Σεισμοί και ηφαίστεια
Γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο, και τι κάνεις πριν, κατά και μετά.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί η Ελλάδα έχει τόσους σεισμούς και ένα ηφαιστειακό τόξο στο νότιο Αιγαίο.
- Να ξεχωρίζεις εστία από επίκεντρο και μέγεθος από ένταση, και να συγκρίνεις μεγέθη.
- Να ξέρεις τι κάνεις πριν, κατά και μετά από σεισμό, σύμφωνα με τις οδηγίες του ΟΑΣΠ.
- Να περιγράφεις πώς γίνεται μια ηφαιστειακή έκρηξη και ποια ελληνικά ηφαίστεια παρακολουθούνται.
Μια χώρα πάνω σε ραφή
Η Ελλάδα είναι η πιο σεισμογενής χώρα της Ευρώπης. Τα όργανα καταγράφουν εδώ χιλιάδες σεισμούς κάθε χρόνο. Οι περισσότεροι είναι τόσο μικροί που δεν τους νιώθει κανείς· λίγοι γίνονται αισθητοί· και κάθε λίγα χρόνια ένας προκαλεί ζημιές.
Ο λόγος είναι η θέση της. Νότια της Κρήτης, η αφρικανική πλάκα βυθίζεται κάτω από τη μικρή πλάκα του Αιγαίου, ένα κομμάτι που έχει αποσπαστεί από την ευρασιατική. Η ζώνη όπου βυθίζεται σχηματίζει στον βυθό ένα βαθύ αυλάκι σε σχήμα τόξου, την Ελληνική τάφρο, που ξεκινά από το Ιόνιο, περνά νότια της Πελοποννήσου και της Κρήτης και φτάνει ως τη Ρόδο.
Εκεί που οι πλάκες τρίβονται, τα πετρώματα δεν γλιστρούν ομαλά. Σφηνώνουν, παραμορφώνονται σαν ελατήριο που τεντώνεται, και όταν η τάση ξεπεράσει την αντοχή τους σπάνε απότομα κατά μήκος ενός ρήγματος. Η ενέργεια που ελευθερώνεται ταξιδεύει ως σεισμικά κύματα. Αυτό είναι ο σεισμός.
Το Αιγαίο δεν πιέζεται μόνο από τον νότο. Η Ανατολία σπρώχνεται προς τα δυτικά και το Αιγαίο τεντώνεται, οπότε ρήγματα υπάρχουν σχεδόν παντού: στον Κορινθιακό, στη Θεσσαλία, στη Χαλκιδική, στο βόρειο Αιγαίο. Γι' αυτό σεισμοί γίνονται και μακριά από την τάφρο.
Εστία, επίκεντρο, κύματα
Το σημείο μέσα στη Γη όπου σπάει το πέτρωμα είναι η εστία (ή υπόκεντρο). Το σημείο της επιφάνειας ακριβώς από πάνω της είναι το επίκεντρο. Οι ειδήσεις δίνουν το επίκεντρο και το εστιακό βάθος: ένας σεισμός με εστία στα χιλιόμετρα λέγεται ρηχός, ένας στα ενδιάμεσου βάθους (βαθείς λέγονται όσοι έχουν εστία κάτω από τα km). Με το ίδιο μέγεθος, ο ρηχός σεισμός ταρακουνά συνήθως πιο δυνατά την επιφάνεια ακριβώς από πάνω του.
Από την εστία φεύγουν δύο βασικά είδη κυμάτων:
- Τα κύματα P (πρωτεύοντα) είναι τα γρηγορότερα. Συμπιέζουν και τεντώνουν το έδαφος, και φτάνουν πρώτα — συχνά ως ένα απότομο «χτύπημα».
- Τα κύματα S (δευτερεύοντα) είναι πιο αργά αλλά κουνάνε το έδαφος πλάγια, και συνήθως κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά.
Όσο πιο μακριά είσαι από την εστία, τόσο μεγαλώνει το κενό ανάμεσα στο πρώτο και στο δεύτερο κύμα. Από αυτό το κενό οι σεισμολόγοι υπολογίζουν την απόσταση.
Γιατί κάποιοι σεισμοί σκοτώνουν και άλλοι όχι
Ο σεισμός της Πάρνηθας τον Σεπτέμβριο του 1999 είχε μέγεθος — μικρότερο από πολλούς σεισμούς που πέρασαν σχεδόν απαρατήρητοι στο ανοιχτό Αιγαίο. Όμως ήταν ρηχός, έγινε λίγα χιλιόμετρα από τις βόρειες συνοικίες της Αθήνας, και σκότωσε ανθρώπους.
Τη ζημιά την καθορίζουν:
- το μέγεθος,
- το βάθος της εστίας και η απόσταση από κατοικημένες περιοχές,
- το έδαφος: τα μαλακά, νεαρά εδάφη (προσχώσεις, μπάζα) ενισχύουν την ταλάντωση, ενώ ο βράχος την κρατάει μικρότερη,
- και πάνω απ' όλα τα κτίρια.
Γι' αυτό η Ελλάδα έχει αντισεισμικό κανονισμό: κανόνες για το πώς σχεδιάζεται και χτίζεται ένα κτίριο ώστε να αντέχει. Ο πρώτος ισχύει από το 1959. Μετά τον σεισμό της Θεσσαλονίκης (1978) οι κανόνες έγιναν αυστηρότεροι στα μέσα της δεκαετίας του 1980, και ξανά με τους νέους κανονισμούς του 1995 και του 2000. Έτσι, ένα σύγχρονο σχολικό κτίριο είναι συνήθως από τα πιο ασφαλή μέρη μιας πόλης όταν σείεται.
Σκύψε, Κάλυψε, Κρατήσου
Ο Οργανισμός Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ) συνοψίζει σε τρεις λέξεις τι κάνεις την ώρα που σείεται, αν είσαι μέσα σε κτίριο:
- Σκύψε: πέσε στα γόνατα, πριν σε ρίξει ο σεισμός.
- Κάλυψε: μπες κάτω από ένα γερό τραπέζι ή θρανίο. Αν δεν υπάρχει, κάθισε δίπλα σε εσωτερικό τοίχο, μακριά από παράθυρα, και κάλυψε το κεφάλι και τον αυχένα με τα χέρια.
- Κρατήσου: πιάσε το πόδι του επίπλου και μείνε εκεί ώσπου να σταματήσει η δόνηση — αν το έπιπλο μετακινηθεί, μετακινήσου μαζί του.
Δεν τρέχεις στις σκάλες ούτε προς την έξοδο, δεν βγαίνεις στο μπαλκόνι, δεν μπαίνεις στον ανελκυστήρα. Οι περισσότεροι τραυματισμοί γίνονται σε ανθρώπους που κινούνται την ώρα της δόνησης και τους χτυπούν αντικείμενα, τζάμια ή σοβάδες που πέφτουν.
| Πότε | Τι κάνεις |
|---|---|
| Πριν | στερεώνεις ντουλάπες και βιβλιοθήκες στον τοίχο, ξέρεις πού κλείνουν ρεύμα, νερό και αέριο, έχεις έτοιμο σακίδιο έκτακτης ανάγκης και σημείο συνάντησης με την οικογένεια, παίρνεις στα σοβαρά τις ασκήσεις του σχολείου |
| Κατά | Σκύψε, Κάλυψε, Κρατήσου· στο κρεβάτι μένεις εκεί και προστατεύεις το κεφάλι με το μαξιλάρι· έξω απομακρύνεσαι από κτίρια, κολόνες και καλώδια· σε αυτοκίνητο σταματάς μακριά από γέφυρες και κτίρια και μένεις μέσα |
| Μετά | βγαίνεις ήρεμα από τις σκάλες, με παπούτσια, σε ανοιχτό χώρο ή στον χώρο συγκέντρωσης· δεν ανάβεις φλόγα· δεν ξαναμπαίνεις σε κτίριο με ζημιές· χρησιμοποιείς το τηλέφωνο μόνο για ανάγκη και ακολουθείς τις οδηγίες της Πολιτικής Προστασίας και του 112 |
Κι αν είσαι σε παραλία και ο σεισμός είναι ισχυρός, ή δεις τη θάλασσα να αποτραβιέται απότομα, απομακρύνεσαι αμέσως από την ακτή προς ψηλότερο σημείο. Μπορεί να ακολουθήσει τσουνάμι, και δεν περιμένεις να σου το πει κάποιος.
