Οι κλιματικοί τύποι της Γης
Από τον Ισημερινό ως τους πόλους, και το μεσογειακό κλίμα ανάμεσα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τους κύριους κλιματικούς τύπους της Γης με θερμοκρασία και βροχή.
- Να εξηγείς γιατί βρέχει στον Ισημερινό και γιατί οι μεγάλες έρημοι βρίσκονται γύρω στις 30°.
- Να διαβάζεις κλιματικά στοιχεία μιας πόλης και να αναγνωρίζεις τον τύπο της.
- Να εξηγείς γιατί το μεσογειακό κλίμα έχει ξηρό καλοκαίρι και πού αλλού συναντιέται.
Δύο αριθμοί για κάθε μήνα
Ο καιρός είναι αυτό που βλέπεις σήμερα από το παράθυρο. Το κλίμα είναι ο καιρός ενός τόπου κατά μέσο όρο, μετρημένος για πολλά χρόνια — συνήθως τριάντα.
Για να περιγράψεις το κλίμα μιας πόλης αρκούν, στην αρχή, δύο αριθμοί για κάθε μήνα: η μέση θερμοκρασία και το ύψος βροχής, σε χιλιοστά (mm). Ένα χιλιοστό βροχής σημαίνει ένα λίτρο νερό σε κάθε τετραγωνικό μέτρο.
Αυτό που ξεχωρίζει ένα κλίμα από ένα άλλο δεν είναι μόνο το «πόσο», αλλά και το πότε. Η Αθήνα και το Λονδίνο δέχονται όχι πολύ διαφορετική ποσότητα βροχής τον χρόνο — περίπου 400 και 600 mm. Στο Λονδίνο όμως βρέχει κάθε μήνα, ενώ στην Αθήνα ο Ιούλιος και ο Αύγουστος περνούν σχεδόν χωρίς βροχή.
Γι' αυτό οι γεωγράφοι σχεδιάζουν τα δύο μαζί, μήνα με μήνα, σε ένα κλιματικό διάγραμμα: γραμμή για τη θερμοκρασία, στήλες για τη βροχή. Με μια ματιά βλέπεις αν ο τόπος έχει ξηρή εποχή και πόσο μεγάλο είναι το θερμικό εύρος του.
Σύγκρινε τρία πραγματικά διαγράμματα: διάλεξε πόλη και κοίτα πότε βρέχει και πόσο απέχει ο θερμότερος από τον ψυχρότερο μήνα.
Ο αέρας που ανεβαίνει και ο αέρας που κατεβαίνει
Στο Δημοτικό είδες ότι ο Ισημερινός παίρνει περισσότερη ηλιακή ενέργεια από τους πόλους. Αυτό εξηγεί τη θερμοκρασία. Τη βροχή όμως την εξηγεί κάτι άλλο: η κίνηση του αέρα.
- Στον Ισημερινό το έδαφος και η θάλασσα ζεσταίνονται πολύ. Ο θερμός, υγρός αέρας ανεβαίνει. Ψηλά κρυώνει, οι υδρατμοί του γίνονται σταγόνες, και σχεδόν κάθε απόγευμα ξεσπά καταιγίδα.
- Ο αέρας που ανέβηκε, στεγνός πια, απλώνεται προς βορρά και νότο και κατεβαίνει ξανά γύρω στις 30° πλάτους. Κατεβαίνοντας ζεσταίνεται, και τα σύννεφα δεν μπορούν να σχηματιστούν. Εκεί βρίσκονται οι μεγάλες θερμές έρημοι: Σαχάρα, Αραβία, Καλαχάρι, Αυστραλία.
- Εκεί που ο αέρας κατεβαίνει, η πίεση είναι υψηλή — σχηματίζονται μόνιμοι αντικυκλώνες. Εκεί που ανεβαίνει, η πίεση είναι χαμηλή.
Όλο αυτό το σύστημα μετακινείται με τις εποχές: το καλοκαίρι του βόρειου ημισφαιρίου λίγο προς τα βόρεια, τον χειμώνα λίγο προς τα νότια. Αυτή η μετακίνηση θα εξηγήσει το ελληνικό καλοκαίρι.
Οι κύριοι κλιματικοί τύποι
Δύο τύποι μοιάζουν αλλά διαφέρουν σε κάτι ουσιαστικό: το ωκεάνιο και το ηπειρωτικό. Η θάλασσα ζεσταίνεται και κρυώνει πολύ πιο αργά από τη στεριά, οπότε λειτουργεί σαν θερμοστάτης. Όσο πιο μακριά από αυτήν βρίσκεται ένας τόπος, τόσο πιο ζεστά είναι τα καλοκαίρια του και τόσο πιο βαριοί οι χειμώνες. Το Λονδίνο έχει τον Ιανουάριο κατά μέσο όρο περίπου 5 °C· η Μόσχα, μέσα στην ήπειρο, περίπου −6 °C.
Και ένας τύπος που ξαφνιάζει: η Ανταρκτική είναι η μεγαλύτερη έρημος του πλανήτη. Έρημος σημαίνει λίγη βροχή, όχι ζέστη — και στο εσωτερικό της πέφτουν, ως χιόνι, μόλις μερικές δεκάδες χιλιοστά νερού τον χρόνο, όσο σε μια έρημο της Αφρικής.

Το μεσογειακό κλίμα, από μέσα
Η Ελλάδα ανήκει στο μεσογειακό κλίμα, και τώρα μπορείς να εξηγήσεις γιατί είναι έτσι.
Το καλοκαίρι ο αντικυκλώνας που κάθεται πάνω από τον Ατλαντικό, γύρω από τις Αζόρες, μετακινείται βορειότερα και απλώνεται ως τη Μεσόγειο. Ο αέρας κατεβαίνει, ο ουρανός μένει καθαρός για εβδομάδες. Τα μελτέμια του Αιγαίου φυσούν ακριβώς σε αυτή την εποχή.
Τον χειμώνα ο αντικυκλώνας υποχωρεί νοτιότερα. Ο δρόμος ανοίγει για τις υφέσεις — περιοχές χαμηλής πίεσης που έρχονται από τα δυτικά ή σχηματίζονται μέσα στη Μεσόγειο — και φέρνουν σύννεφα και βροχές.
Ο ίδιος μηχανισμός δουλεύει οπουδήποτε η στεριά βρίσκεται περίπου στις 30° ως 45° πλάτους, στη δυτική πλευρά μιας ηπείρου. Γι' αυτό μεσογειακό κλίμα έχουν και η Καλιφόρνια, η κεντρική Χιλή, η περιοχή του Κέιπ Τάουν και η νοτιοδυτική Αυστραλία. Παντού εκεί θα βρεις αμπέλια, εσπεριδοειδή, καλοκαιρινές πυρκαγιές — και συχνά ελιές.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο πίνακας δίνει τέσσερις μήνες μιας πόλης: Ιανουάριος 10 °C και 56 mm, Απρίλιος 17 °C και 28 mm, Ιούλιος 29 °C και 11 mm, Οκτώβριος 20 °C και 39 mm. Τι κλίμα έχει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκίνα από τη θερμοκρασία. Ο ψυχρότερος μήνας έχει 10 °C: ο χειμώνας είναι ήπιος, χωρίς παγετό κατά μέσο όρο. Ο θερμότερος έχει 29 °C: ζεστό καλοκαίρι. Άρα ούτε πολικό ούτε ηπειρωτικό, ούτε ισημερινό, γιατί υπάρχουν εποχές.
Κοίτα πότε βρέχει. Ο Ιούλιος έχει ελάχιστη βροχή, ο Ιανουάριος την περισσότερη, ο Απρίλιος και ο Οκτώβριος κάτι ενδιάμεσο. Η βροχή έρχεται με το κρύο και φεύγει με τη ζέστη.
Ζεστό, ξηρό καλοκαίρι και ήπιος, βροχερός χειμώνας: μεσογειακό κλίμα.
Τα νούμερα είναι της Αθήνας: μέσοι όροι 1991–2020, στρογγυλεμένοι.
Παράδειγμα 2
Στη Σιγκαπούρη ο ψυχρότερος μήνας έχει κατά μέσο όρο 27 °C και ο θερμότερος 29 °C· στη Μόσχα ο ψυχρότερος −6 °C και ο θερμότερος 20 °C. Βρες το θερμικό εύρος της καθεμιάς και εξήγησε τη διαφορά.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Θερμικό εύρος είναι θερμότερος μήνας μείον ψυχρότερος. Δεν είναι πάντα ο Ιούλιος και ο Ιανουάριος: στη Σιγκαπούρη θερμότεροι είναι ο Μάιος και ο Ιούνιος.
Σιγκαπούρη: °C.
Μόσχα: °C. Προσοχή στο πρόσημο: από −6 ως 0 είναι έξι βαθμοί, και από 0 ως 20 άλλοι είκοσι.
Η Σιγκαπούρη βρίσκεται σχεδόν πάνω στον Ισημερινό: ο ήλιος είναι ψηλά όλο τον χρόνο, και γύρω της απλώνεται θάλασσα.
Η Μόσχα βρίσκεται σε μεγάλο πλάτος, όπου η μέρα του χειμώνα είναι πολύ μικρότερη από του καλοκαιριού, και χιλιάδες χιλιόμετρα μέσα στην ήπειρο, χωρίς θάλασσα να μαλακώνει τον χειμώνα. Δύο αιτίες μαζί δίνουν δεκατρείς φορές μεγαλύτερο εύρος.
Παράδειγμα 3
Γιατί η Σαχάρα, η αραβική έρημος και η έρημος της Αυστραλίας βρίσκονται όλες γύρω στις 30° πλάτους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στον Ισημερινό ο θερμός αέρας ανεβαίνει, κρυώνει και αφήνει το νερό του ως βροχή.
Ο αέρας αυτός, ξερός πια, κινείται ψηλά προς τους τροπικούς και κατεβαίνει ξανά κοντά στις 30° βόρεια και νότια.
Ο αέρας που κατεβαίνει συμπιέζεται και ζεσταίνεται. Ζεστός αέρας μπορεί να κρατήσει περισσότερους υδρατμούς, οπότε δεν σχηματίζονται σύννεφα.
Όπου ο αέρας κατεβαίνει σχεδόν όλο τον χρόνο, δεν βρέχει σχεδόν ποτέ. Η ζώνη αυτή υπάρχει και στα δύο ημισφαίρια, γι' αυτό οι έρημοι σχηματίζουν δύο «ζώνες» γύρω από τη Γη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ανέφερε δύο περιοχές έξω από τη Μεσόγειο που έχουν μεσογειακό κλίμα.
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τους κύριους κλιματικούς τύπους της Γης με θερμοκρασία και βροχή.
- Να εξηγείς γιατί βρέχει στον Ισημερινό και γιατί οι μεγάλες έρημοι βρίσκονται γύρω στις 30°.
- Να διαβάζεις κλιματικά στοιχεία μιας πόλης και να αναγνωρίζεις τον τύπο της.
- Να εξηγείς γιατί το μεσογειακό κλίμα έχει ξηρό καλοκαίρι και πού αλλού συναντιέται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.