Μετάβαση στο περιεχόμενο

Χάρτες, κλίμακα και προβολές

Πώς χωράει μια σφαίρα σε ένα χαρτί, και τι θυσιάζει κάθε χάρτης.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να μετατρέπεις αποστάσεις και εκτάσεις από τον χάρτη στο έδαφος και αντίστροφα, με αριθμητική και γραφική κλίμακα.
  2. Να ξεχωρίζεις τη μεγάλη από τη μικρή κλίμακα και να διαλέγεις την κατάλληλη για κάθε δουλειά.
  3. Να εξηγείς γιατί κάθε επίπεδος χάρτης παραμορφώνει κάτι, και τι θυσιάζει η προβολή Mercator.

Ένας χάρτης είναι μια σειρά από αποφάσεις

Ο χάρτης δεν είναι φωτογραφία. Είναι ένα σχέδιο στο οποίο κάποιος αποφάσισε τι θα μικρύνει, τι θα κρατήσει, τι θα πετάξει και πώς θα απλώσει μια καμπύλη επιφάνεια πάνω σε επίπεδο χαρτί.

Για να διαβάσεις σωστά έναν χάρτη πρέπει να ξέρεις αυτές τις αποφάσεις. Γι' αυτό κάθε σοβαρός χάρτης έχει πάντα πέντε στοιχεία:

  • τίτλο — τι δείχνει και για πού
  • υπόμνημα — τι σημαίνει κάθε χρώμα, γραμμή και σύμβολο
  • κλίμακα — πόσες φορές έχει μικρύνει η πραγματικότητα
  • προσανατολισμό — πού είναι ο βορράς
  • πηγή και χρονολογία — ποιος τον έφτιαξε και πότε

Ένας χάρτης χωρίς χρονολογία μπορεί να σου δείξει δρόμο που δεν υπάρχει πια ή να μη δείξει τον καινούργιο αυτοκινητόδρομο.

Η κλίμακα: τρεις τρόποι να γραφτεί

Η κλίμακα είναι ο λόγος μιας απόστασης στον χάρτη προς την πραγματική απόσταση στο έδαφος. Γράφεται με τρεις τρόπους:

ΤρόποςΠαράδειγμαΤι λέει
Αριθμητική1:50.0001 : 50.00011 cm στον χάρτη είναι 50.00050.000 cm στο έδαφος
Λεκτική«11 εκατοστό = 500500 μέτρα»το ίδιο, σε λέξεις
Γραφικήμια ράβδος με υποδιαιρέσειςπάνω της μετράς απευθείας με τον χάρακα

Η αριθμητική κλίμακα δεν έχει μονάδες: 1:50.0001 : 50.000 σημαίνει ένα εκατοστό προς πενήντα χιλιάδες εκατοστά, ή μία παλάμη προς πενήντα χιλιάδες παλάμες. Γι' αυτό ο πιο σίγουρος δρόμος είναι να δουλεύεις σε εκατοστά και να μετατρέπεις στο τέλος.

Η γραφική κλίμακα έχει ένα πλεονέκτημα που οι άλλες δύο δεν έχουν. Αν μεγεθύνεις τον χάρτη σε φωτοτυπικό ή κάνεις ζουμ στο κινητό, η ράβδος μεγαλώνει μαζί με τον χάρτη και μένει σωστή. Το «1:50.0001 : 50.000» που είναι τυπωμένο δίπλα της δεν αλλάζει — και από εκείνη τη στιγμή είναι λάθος.

Πώς τη χρησιμοποιείς: πιάνεις με τον χάρακα (ή με την άκρη ενός χαρτιού) την απόσταση στον χάρτη και την ακουμπάς πάνω στη ράβδο. Αν η ράβδος γράφει 00 – 11 – 22 km και η απόστασή σου σταματάει λίγο πριν από το 22, στο έδαφος είναι λίγο κάτω από 22 km. Αν η απόσταση είναι μεγαλύτερη από τη ράβδο, μετράς πόσες φορές χωράει η ράβδος μέσα της.

Ο ίδιος χάρακας, τέσσερις χάρτες

Κράτα σταθερά τα εκατοστά και άλλαξε κλίμακα. Πρόσεξε πόσες φορές πολλαπλασιάζεται η απόσταση στο έδαφος από τον έναν χάρτη στον άλλο.

Διάλεξε κλίμακα

Σχέδιο πόλης ή κτηματολογίου — φαίνεται κάθε οικόπεδο

Στον χάρτη

5 εκατοστά
Κάθε εκατοστό είναι
50 m
Στο έδαφος
250 m

Μεγάλη ή μικρή κλίμακα;

Εδώ μπερδεύονται σχεδόν όλοι, γιατί η λέξη «μεγάλη» πάει ανάποδα από τον αριθμό που βλέπεις.

Η κλίμακα είναι κλάσμα: 1:5.0001 : 5.000 σημαίνει 15.000\frac{1}{5.000}, και 1:1.000.0001 : 1.000.000 σημαίνει 11.000.000\frac{1}{1.000.000}. Το πρώτο κλάσμα είναι πολύ μεγαλύτερο από το δεύτερο.

Και κάτι που ξεγελάει: αν διπλασιάσεις την κλίμακα, οι αποστάσεις στο χαρτί διπλασιάζονται, αλλά οι εκτάσεις τετραπλασιάζονται — γιατί μεγαλώνουν και το μήκος και το πλάτος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε τοπογραφικό χάρτη της Πάρνηθας, κλίμακας 1 : 25.000, ένα μονοπάτι μετράει 18 cm. Πόσο μακρύ είναι στην πραγματικότητα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέλεις να χωρέσει όλη η Ελλάδα, από τη Γαύδο ως τον Έβρο (περίπου 770 km), σε χαρτί ύψους 80 cm. Ποια κλίμακα διαλέγεις;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε χάρτη 1 : 50.000 ένα δάσος σχεδιάζεται ως τετράγωνο 2 cm × 2 cm. Πόση είναι η έκτασή του; Και πόσο χαρτί θα έπιανε σε χάρτη 1 : 25.000;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η Γη δεν ξεδιπλώνεται

Πάρε τη φλούδα ενός πορτοκαλιού και προσπάθησε να την απλώσεις στο τραπέζι χωρίς να σκιστεί. Δεν γίνεται. Το ίδιο πρόβλημα έχει κάθε χαρτογράφος: η επιφάνεια μιας σφαίρας δεν μπορεί να γίνει επίπεδη χωρίς να τεντωθεί ή να σκιστεί κάπου.

Ο τρόπος που μεταφέρεται η σφαίρα στο επίπεδο λέγεται χαρτογραφική προβολή. Καμία προβολή δεν κρατάει σωστά ταυτόχρονα σχήματα, εμβαδά και αποστάσεις. Κάθε μία διαλέγει τι θα θυσιάσει:

ΠροβολήΚρατάει σωστάΘυσιάζειΓια τι είναι καλή
Mercator (1569)γωνίες και κατευθύνσεις, σχήματα τοπικάεμβαδά κοντά στους πόλουςναυσιπλοΐα, χάρτες δρόμων στο κινητό
Ισοδύναμες (π.χ. Equal Earth)εμβαδάσχήματα, κυρίως στις άκρεςσύγκριση χωρών, θεματικοί χάρτες
Συμβιβαστικές (π.χ. Robinson)τίποτα τέλειαλίγο απ' όλαπαγκόσμιοι χάρτες τοίχου

Ο Φλαμανδός Γεράρδος Μερκάτωρ έφτιαξε την προβολή του για τους ναυτικούς: σε αυτόν τον χάρτη, μια πορεία με σταθερή ένδειξη πυξίδας είναι ευθεία γραμμή. Ο καπετάνιος χάραζε μια γραμμή με τον χάρακα και κρατούσε την ίδια κατεύθυνση όλο το ταξίδι.

Ένας μεγάλος παλιός χάρτης του κόσμου σε ασπρόμαυρο, ενωμένος από πολλά φύλλα, με διακοσμημένα πλαίσια γεμάτα κείμενο και, στις θάλασσες, λεπτές ευθείες γραμμές που ξεκινούν σαν ακτίνες από κυκλικά σημεία.
Ο χάρτης του Μερκάτορα του 1569, ενωμένος από τα δεκαοκτώ φύλλα του. Ο λατινικός τίτλος του λέει ότι φτιάχτηκε για τη ναυσιπλοΐα. Πρόσεξε τις ευθείες που ξεκινούν σαν ακτίνες από τα ρόδα των ανέμων στις θάλασσες: είναι κατευθύνσεις της πυξίδας, που σε αυτή την προβολή μένουν ευθείες.Φωτογραφία: Gerardus Mercator · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Το τίμημα: για να μένουν σωστές οι γωνίες, ο χάρτης τεντώνει τις εκτάσεις όσο απομακρύνεσαι από τον Ισημερινό. Στις 6060 μοίρες πλάτος μια χώρα φαίνεται περίπου τέσσερις φορές μεγαλύτερη από όσο είναι. Κοντά στους πόλους το τέντωμα γίνεται απεριόριστο — γι' αυτό οι πόλοι δεν χωράνε καν στον χάρτη.

Παράδειγμα 4

Στον χάρτη Mercator η Γροιλανδία (2,2 εκατ. km²) φαίνεται περίπου όσο η Αφρική (30,4 εκατ. km²). Πόσες φορές μεγαλύτερη είναι στην πραγματικότητα η Αφρική, και γιατί ο χάρτης το κρύβει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια από αυτές τις κλίμακες είναι η μεγαλύτερη;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποια από τις δύο κλίμακες είναι η μεγαλύτερη: 1:25.0001 : 25.000 ή 1:1.000.0001 : 1.000.000;

Τα κατάφερες;

  • Να μετατρέπεις αποστάσεις και εκτάσεις από τον χάρτη στο έδαφος και αντίστροφα, με αριθμητική και γραφική κλίμακα.
  • Να ξεχωρίζεις τη μεγάλη από τη μικρή κλίμακα και να διαλέγεις την κατάλληλη για κάθε δουλειά.
  • Να εξηγείς γιατί κάθε επίπεδος χάρτης παραμορφώνει κάτι, και τι θυσιάζει η προβολή Mercator.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;