Τα ηφαίστεια του Αιγαίου
Η αφρικανική πλάκα, καθώς βυθίζεται, φτάνει κάτω από το νότιο Αιγαίο σε βάθος γύρω στα χιλιόμετρα. Εκεί το νερό που κουβαλάει βοηθά τον μανδύα από πάνω της να λιώσει μερικώς. Σχηματίζεται μάγμα, λιωμένο πέτρωμα ελαφρύτερο από τα γύρω του, που ανεβαίνει αργά και μαζεύεται σε θαλάμους μάγματος λίγα χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια.
Γι' αυτό τα ελληνικά ηφαίστεια δεν είναι σκόρπια. Σχηματίζουν το ηφαιστειακό τόξο του νοτίου Αιγαίου, παράλληλο με την τάφρο: Σουσάκι, Μέθανα, Αίγινα, Πόρος, Μήλος, Σαντορίνη, το υποθαλάσσιο Κολούμπο, Νίσυρος και Κως.
Όταν το μάγμα βγει στην επιφάνεια λέγεται λάβα. Μια έκρηξη μπορεί να είναι ήπια, με λάβα που κυλά, ή εκρηκτική, όταν τα αέρια του μάγματος απελευθερώνονται βίαια και το σπάνε σε στάχτη και ελαφρόπετρα.
Η Σαντορίνη είναι το πιο γνωστό παράδειγμα. Γύρω στο 1600 π.Χ. η μινωική έκρηξη, από τις μεγαλύτερες των τελευταίων χιλιετιών, άδειασε τον θάλαμο μάγματος, και ένα μεγάλο κομμάτι του νησιού κατέρρευσε στο κενό. Η λεκάνη που έμεινε και γέμισε με θάλασσα είναι η καλντέρα, η «λεκάνη» που θαυμάζουν οι επισκέπτες. Στη μέση της, τα νησάκια Παλαιά και Νέα Καμένη χτίστηκαν από νεότερες εκρήξεις· η τελευταία έγινε το 1950.

Ενεργά θεωρούνται σήμερα πέντε ηφαιστειακά κέντρα: το Σουσάκι, τα Μέθανα, η Μήλος, η Σαντορίνη (μαζί με το Κολούμπο) και η Νίσυρος. «Ενεργό» δεν σημαίνει ότι θα εκραγεί σύντομα· σημαίνει ότι μπορεί να ξαναγίνει έκρηξη. Πιο πυκνά παρακολουθείται η Σαντορίνη: σεισμογράφοι καταγράφουν και τους πιο μικρούς σεισμούς, δέκτες GPS μετρούν αν το έδαφος φουσκώνει καθώς γεμίζει ο θάλαμος μάγματος, και οι επιστήμονες μετρούν τα αέρια και τη θερμοκρασία στις πηγές και στις ρωγμές του εδάφους. Στα άλλα ηφαίστεια οι μετρήσεις είναι πιο αραιές.

