Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το εσωτερικό της Γης και οι πλάκες

Από τον πυρήνα ως τον φλοιό, και οι πλάκες που κινούνται πάνω στον μανδύα.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τα στρώματα της Γης, από τον φλοιό ως τον εσωτερικό πυρήνα, και πώς τα γνωρίζουμε χωρίς να τα έχουμε δει.
  2. Να εξηγείς τι είναι οι λιθοσφαιρικές πλάκες και τι τις κινεί.
  3. Να αναγνωρίζεις τα τρία είδη ορίων πλακών και τι σχηματίζει το καθένα, με παραδείγματα από την Ελλάδα και τον κόσμο.

Πιο βαθιά από όσο έχει φτάσει κανείς

Η βαθύτερη τρύπα που άνοιξε ποτέ άνθρωπος είναι η γεώτρηση της Κόλα, στη βόρεια Ρωσία: περίπου 1212 km, το 1989. Εκεί η θερμοκρασία είχε ήδη φτάσει τους 180180 °C, πολύ πάνω από όσο περίμεναν οι επιστήμονες, και το τρυπάνι δεν μπορούσε να προχωρήσει άλλο.

Το κέντρο της Γης είναι πάνω από 6.3006.300 km πιο κάτω. Κι όμως ξέρουμε αρκετά καλά τι υπάρχει εκεί.

Τα στρώματα της Γης

Η Γη μοιάζει με ροδάκινο: λεπτή φλούδα, χοντρή σάρκα, σκληρό κουκούτσι.

ΣτρώμαΒάθοςΑπό τι είναιΚατάσταση
Φλοιόςως 55–7070 kmπετρώματαστερεός
Μανδύαςως 2.9002.900 km περίπουπετρώματα πλούσια σε σίδηρο και μαγνήσιοστερεός, αλλά ρέει πολύ αργά
Εξωτερικός πυρήναςως 5.1505.150 km περίπουσίδηρος και νικέλιουγρός
Εσωτερικός πυρήναςως το κέντρο, 6.3706.370 kmσίδηρος και νικέλιοστερεός

Τρία πράγματα αξίζει να κρατήσεις:

  • Ο φλοιός δεν έχει παντού το ίδιο πάχος. Κάτω από τους ωκεανούς είναι ωκεάνιος, λεπτός (55–1010 km) και πυκνός, δηλαδή βαρύς για τον όγκο του. Κάτω από τις ηπείρους είναι ηπειρωτικός, παχύς (3030–5050 km, ως 7070 κάτω από ψηλές οροσειρές) και ελαφρύτερος.
  • Ο μανδύας είναι στερεός, αλλά σε εκατομμύρια χρόνια ρέει, όπως ένα κομμάτι πίσσα που φαίνεται σκληρό κι όμως σιγά-σιγά κυλάει.
  • Στο κέντρο η θερμοκρασία είναι περίπου 5.0005.000 ως 6.0006.000 °C, όσο στην επιφάνεια του Ήλιου. Ο εσωτερικός πυρήνας είναι θερμότερος από τον εξωτερικό κι όμως στερεός, γιατί η τεράστια πίεση δεν αφήνει τα άτομα να ξεφύγουν σε υγρή μορφή.

Ο υγρός σίδηρος του εξωτερικού πυρήνα, καθώς κινείται, δημιουργεί το μαγνητικό πεδίο της Γης. Αυτό δείχνει η βελόνα της πυξίδας.

Πώς το ξέρουμε

Κανείς δεν έχει δει τον πυρήνα. Τον «ακούμε».

Κάθε μεγάλος σεισμός στέλνει σεισμικά κύματα που διασχίζουν όλη τη Γη και καταγράφονται από σεισμογράφους σε κάθε ήπειρο. Τα κύματα αλλάζουν ταχύτητα και κατεύθυνση κάθε φορά που περνούν σε άλλο υλικό, όπως το φως όταν μπαίνει στο νερό.

Ένα είδος κυμάτων, τα εγκάρσια, δεν περνάει καθόλου μέσα από υγρό. Στην απέναντι πλευρά της Γης από έναν σεισμό υπάρχει μια μεγάλη ζώνη όπου αυτά τα κύματα δεν φτάνουν ποτέ. Από το μέγεθος αυτής της «σκιάς» βγήκε ότι ο εξωτερικός πυρήνας είναι υγρός — και πόσο μεγάλος είναι.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Η γεώτρηση της Κόλα έφτασε τα 12 km. Αν η Γη ήταν μια μπάλα ποδοσφαίρου με ακτίνα 11 cm, πόσο βαθιά θα είχαμε τρυπήσει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Ένα σπασμένο κέλυφος

Ο φλοιός, μαζί με το πάνω, άκαμπτο κομμάτι του μανδύα, σχηματίζει τη λιθόσφαιρα, πάχους περίπου 100100 km. Η λιθόσφαιρα δεν είναι ενιαία: είναι σπασμένη σε λιθοσφαιρικές πλάκες, σαν το τσόφλι ενός αυγού που ράγισε.

Υπάρχουν επτά μεγάλες πλάκες — Ειρηνικού, Ευρασιατική, Αφρικανική, Βορειοαμερικανική, Νοτιοαμερικανική, Ινδοαυστραλιανή, Ανταρκτική — και πολλές μικρότερες. Μία από τις μικρές είναι η πλάκα του Αιγαίου, πάνω στην οποία βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας.

Οι πλάκες επιπλέουν πάνω στο μαλακότερο στρώμα του μανδύα από κάτω τους και κινούνται λίγα εκατοστά τον χρόνο, όσο περίπου μεγαλώνουν τα νύχια σου. Τις κινούν:

  • τα ρεύματα μεταφοράς στον μανδύα: το θερμότερο υλικό ανεβαίνει αργά, το ψυχρότερο κατεβαίνει, όπως στη σούπα που βράζει στην κατσαρόλα·
  • και το βάρος της ίδιας της πλάκας, όπου μια παλιά, κρύα και βαριά πλάκα βυθίζεται στον μανδύα και τραβάει το υπόλοιπο κομμάτι πίσω της.
Ένα βαθύ, στενό ρήγμα ανάμεσα σε σκούρους βράχους, μέσα σε ένα επίπεδο πράσινο τοπίο, με βουνά στο βάθος.
Το ρήγμα Αλμανάγκια στο Θινγκβέλιρ της Ισλανδίας. Εδώ η Βορειοαμερικανική και η Ευρασιατική πλάκα απομακρύνονται, και το έδαφος ανοίγει σε σχισμές σαν αυτή. Είναι από τα λίγα μέρη όπου ένα αποκλίνον όριο φαίνεται στη στεριά και όχι στον βυθό του ωκεανού.Φωτογραφία: Olga Ernst · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Τι όριο πλακών είναι;

Διάλεξε έναν τόπο και μετά το είδος του ορίου. Σε κάθε συνδυασμό θα δεις γιατί ταιριάζει ή όχι.

Ο τόπος

Βρήκες 0 από 4

Το όριο

Το όριο

Από αεροπλάνο, μια ξερή, ανοιχτόχρωμη πεδιάδα. Μια μακριά, σχεδόν ευθεία ραφή τη διασχίζει διαγώνια, και γύρω της το έδαφος είναι ζαρωμένο σε μικρούς λόφους και ρεματιές.
Το ρήγμα του Αγίου Ανδρέα στην πεδιάδα Κάριζο της Καλιφόρνιας, από ύψος περίπου 2.600 μέτρων. Η ραφή που κόβει ίσια το τοπίο, για χιλιόμετρα, είναι το όριο ανάμεσα στην πλάκα του Ειρηνικού και στη Βορειοαμερικανική. Οι δύο πλευρές δεν απομακρύνονται ούτε συγκρούονται: γλιστρούν η μία δίπλα στην άλλη.Φωτογραφία: Ikluft · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Η Ελλάδα πάνω σε ένα όριο

Η Ελλάδα είναι από τις πιο «ζωντανές» γεωλογικά περιοχές της Ευρώπης, γιατί κάθεται ακριβώς πάνω σε ένα συγκλίνον όριο. Κατά μήκος του Ελληνικού τόξου — νότια της Κρήτης και δυτικά της Πελοποννήσου — η Αφρικανική πλάκα βυθίζεται κάτω από την πλάκα του Αιγαίου, με περίπου 33 ως 44 εκατοστά τον χρόνο.

Το αποτέλεσμα φαίνεται στον χάρτη σαν σειρά από τόξα, το ένα μέσα στο άλλο:

  1. η Ελληνική τάφρος στον βυθό, με βάθη πάνω από 5.0005.000 m·
  2. το τόξο των νησιών: Κύθηρα, Κρήτη, Κάρπαθος, Ρόδος·
  3. το ηφαιστειακό τόξο: Σουσάκι, Μέθανα, Μήλος, Σαντορίνη, Νίσυρος.

Παράδειγμα 2

Γιατί τα ενεργά ηφαίστεια της Ελλάδας σχηματίζουν τόξο από τα Μέθανα ως τη Νίσυρο, και δεν υπάρχουν στην Κρήτη, που είναι πιο κοντά στο όριο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Και στο βόρειο Αιγαίο φτάνει η συνέχεια του ρήγματος της Βόρειας Ανατολίας, ενός μετασχηματιστικού ορίου που διασχίζει την Τουρκία. Η Ελλάδα, δηλαδή, έχει σε μικρή κλίμακα και τα τρία είδη κινήσεων. Πώς αυτές γίνονται σεισμοί και εκρήξεις θα το δεις στην επόμενη ενότητα.

Οι ήπειροι δεν έμειναν ποτέ ακίνητες

Το 1912 ο Γερμανός μετεωρολόγος Άλφρεντ Βέγκενερ πρότεινε κάτι που φάνηκε παράλογο: ότι οι ήπειροι κάποτε ήταν ενωμένες σε μία υπερήπειρο, την Παγγαία, και από τότε μετακινούνται. Τα στοιχεία του ήταν:

  • οι ακτές της Νότιας Αμερικής και της Αφρικής ταιριάζουν σαν κομμάτια παζλ·
  • τα ίδια απολιθώματα ζώων και φυτών βρίσκονται σε ηπείρους που σήμερα χωρίζει ωκεανός·
  • ίδια πετρώματα και οροσειρές «κόβονται» στη μία ακτή και συνεχίζουν στην απέναντι.

Οι περισσότεροι γεωλόγοι τον απέρριψαν για δεκαετίες, γιατί δεν μπορούσε να εξηγήσει ποια δύναμη σπρώχνει ολόκληρες ηπείρους. Η απάντηση ήρθε στη δεκαετία του 1960, όταν η χαρτογράφηση του βυθού έδειξε ότι ο πυθμένας του Ατλαντικού γεννιέται στη μεσοωκεάνια ράχη και απλώνεται προς τις δύο πλευρές. Η θεωρία του Βέγκενερ, διορθωμένη και συμπληρωμένη, έγινε η θεωρία των λιθοσφαιρικών πλακών.

Παράδειγμα 3

Ο Ατλαντικός πλαταίνει περίπου 2,5 εκατοστά τον χρόνο. Πόσο χρόνο χρειάστηκε για να ανοίξει 5.000 km;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο είναι το λεπτότερο στρώμα της Γης;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιο στρώμα του εσωτερικού της Γης είναι υγρό;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τα στρώματα της Γης, από τον φλοιό ως τον εσωτερικό πυρήνα, και πώς τα γνωρίζουμε χωρίς να τα έχουμε δει.
  • Να εξηγείς τι είναι οι λιθοσφαιρικές πλάκες και τι τις κινεί.
  • Να αναγνωρίζεις τα τρία είδη ορίων πλακών και τι σχηματίζει το καθένα, με παραδείγματα από την Ελλάδα και τον κόσμο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;