Χάρτες, κλίμακα και προβολές
Πώς χωράει μια σφαίρα σε ένα χαρτί, και τι θυσιάζει κάθε χάρτης.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να μετατρέπεις αποστάσεις και εκτάσεις από τον χάρτη στο έδαφος και αντίστροφα, με αριθμητική και γραφική κλίμακα.
- Να ξεχωρίζεις τη μεγάλη από τη μικρή κλίμακα και να διαλέγεις την κατάλληλη για κάθε δουλειά.
- Να εξηγείς γιατί κάθε επίπεδος χάρτης παραμορφώνει κάτι, και τι θυσιάζει η προβολή Mercator.
Ένας χάρτης είναι μια σειρά από αποφάσεις
Ο χάρτης δεν είναι φωτογραφία. Είναι ένα σχέδιο στο οποίο κάποιος αποφάσισε τι θα μικρύνει, τι θα κρατήσει, τι θα πετάξει και πώς θα απλώσει μια καμπύλη επιφάνεια πάνω σε επίπεδο χαρτί.
Για να διαβάσεις σωστά έναν χάρτη πρέπει να ξέρεις αυτές τις αποφάσεις. Γι' αυτό κάθε σοβαρός χάρτης έχει πάντα πέντε στοιχεία:
- τίτλο — τι δείχνει και για πού
- υπόμνημα — τι σημαίνει κάθε χρώμα, γραμμή και σύμβολο
- κλίμακα — πόσες φορές έχει μικρύνει η πραγματικότητα
- προσανατολισμό — πού είναι ο βορράς
- πηγή και χρονολογία — ποιος τον έφτιαξε και πότε
Ένας χάρτης χωρίς χρονολογία μπορεί να σου δείξει δρόμο που δεν υπάρχει πια ή να μη δείξει τον καινούργιο αυτοκινητόδρομο.
Η κλίμακα: τρεις τρόποι να γραφτεί
Η κλίμακα είναι ο λόγος μιας απόστασης στον χάρτη προς την πραγματική απόσταση στο έδαφος. Γράφεται με τρεις τρόπους:
| Τρόπος | Παράδειγμα | Τι λέει |
|---|---|---|
| Αριθμητική | cm στον χάρτη είναι cm στο έδαφος | |
| Λεκτική | « εκατοστό = μέτρα» | το ίδιο, σε λέξεις |
| Γραφική | μια ράβδος με υποδιαιρέσεις | πάνω της μετράς απευθείας με τον χάρακα |
Η αριθμητική κλίμακα δεν έχει μονάδες: σημαίνει ένα εκατοστό προς πενήντα χιλιάδες εκατοστά, ή μία παλάμη προς πενήντα χιλιάδες παλάμες. Γι' αυτό ο πιο σίγουρος δρόμος είναι να δουλεύεις σε εκατοστά και να μετατρέπεις στο τέλος.
Η γραφική κλίμακα έχει ένα πλεονέκτημα που οι άλλες δύο δεν έχουν. Αν μεγεθύνεις τον χάρτη σε φωτοτυπικό ή κάνεις ζουμ στο κινητό, η ράβδος μεγαλώνει μαζί με τον χάρτη και μένει σωστή. Το «» που είναι τυπωμένο δίπλα της δεν αλλάζει — και από εκείνη τη στιγμή είναι λάθος.
Πώς τη χρησιμοποιείς: πιάνεις με τον χάρακα (ή με την άκρη ενός χαρτιού) την απόσταση στον χάρτη και την ακουμπάς πάνω στη ράβδο. Αν η ράβδος γράφει – – km και η απόστασή σου σταματάει λίγο πριν από το , στο έδαφος είναι λίγο κάτω από km. Αν η απόσταση είναι μεγαλύτερη από τη ράβδο, μετράς πόσες φορές χωράει η ράβδος μέσα της.
Μεγάλη ή μικρή κλίμακα;
Εδώ μπερδεύονται σχεδόν όλοι, γιατί η λέξη «μεγάλη» πάει ανάποδα από τον αριθμό που βλέπεις.
Η κλίμακα είναι κλάσμα: σημαίνει , και σημαίνει . Το πρώτο κλάσμα είναι πολύ μεγαλύτερο από το δεύτερο.
Και κάτι που ξεγελάει: αν διπλασιάσεις την κλίμακα, οι αποστάσεις στο χαρτί διπλασιάζονται, αλλά οι εκτάσεις τετραπλασιάζονται — γιατί μεγαλώνουν και το μήκος και το πλάτος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε τοπογραφικό χάρτη της Πάρνηθας, κλίμακας 1 : 25.000, ένα μονοπάτι μετράει 18 cm. Πόσο μακρύ είναι στην πραγματικότητα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάθε εκατοστό του χάρτη είναι εκατοστά στο έδαφος. Πολλαπλασιάζω: cm.
Μετατρέπω: cm m km.
Το μονοπάτι όμως στρίβει. Με ευθύ χάρακα θα έβρισκες λιγότερα. Το μετράς με ένα κομμάτι σπάγκο που ακολουθεί τις στροφές, και μετά τεντώνεις τον σπάγκο πάνω στον χάρακα.
Και ο χάρτης δίνει την απόσταση σε κάτοψη. Αν το μονοπάτι ανεβαίνει απότομα, θα περπατήσεις λίγο περισσότερο — και θα κουραστείς πολύ περισσότερο από όσο λένε τα km.
Παράδειγμα 2
Θέλεις να χωρέσει όλη η Ελλάδα, από τη Γαύδο ως τον Έβρο (περίπου 770 km), σε χαρτί ύψους 80 cm. Ποια κλίμακα διαλέγεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μετατρέπω την πραγματική απόσταση σε εκατοστά: km cm.
Διαιρώ με το διαθέσιμο χαρτί: . Χρειάζομαι κλίμακα περίπου ή μικρότερη.
Διαλέγω έναν στρογγυλό αριθμό που χωράει: . Τότε η χώρα πιάνει cm και μένει λίγο περιθώριο.
Με θα χρειαζόμουν cm χαρτί — δεν χωράει. Η πιο μικρή κλίμακα είναι εδώ η σωστή, γιατί η περιοχή είναι μεγάλη.
Παράδειγμα 3
Σε χάρτη 1 : 50.000 ένα δάσος σχεδιάζεται ως τετράγωνο 2 cm × 2 cm. Πόση είναι η έκτασή του; Και πόσο χαρτί θα έπιανε σε χάρτη 1 : 25.000;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάθε πλευρά: cm km. Το δάσος είναι τετράγωνο km επί km.
Έκταση: km² m² στρέμματα.
Στον χάρτη η πλευρά του km γίνεται cm. Το τετράγωνο είναι cm², ενώ πριν ήταν cm².
Διπλάσια κλίμακα, τετραπλάσιο χαρτί για την ίδια έκταση. Γι' αυτό οι χάρτες μεγάλης κλίμακας έρχονται σε πολλά φύλλα.
Η Γη δεν ξεδιπλώνεται
Πάρε τη φλούδα ενός πορτοκαλιού και προσπάθησε να την απλώσεις στο τραπέζι χωρίς να σκιστεί. Δεν γίνεται. Το ίδιο πρόβλημα έχει κάθε χαρτογράφος: η επιφάνεια μιας σφαίρας δεν μπορεί να γίνει επίπεδη χωρίς να τεντωθεί ή να σκιστεί κάπου.
Ο τρόπος που μεταφέρεται η σφαίρα στο επίπεδο λέγεται χαρτογραφική προβολή. Καμία προβολή δεν κρατάει σωστά ταυτόχρονα σχήματα, εμβαδά και αποστάσεις. Κάθε μία διαλέγει τι θα θυσιάσει:
| Προβολή | Κρατάει σωστά | Θυσιάζει | Για τι είναι καλή |
|---|---|---|---|
| Mercator (1569) | γωνίες και κατευθύνσεις, σχήματα τοπικά | εμβαδά κοντά στους πόλους | ναυσιπλοΐα, χάρτες δρόμων στο κινητό |
| Ισοδύναμες (π.χ. Equal Earth) | εμβαδά | σχήματα, κυρίως στις άκρες | σύγκριση χωρών, θεματικοί χάρτες |
| Συμβιβαστικές (π.χ. Robinson) | τίποτα τέλεια | λίγο απ' όλα | παγκόσμιοι χάρτες τοίχου |
Ο Φλαμανδός Γεράρδος Μερκάτωρ έφτιαξε την προβολή του για τους ναυτικούς: σε αυτόν τον χάρτη, μια πορεία με σταθερή ένδειξη πυξίδας είναι ευθεία γραμμή. Ο καπετάνιος χάραζε μια γραμμή με τον χάρακα και κρατούσε την ίδια κατεύθυνση όλο το ταξίδι.

Το τίμημα: για να μένουν σωστές οι γωνίες, ο χάρτης τεντώνει τις εκτάσεις όσο απομακρύνεσαι από τον Ισημερινό. Στις μοίρες πλάτος μια χώρα φαίνεται περίπου τέσσερις φορές μεγαλύτερη από όσο είναι. Κοντά στους πόλους το τέντωμα γίνεται απεριόριστο — γι' αυτό οι πόλοι δεν χωράνε καν στον χάρτη.
Παράδειγμα 4
Στον χάρτη Mercator η Γροιλανδία (2,2 εκατ. km²) φαίνεται περίπου όσο η Αφρική (30,4 εκατ. km²). Πόσες φορές μεγαλύτερη είναι στην πραγματικότητα η Αφρική, και γιατί ο χάρτης το κρύβει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαιρώ τις πραγματικές εκτάσεις: . Η Αφρική είναι περίπου δεκατέσσερις φορές μεγαλύτερη.
Η Αφρική απλώνεται γύρω από τον Ισημερινό, όπου ο Mercator σχεδόν δεν τεντώνει τίποτα.
Η Γροιλανδία βρίσκεται γύρω στις ως μοίρες βόρεια, όπου ο Mercator φουσκώνει τις εκτάσεις από τέσσερις ως και δεκάδες φορές.
Ο χάρτης δεν «λέει ψέματα» από λάθος. Κάνει ακριβώς αυτό για το οποίο φτιάχτηκε — σωστές κατευθύνσεις — και πληρώνει με τις εκτάσεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια από τις δύο κλίμακες είναι η μεγαλύτερη: ή ;
Τα κατάφερες;
- Να μετατρέπεις αποστάσεις και εκτάσεις από τον χάρτη στο έδαφος και αντίστροφα, με αριθμητική και γραφική κλίμακα.
- Να ξεχωρίζεις τη μεγάλη από τη μικρή κλίμακα και να διαλέγεις την κατάλληλη για κάθε δουλειά.
- Να εξηγείς γιατί κάθε επίπεδος χάρτης παραμορφώνει κάτι, και τι θυσιάζει η προβολή Mercator.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.