Στις αρχές του 2025, χιλιάδες μικροί και μέτριοι σεισμοί ανάμεσα σε Σαντορίνη και Αμοργό κράτησαν για εβδομάδες. Τα σχολεία των γύρω νησιών έκλεισαν προσωρινά και πολλοί κάτοικοι έφυγαν. Οι επιστήμονες παρακολουθούσαν μέρα και νύχτα και ενημέρωναν την Πολιτική Προστασία· καταστροφικός σεισμός ή έκρηξη δεν ακολούθησε.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας σεισμογράφος καταγράφει τα κύματα P και, 12 δευτερόλεπτα αργότερα, τα κύματα S. Περίπου πόσο μακριά έγινε ο σεισμός;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στον φλοιό τα κύματα P τρέχουν περίπου χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο και τα S περίπου . Όσο μακρύτερα ταξιδεύουν, τόσο μεγαλώνει η καθυστέρηση του S.
Οι σεισμολόγοι χρησιμοποιούν έναν πρακτικό κανόνα: κάθε δευτερόλεπτο καθυστέρησης αντιστοιχεί σε περίπου χιλιόμετρα απόστασης.
, άρα η εστία απέχει γύρω στα χιλιόμετρα από τον σταθμό.
Ένας σταθμός δίνει μόνο την απόσταση — ένα κύκλο γύρω του. Με τρεις σταθμούς, οι τρεις κύκλοι τέμνονται σε ένα σημείο: εκεί είναι το επίκεντρο.
Παράδειγμα 2
Πόσες φορές περισσότερη ενέργεια ελευθερώνει ένας σεισμός 7,0 από έναν σεισμό 5,0;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η διαφορά είναι μονάδες μεγέθους.
Κάθε μονάδα σημαίνει περίπου φορές περισσότερη ενέργεια. Για δύο μονάδες πολλαπλασιάζουμε δύο φορές: .
Ένας σεισμός ελευθερώνει περίπου χίλιες φορές την ενέργεια ενός σεισμού — δεν είναι «λίγο πιο δυνατός».
Γι' αυτό μια διαφορά λίγων δεκάτων μετράει: από σε η ενέργεια σχεδόν εξαπλασιάζεται.
Παράδειγμα 3
Ένας φανταστικός σεισμός μεγέθους 6,2. Ένα χωριό 10 km από το επίκεντρο είναι χτισμένο σε βράχο· μια πόλη 40 km μακριά, σε μαλακές προσχώσεις ποταμού. Τι είναι ίδιο για τους δύο τόπους και τι όχι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το μέγεθος είναι ένα: και για το χωριό και για την πόλη. Μετράει την ενέργεια που ελευθερώθηκε στην εστία, όχι το τι έγινε σε κάθε τόπο.
Η ένταση διαφέρει από τόπο σε τόπο. Τα κύματα εξασθενούν όσο απομακρύνονται, οπότε με μόνο την απόσταση θα περίμενες το χωριό να ταρακουνηθεί πολύ πιο δυνατά.
Οι μαλακές προσχώσεις όμως ενισχύουν την ταλάντωση, ενώ ο βράχος την κρατάει μικρότερη. Έτσι η πόλη μπορεί να νιώσει τον σεισμό σχεδόν το ίδιο δυνατά με το χωριό, παρότι είναι τέσσερις φορές πιο μακριά.
Το τι θα πάθει τελικά κάθε τόπος κρίνεται από τα κτίριά του. Γι' αυτό μετά από έναν σεισμό οι ζημιές δεν απλώνονται σε ομαλούς κύκλους γύρω από το επίκεντρο: εμφανίζονται και «νησίδες» ζημιών πιο μακριά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποιες τρεις λέξεις συνοψίζει ο ΟΑΣΠ τι κάνεις μέσα σε κτίριο την ώρα του σεισμού;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί η Ελλάδα έχει τόσους σεισμούς και ένα ηφαιστειακό τόξο στο νότιο Αιγαίο.
- Να ξεχωρίζεις εστία από επίκεντρο και μέγεθος από ένταση, και να συγκρίνεις μεγέθη.
- Να ξέρεις τι κάνεις πριν, κατά και μετά από σεισμό, σύμφωνα με τις οδηγίες του ΟΑΣΠ.
- Να περιγράφεις πώς γίνεται μια ηφαιστειακή έκρηξη και ποια ελληνικά ηφαίστεια παρακολουθούνται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.