Οι μεγάλες φυσικές ζώνες

Κλίμα που γίνεται τοπίο

Αν σε άφηναν με κλειστά μάτια κάπου στη Γη και τα άνοιγες, θα μπορούσες να μαντέψεις το κλίμα πριν δεις θερμόμετρο. Αρκεί να κοιτάξεις τα φυτά: ψηλά δέντρα που κλείνουν τον ουρανό, χορτάρι ως τη μέση με λίγα σκόρπια δέντρα, γυμνή άμμος, βρύα πάνω σε παγωμένο έδαφος.

Μια μεγάλη περιοχή με ίδιο κλίμα, ίδιο τύπο βλάστησης και ζώα προσαρμοσμένα σε αυτά λέγεται φυσική ζώνη — οι βιολόγοι λένε και βίωμα. Δύο πράγματα την αποφασίζουν κυρίως:

• η θερμοκρασία, που λέει πόσους μήνες μπορούν να μεγαλώνουν τα φυτά·
• το νερό που είναι διαθέσιμο, δηλαδή πόση βροχή πέφτει και πόση εξατμίζεται ξανά.

Όπου υπάρχει ζέστη και νερό όλο τον χρόνο, μεγαλώνουν δέντρα. Όπου λείπει το ένα από τα δύο για μεγάλο μέρος του χρόνου, τα δέντρα υποχωρούν και τη θέση τους παίρνουν χόρτα, θάμνοι ή τίποτα.

Οι μεγάλες φυσικές ζώνες

Τροπικό δάσος: ο πλουσιότερος τόπος, το φτωχότερο χώμα

Τα τροπικά δάση καλύπτουν ένα μικρό μέρος της στεριάς, λιγότερο από το ένα δέκατο. Κατά τις εκτιμήσεις των επιστημόνων, όμως, εκεί ζουν περίπου τα μισά είδη φυτών και ζώων της στεριάς.

Το δάσος είναι χτισμένο σε ορόφους. Τα ψηλότερα δέντρα ξεπερνούν τα 50 m. Από κάτω, οι κορυφές των περισσότερων δέντρων σχηματίζουν μια συνεχή στέγη, τον θόλο, όπου ζει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής. Στο έδαφος φτάνει ελάχιστο φως, και εκεί μεγαλώνουν μόνο φυτά που αντέχουν τη σκιά.

Το παράδοξο είναι το χώμα. Με ζέστη και υγρασία, ό,τι πέφτει στο έδαφος σαπίζει σε λίγες εβδομάδες και οι ρίζες το ξαναπαίρνουν αμέσως. Οι θρεπτικές ουσίες βρίσκονται μέσα στα φυτά, όχι στο χώμα, και η δυνατή βροχή ξεπλένει ό,τι περισσεύει.

Σαβάνα και στέπα: η χώρα του χόρτου

Στη σαβάνα βρέχει αρκετά για χόρτο ψηλό σαν άνθρωπος, αλλά η ξηρή εποχή κρατάει μήνες και οι φωτιές είναι συχνές. Τα χόρτα ξαναβγαίνουν από τη ρίζα τους· τα δέντρα, όπως οι ακακίες, έχουν χοντρό φλοιό και βαθιές ρίζες. Στο Σερενγκέτι πάνω από ένα εκατομμύριο γκνου μετακινούνται κάθε χρόνο ακολουθώντας τις βροχές και το φρέσκο χορτάρι.

Η στέπα είναι το ψυχρό ξαδέρφι της σαβάνας, στο εσωτερικό των ηπείρων. Δεν φτάνει η βροχή για δάση, φτάνει όμως για πυκνά χόρτα, που αιώνα με αιώνα άφησαν ένα από τα πιο γόνιμα χώματα του κόσμου: το μαύρο χώμα της Ουκρανίας. Γι' αυτό οι στέπες έγιναν οι μεγάλοι σιτοβολώνες.

Έρημος: ζωή με ελάχιστο νερό

Η έρημος ορίζεται από τη βροχή, όχι από τη ζέστη. Υπάρχουν θερμές έρημοι, όπως η Σαχάρα, και ψυχρές, όπως η Γκόμπι στη Μογγολία.

Ο ξερός αέρας χωρίς σύννεφα αφήνει τον ήλιο να καίει τη μέρα και τη ζέστη να φεύγει τη νύχτα. Η διαφορά μέρας-νύχτας μπορεί να ξεπεράσει τους 20 °C.

Τα φυτά της ερήμου είτε αποθηκεύουν νερό, όπως οι κάκτοι με τον χοντρό σαρκώδη κορμό, είτε το ψάχνουν με ρίζες πολύ βαθιές, είτε περιμένουν: οι σπόροι τους μένουν χρόνια στο χώμα και φυτρώνουν όλοι μαζί μετά από μια σπάνια βροχή.

Τάιγκα και τούνδρα: ο βορράς

Η τάιγκα είναι η μεγαλύτερη φυσική ζώνη της στεριάς: ένα σχεδόν συνεχές δάσος κωνοφόρων από τη Σκανδιναβία ως τον Ειρηνικό, και ξανά σε όλο τον Καναδά. Τα κωνοφόρα έχουν βελόνες αντί για πλατιά φύλλα: χάνουν λιγότερο νερό τον χειμώνα, όταν το έδαφος είναι παγωμένο και οι ρίζες δεν μπορούν να πάρουν νερό. Και το σχήμα τους, σαν κώνος, αφήνει το χιόνι να γλιστράει χωρίς να σπάνε τα κλαδιά.

Πιο βόρεια ακόμη, τα δέντρα σταματούν. Στην τούνδρα το καλοκαίρι κρατάει λίγες εβδομάδες και μόνο τα πάνω εκατοστά του εδάφους ξεπαγώνουν. Από κάτω βρίσκεται το μόνιμα παγωμένο υπέδαφος (permafrost), που δεν λιώνει ποτέ. Εκεί ζουν βρύα, λειχήνες και θάμνοι λίγων εκατοστών, και τα κοπάδια των ταράνδων που τα βόσκουν.

Η δική μας ζώνη

Η μεσογειακή ζώνη πρέπει να αντέξει το αντίθετο από την τάιγκα: όχι παγωμένο χειμώνα, αλλά μακρύ, ζεστό, ξηρό καλοκαίρι. Κοίτα τα φυτά μιας ελληνικής πλαγιάς και θα δεις τις λύσεις τους.

• Μακί: πυκνοί αειθαλείς θάμνοι, όπως το πουρνάρι, ο σχίνος και η κουμαριά, με μικρά, σκληρά, γυαλιστερά φύλλα που χάνουν λίγο νερό.
• Φρύγανα: χαμηλοί, αγκαθωτοί ή αρωματικοί θάμνοι σε φτωχά, πετρώδη εδάφη — θυμάρι, αστοιβή, φασκόμηλο. Πολλά ρίχνουν μέρος των φύλλων τους το καλοκαίρι και «ξυπνούν» με τις πρώτες βροχές.
• Πεύκα και ελιές: η χαλέπιος πεύκη, που σκεπάζει μεγάλο μέρος της Αττικής και της Εύβοιας, έχει κώνους που ανοίγουν με τη ζέστη της φωτιάς. Μετά από μια πυρκαγιά, οι σπόροι της πέφτουν πρώτοι στο καμένο έδαφος.

Ανεβαίνοντας ένα βουνό, ταξιδεύεις προς τον πόλο

Το 1802 ο Γερμανός φυσιοδίφης Αλεξάντερ φον Χούμπολτ ανέβηκε ψηλά στις πλαγιές του ηφαιστείου Τσιμποράσο, στο Εκουαδόρ, και σημείωνε τα φυτά σε κάθε ύψος. Παρατήρησε ότι ανεβαίνοντας συναντούσε με τη σειρά σχεδόν τις ίδιες ζώνες που θα συναντούσε αν ταξίδευε από τον Ισημερινό προς τον βορρά.

Ο λόγος είναι ότι η θερμοκρασία πέφτει με το υψόμετρο, κατά μέσο όρο γύρω στους 0,6 °C κάθε 100 m. Ένα ψηλό βουνό είναι λοιπόν ένας ολόκληρος χάρτης φυσικών ζωνών, στριμωγμένος σε λίγα χιλιόμετρα.

Φυσικές ζώνες σε ένα βουνό

Διάλεξε βουνό και μετακίνησε τον δείκτη από τους πρόποδες ως την κορυφή. Τα υψόμετρα των ζωνών είναι στρογγυλεμένα και τα όριά τους στη φύση δεν είναι απότομα.

Διάλεξε βουνό

ΌλυμποςΚιλιμάντζαρο

←Ζώνη→

Απόσταση από την αρχή

0 km

Υψόμετρο

−50 m

Από τον Θερμαϊκό ως τον Μύτικα σε περίπου 18 km: μεσογειακοί θάμνοι, δάση οξιάς και μαύρης πεύκης, ρόμπολα, και πάνω από τα 2.500 m μόνο αλπικά λιβάδια και βράχος.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση