Ωκεανοί, ρεύματα και ποτάμια

Ένας πλανήτης νερού, με λίγο νερό να πιεις

Από το διάστημα η Γη φαίνεται μπλε, και δικαιολογημένα: το νερό σκεπάζει περίπου το 71% της επιφάνειάς της. Σχεδόν όλο όμως είναι αλμυρό.

Και το γλυκό δεν είναι όλο διαθέσιμο. Από αυτό το 2,5%:

• περίπου τα δύο τρίτα είναι παγωμένα, στους πάγους της Ανταρκτικής, της Γροιλανδίας και στους παγετώνες των βουνών·
• σχεδόν το ένα τρίτο είναι υπόγειο νερό, στους πόρους και τις ρωγμές των πετρωμάτων·
• περίπου 1% βρίσκεται σε λίμνες, ποτάμια, στο έδαφος και στον αέρα.

Τα ποτάμια, από τα οποία παίρνει νερό μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας, είναι ένα ελάχιστο κομμάτι αυτού του 1%. Γι' αυτό το γλυκό νερό είναι πολύτιμο ακόμα και σε έναν πλανήτη που μοιάζει πνιγμένος.

Οι ωκεανοί

Οι γεωγράφοι χωρίζουν το ενιαίο παγκόσμιο νερό σε πέντε ωκεανούς: Ειρηνικό, Ατλαντικό, Ινδικό, Νότιο (γύρω από την Ανταρκτική) και Αρκτικό. Ο Ειρηνικός μόνος του είναι μεγαλύτερος από όλη τη στεριά της Γης μαζί.

Ο πυθμένας δεν είναι επίπεδος. Έχει οροσειρές, πεδιάδες και βαθιές τάφρους, εκεί όπου μια λιθοσφαιρική πλάκα βυθίζεται κάτω από άλλη. Η βαθύτερη, η τάφρος των Μαριανών στον Ειρηνικό, φτάνει σχεδόν τα 11.000 m. Αν έβαζες μέσα το Έβερεστ, η κορυφή του θα έμενε περίπου 2 km κάτω από την επιφάνεια.

Η Μεσόγειος έχει τη δική της τάφρο, και είναι ελληνική: η Ελληνική τάφρος ακολουθεί το τόξο από το Ιόνιο ως νότια της Κρήτης. Νοτιοδυτικά της Πελοποννήσου ο βυθός ξεπερνά τα 5.000 m — το βαθύτερο σημείο της Μεσογείου.

Πόσο αλμυρή είναι η θάλασσα

Ένα λίτρο ωκεανού έχει κατά μέσο όρο περίπου 35 γραμμάρια διαλυμένα άλατα. Αυτό λέγεται αλατότητα, και δεν είναι ίδια παντού. Εξαρτάται από δύο ζυγαριές: πόσο νερό φεύγει με την εξάτμιση, και πόσο γλυκό νερό έρχεται από βροχές και ποτάμια.

Όταν εξατμίζεται θαλασσινό νερό, φεύγει μόνο το νερό· το αλάτι μένει. Μια ζεστή, κλειστή θάλασσα με λίγα ποτάμια γίνεται λοιπόν πιο αλμυρή. Μια ψυχρή θάλασσα με μεγάλα ποτάμια γίνεται πιο γλυκιά.

Το νερό που δεν κάθεται ποτέ

Τα θαλάσσια ρεύματα είναι «ποτάμια μέσα στη θάλασσα»: τεράστιες μάζες νερού που κινούνται σταθερά προς μια κατεύθυνση. Υπάρχουν δύο είδη, με διαφορετική αιτία.

Τα επιφανειακά ρεύματα τα κινεί ο άνεμος. Οι σταθεροί άνεμοι — οι αληγείς στους τροπικούς, οι δυτικοί στα μεσαία πλάτη — σπρώχνουν το επιφανειακό νερό. Η περιστροφή της Γης το στρέφει δεξιά στο βόρειο ημισφαίριο και αριστερά στο νότιο, και έτσι σε κάθε ωκεανό σχηματίζεται ένας μεγάλος κύκλος νερού.

Ο κύκλος αυτός έχει μια συνέπεια που τη βλέπεις σε κάθε χάρτη ρευμάτων:

• κατά μήκος των ανατολικών ακτών των ηπείρων κινούνται από τους τροπικούς προς τους πόλους θερμά ρεύματα — το ρεύμα του Κόλπου στην Αμερική, το Κουροσίο στην Ιαπωνία·
• κατά μήκος των δυτικών ακτών κινούνται από τα μεγάλα πλάτη προς τον Ισημερινό ψυχρά ρεύματα — της Καλιφόρνιας, του Περού, της Μπενγκέλα στη νότια Αφρική.

