Έτσι, ένα σύγχρονο σχολικό κτίριο είναι συνήθως από τα πιο ασφαλή μέρη μιας πόλης όταν σείεται.

Σκύψε, Κάλυψε, Κρατήσου

Ο Οργανισμός Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ) συνοψίζει σε τρεις λέξεις τι κάνεις την ώρα που σείεται, αν είσαι μέσα σε κτίριο:

1. Σκύψε: πέσε στα γόνατα, πριν σε ρίξει ο σεισμός.
2. Κάλυψε: μπες κάτω από ένα γερό τραπέζι ή θρανίο. Αν δεν υπάρχει, κάθισε δίπλα σε εσωτερικό τοίχο, μακριά από παράθυρα, και κάλυψε το κεφάλι και τον αυχένα με τα χέρια.
3. Κρατήσου: πιάσε το πόδι του επίπλου και μείνε εκεί ώσπου να σταματήσει η δόνηση — αν το έπιπλο μετακινηθεί, μετακινήσου μαζί του.

Δεν τρέχεις στις σκάλες ούτε προς την έξοδο, δεν βγαίνεις στο μπαλκόνι, δεν μπαίνεις στον ανελκυστήρα. Οι περισσότεροι τραυματισμοί γίνονται σε ανθρώπους που κινούνται την ώρα της δόνησης και τους χτυπούν αντικείμενα, τζάμια ή σοβάδες που πέφτουν.

Κι αν είσαι σε παραλία και ο σεισμός είναι ισχυρός, ή δεις τη θάλασσα να αποτραβιέται απότομα, απομακρύνεσαι αμέσως από την ακτή προς ψηλότερο σημείο. Μπορεί να ακολουθήσει τσουνάμι, και δεν περιμένεις να σου το πει κάποιος.

Πού βρίσκεσαι όταν αρχίζει να σείεται;

Διάλεξε πρώτα πού βρίσκεσαι και μετά τι κάνεις. Η σωστή κίνηση αλλάζει με το μέρος.

Πού βρίσκεσαι

Στην τάξη, στον δεύτερο όροφοΣτο κρεβάτι, μέσα στη νύχταΣε πεζοδρόμιο, ανάμεσα σε πολυκατοικίεςΣε αυτοκίνητο με τους γονείς σουΣε παραλία, ισχυρός και μακρύς σεισμός

Τι κάνεις

Σκύψε, Κάλυψε, ΚρατήσουΜένω και καλύπτω το κεφάλιΦεύγω σε ανοιχτό χώροΣταματάμε και μένουμε μέσαΑνεβαίνω ψηλότερα από την ακτή

Σωστή κίνησηΝαι. Κάτω από το θρανίο, κρατώντας το πόδι του, ώσπου να σταματήσει η δόνηση.

Τα ηφαίστεια του Αιγαίου

Η αφρικανική πλάκα, καθώς βυθίζεται, φτάνει κάτω από το νότιο Αιγαίο σε βάθος γύρω στα $150$ χιλιόμετρα. Εκεί το νερό που κουβαλάει βοηθά τον μανδύα από πάνω της να λιώσει μερικώς. Σχηματίζεται μάγμα, λιωμένο πέτρωμα ελαφρύτερο από τα γύρω του, που ανεβαίνει αργά και μαζεύεται σε θαλάμους μάγματος λίγα χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια.

Γι' αυτό τα ελληνικά ηφαίστεια δεν είναι σκόρπια. Σχηματίζουν το ηφαιστειακό τόξο του νοτίου Αιγαίου, παράλληλο με την τάφρο: Σουσάκι, Μέθανα, Αίγινα, Πόρος, Μήλος, Σαντορίνη, το υποθαλάσσιο Κολούμπο, Νίσυρος και Κως.

Όταν το μάγμα βγει στην επιφάνεια λέγεται λάβα. Μια έκρηξη μπορεί να είναι ήπια, με λάβα που κυλά, ή εκρηκτική, όταν τα αέρια του μάγματος απελευθερώνονται βίαια και το σπάνε σε στάχτη και ελαφρόπετρα.

Η Σαντορίνη είναι το πιο γνωστό παράδειγμα. Γύρω στο 1600 π.Χ. η μινωική έκρηξη, από τις μεγαλύτερες των τελευταίων χιλιετιών, άδειασε τον θάλαμο μάγματος, και ένα μεγάλο κομμάτι του νησιού κατέρρευσε στο κενό. Η λεκάνη που έμεινε και γέμισε με θάλασσα είναι η καλντέρα, η «λεκάνη» που θαυμάζουν οι επισκέπτες. Στη μέση της, τα νησάκια Παλαιά και Νέα Καμένη χτίστηκαν από νεότερες εκρήξεις· η τελευταία έγινε το 1950.

Στις αρχές του 2025, χιλιάδες μικροί και μέτριοι σεισμοί ανάμεσα σε Σαντορίνη και Αμοργό κράτησαν για εβδομάδες. Τα σχολεία των γύρω νησιών έκλεισαν προσωρινά και πολλοί κάτοικοι έφυγαν. Οι επιστήμονες παρακολουθούσαν μέρα και νύχτα και ενημέρωναν την Πολιτική Προστασία· καταστροφικός σεισμός ή έκρηξη δεν ακολούθησε.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση