Οι κινήσεις της Γης
Περιστροφή και περιφορά: μέρα και νύχτα, εποχές, ζώνες ώρας.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την περιστροφή από την περιφορά της Γης και τι προκαλεί η καθεμία.
- Να εξηγείς τις εποχές και τη διάρκεια της μέρας με την κλίση του άξονα, και να υπολογίζεις το ύψος του μεσημεριανού ήλιου στις ισημερίες και στα ηλιοστάσια.
- Να υπολογίζεις διαφορές ώρας ανάμεσα σε τόπους με τις ζώνες ώρας και το γεωγραφικό μήκος.
Ταξιδεύεις γρηγορότερα από κάθε αεροπλάνο
Κάθεσαι ακίνητος στο θρανίο. Κι όμως, την ίδια στιγμή:
- γυρίζεις γύρω από τον άξονα της Γης με περίπου km/h, όσο είναι η ταχύτητα της περιστροφής στο πλάτος της Ελλάδας·
- και μαζί με όλη τη Γη τρέχεις γύρω από τον Ήλιο με περίπου km το δευτερόλεπτο — πάνω από km/h.
Δεν νιώθεις τίποτα, γιατί η ταχύτητα είναι σταθερή και όλα γύρω σου — ο αέρας, το θρανίο, η θάλασσα — κινούνται μαζί σου. Νιώθουμε μόνο τις αλλαγές ταχύτητας, όπως στο φρενάρισμα ενός λεωφορείου.
Οι δύο κινήσεις έχουν ονόματα, και η καθεμία εξηγεί άλλα πράγματα.
| Κίνηση | Γύρω από τι | Πόσο κρατάει | Τι προκαλεί |
|---|---|---|---|
| Περιστροφή | τον άξονά της, από τη δύση προς την ανατολή | περίπου ώρες | μέρα και νύχτα, ζώνες ώρας |
| Περιφορά | τον Ήλιο | περίπου μέρες και ώρες | εποχές (μαζί με την κλίση του άξονα) |
Τις έξι ώρες του χρόνου τις μαζεύουμε: κάθε τέσσερα χρόνια γίνονται μία ολόκληρη μέρα, και ο Φεβρουάριος παίρνει 29 μέρες. Αυτό είναι το δίσεκτο έτος. (Οι «έξι ώρες» είναι στην πραγματικότητα λίγο λιγότερες, γύρω στις ώρες και λεπτά. Γι' αυτό τρεις στις τέσσερις χρονιές-αιώνες δεν είναι δίσεκτες: το 1900 δεν ήταν, το 2000 ήταν.)
Μέρα και νύχτα
Ο Ήλιος φωτίζει πάντα τη μισή Γη. Η γραμμή που χωρίζει το φωτεινό μισό από το σκοτεινό λέγεται κύκλος φωτισμού, και καθώς η Γη γυρίζει, τον περνάμε δύο φορές τη μέρα: στην ανατολή και στη δύση.

Επειδή η Γη γυρίζει από τη δύση προς την ανατολή, ο ήλιος μας φαίνεται να κινείται ανάποδα: ανατέλλει στην ανατολή και δύει στη δύση. Δεν κινείται ο ήλιος στον ουρανό· κινούμαστε εμείς κάτω από αυτόν.
Οι εποχές: ένας άξονας που γέρνει
Ο άξονας της Γης δεν είναι κάθετος στην τροχιά της. Γέρνει περίπου , και — αυτό είναι το κρίσιμο — δείχνει πάντα προς την ίδια κατεύθυνση στο διάστημα, προς τον Πολικό Αστέρα, όπου κι αν βρίσκεται η Γη στην τροχιά της.
Έτσι, για μισό χρόνο το βόρειο ημισφαίριο είναι στραμμένο προς τον Ήλιο, και για τον άλλο μισό το νότιο. Όταν το ημισφαίριό σου γέρνει προς τον Ήλιο, συμβαίνουν δύο πράγματα μαζί:
- ο ήλιος ανεβαίνει πιο ψηλά το μεσημέρι, άρα οι ακτίνες πέφτουν πιο κάθετα και ζεσταίνουν περισσότερο κάθε τετραγωνικό μέτρο·
- η μέρα μεγαλώνει, άρα το έδαφος ζεσταίνεται περισσότερες ώρες και κρυώνει λιγότερες.
Τέσσερις μέρες-σταθμοί
| Περίπου πότε | Όνομα | Πού πέφτει ο ήλιος κάθετα το μεσημέρι | Διάρκεια μέρας στην Αθήνα |
|---|---|---|---|
| 20 Μαρτίου | εαρινή ισημερία | στον Ισημερινό | περίπου ώρες |
| 21 Ιουνίου | θερινό ηλιοστάσιο | στον Τροπικό του Καρκίνου, Β | σχεδόν ώρες |
| 23 Σεπτεμβρίου | φθινοπωρινή ισημερία | στον Ισημερινό | περίπου ώρες |
| 21 Δεκεμβρίου | χειμερινό ηλιοστάσιο | στον Τροπικό του Αιγόκερω, Ν | περίπου ώρες |
Οι δύο τροπικοί είναι τα όρια ως τα οποία μπορεί να φτάσει ο κάθετος ήλιος. Οι δύο πολικοί κύκλοι, στις , είναι τα όρια πέρα από τα οποία υπάρχει τουλάχιστον μία μέρα τον χρόνο που ο ήλιος δεν δύει καθόλου — ο ήλιος του μεσονυκτίου — και μία που δεν ανατέλλει.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόσο ψηλά ανεβαίνει ο ήλιος το μεσημέρι στην Αθήνα (38° Β) στις ισημερίες, στις 21 Ιουνίου και στις 21 Δεκεμβρίου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στις ισημερίες ο ήλιος είναι κάθετος στον Ισημερινό. Όσο απομακρύνεσαι, τόσο χαμηλώνει, μία μοίρα για κάθε μοίρα πλάτους: πάνω από τον ορίζοντα.
Στις 21 Ιουνίου ο κάθετος ήλιος έχει ανέβει βόρεια, πιο κοντά μας. Ο ήλιος ανεβαίνει άλλο τόσο: .
Στις 21 Δεκεμβρίου έχει κατέβει νότια, μακρύτερα: .
Από τον χειμώνα στο καλοκαίρι ο μεσημεριανός ήλιος ανεβαίνει σχεδόν — διπλάσια από την κλίση του άξονα. Γι' αυτό η μεσημεριανή σκιά σου τον Δεκέμβριο είναι πολλές φορές μακρύτερη απ' ό,τι τον Ιούνιο.
Ζώνες ώρας
Η Γη κάνει μία πλήρη περιστροφή, , σε ώρες. Άρα σε μία ώρα γυρίζει , και σε ένα λεπτό , δηλαδή μία μοίρα κάθε λεπτά.
Αν κάθε πόλη κρατούσε τη δική της ηλιακή ώρα, το ρολόι θα άλλαζε κάθε λίγα χιλιόμετρα προς την ανατολή. Γι' αυτό ο κόσμος χωρίστηκε σε ζώνες ώρας, περίπου η καθεμία, και όλοι μέσα σε μία ζώνη έχουν την ίδια ώρα. Τα όριά τους ακολουθούν συχνά τα σύνορα των χωρών, όχι ευθείες γραμμές.
- Η ώρα αναφοράς είναι η UTC, η ώρα του μεσημβρινού του Γκρίνουιτς.
- Η Ελλάδα είναι στη ζώνη UTC+2. Από την τελευταία Κυριακή του Μαρτίου ως την τελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου έχει θερινή ώρα, UTC+3.
- Κοντά στον μεσημβρινό των περνάει η διεθνής γραμμή αλλαγής ημερομηνίας. Όποιος τη διασχίζει προς τα δυτικά «χάνει» μία μέρα από το ημερολόγιο.
Παράδειγμα 2
Η Κέρκυρα είναι στις 19°55′ Α και η Ρόδος στις 28°13′ Α. Πόσο νωρίτερα μεσουρανεί ο ήλιος στη Ρόδο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαφορά μήκους: , περίπου .
Η Γη χρειάζεται λεπτά για κάθε μοίρα: λεπτά.
Η Ρόδος είναι ανατολικότερα, άρα ο ήλιος φτάνει εκεί πρώτα: περίπου λεπτά νωρίτερα από την Κέρκυρα.
Τα ρολόγια όμως δείχνουν την ίδια ώρα και στα δύο νησιά, γιατί είναι στην ίδια ζώνη. Γι' αυτό το καλοκαίρι στην Κέρκυρα νυχτώνει αισθητά αργότερα με το ρολόι απ' ό,τι στη Ρόδο.
Παράδειγμα 3
Είναι 18:00 ενός Ιανουαρίου στην Αθήνα (UTC+2). Τι ώρα είναι στη Νέα Υόρκη (UTC−5) και στο Τόκιο (UTC+9);
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρώτα γυρίζω στην ώρα του Γκρίνουιτς. Η Αθήνα είναι ώρες μπροστά, άρα η UTC είναι .
Η Νέα Υόρκη είναι ώρες πίσω από την UTC: το πρωί της ίδιας μέρας.
Το Τόκιο είναι ώρες μπροστά: . Περνάω τα μεσάνυχτα: , την επόμενη μέρα.
Έλεγχος με τη λογική: η Νέα Υόρκη είναι δυτικά, άρα έχει νωρίτερη ώρα· το Τόκιο είναι ανατολικά, άρα έχει ήδη περάσει στην επόμενη μέρα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσες μοίρες γυρίζει η Γη γύρω από τον άξονά της σε μία ώρα;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την περιστροφή από την περιφορά της Γης και τι προκαλεί η καθεμία.
- Να εξηγείς τις εποχές και τη διάρκεια της μέρας με την κλίση του άξονα, και να υπολογίζεις το ύψος του μεσημεριανού ήλιου στις ισημερίες και στα ηλιοστάσια.
- Να υπολογίζεις διαφορές ώρας ανάμεσα σε τόπους με τις ζώνες ώρας και το γεωγραφικό μήκος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.