Δίπλα στα ψυχρά ρεύματα βρίσκονται μερικές από τις ξηρότερες ερήμους του κόσμου, η Ατακάμα και η Ναμίμπ. Δίπλα στα ίδια ρεύματα, όμως, βρίσκονται και μερικά από τα πλουσιότερα ψαροτόπια: το κρύο νερό που ανεβαίνει από τον βυθό φέρνει θρεπτικά συστατικά για το πλαγκτόν.

Τα βαθιά ρεύματα τα κινεί η πυκνότητα. Το κρύο και αλμυρό νερό είναι βαρύτερο από το ζεστό και γλυκό, οπότε βυθίζεται. Αυτό στήνει έναν αργό κύκλο που περνάει από όλους τους ωκεανούς, τον μεγάλο μεταφορικό ιμάντα.

Ο μεγάλος μεταφορικός ιμάντας των ωκεανών

Πάτα «Το επόμενο στάδιο» και ακολούθησε μια σταγόνα νερού. Ένας πλήρης γύρος κρατάει περίπου χίλια χρόνια.

Διάλεξε στάδιο

Θερμό ρεύμαΨύξηΒύθισηΣτον βυθόΑνάδυση

Θερμό ρεύμαΖεστό επιφανειακό νερό από τους τροπικούς ανεβαίνει στον Ατλαντικό με το ρεύμα του Κόλπου και δίνει θερμότητα στον αέρα της Ευρώπης.

Το επόμενο στάδιο

Τα ποτάμια

Κάθε ποτάμι μαζεύει το νερό μιας περιοχής, της λεκάνης απορροής του: όλη η γη από την οποία η βροχή, κυλώντας, καταλήγει σε αυτό. Δύο λεκάνες χωρίζονται από μια γραμμή κορυφών, τον υδροκρίτη.

Στην Ελλάδα ο μεγάλος υδροκρίτης είναι η Πίνδος. Η βροχή που πέφτει στη δυτική πλαγιά της καταλήγει, με τον Αχελώο, στο Ιόνιο. Η βροχή της ανατολικής πλαγιάς, με τον Αλιάκμονα και τον Πηνειό, καταλήγει στο Αιγαίο. Δυο σταγόνες που πέφτουν λίγα μέτρα μακριά η μία από την άλλη πάνω στην κορυφογραμμή μπορεί να καταλήξουν σε διαφορετική θάλασσα.

Για να συγκρίνεις ποτάμια, κοιτάς δύο διαφορετικά νούμερα:

• το μήκος, σε χιλιόμετρα·
• την παροχή: πόσα κυβικά μέτρα νερού περνούν από ένα σημείο κάθε δευτερόλεπτο (m³/s).

Το μακρύτερο ποτάμι δεν είναι απαραίτητα το «μεγαλύτερο». Ο Νείλος, με περίπου 6.650 km, θεωρείται συνήθως το μακρύτερο του κόσμου. Ο Αμαζόνιος είναι λίγο κοντύτερος, αλλά κουβαλάει περίπου το ένα πέμπτο όλου του νερού που φέρνουν τα ποτάμια της Γης στη θάλασσα. Ο Νείλος διασχίζει έρημο, όπου δεν δέχεται παραπόταμους και χάνει νερό με την εξάτμιση· ο Αμαζόνιος διασχίζει τον πιο βροχερό τόπο του πλανήτη.

Δέλτα ή εκβολή;

Εκεί που το ποτάμι φτάνει στη θάλασσα, επιβραδύνεται και αφήνει τις λάσπες και την άμμο που κουβαλούσε. Τι θα γίνει μετά εξαρτάται από τη θάλασσα.

• Αν η θάλασσα είναι ήρεμη, με μικρή παλίρροια, οι προσχώσεις μένουν εκεί και χτίζουν νέα στεριά: ένα δέλτα. Στη Μεσόγειο η παλίρροια είναι συνήθως μερικές δεκάδες εκατοστά το πολύ, και γι' αυτό είναι γεμάτη δέλτα — του Νείλου, του Αξιού, του Έβρου, του Αχελώου.
• Αν η παλίρροια είναι μεγάλη, η θάλασσα παρασύρει τις προσχώσεις και το στόμιο μένει ανοιχτό και φαρδύ: μια εκβολή σε σχήμα χωνιού, όπως του Τάμεση στο Λονδίνο.

Ας το σκεφτούμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση