Γεωγραφικές συντεταγμένες
Πλάτος, μήκος και το GPS: μια διεύθυνση για κάθε σημείο της Γης.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γεωλογία - Γεωγραφία Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να διαβάζεις και να γράφεις γεωγραφικές συντεταγμένες σε μοίρες και πρώτα λεπτά, και σε δεκαδική μορφή.
- Να βρίσκεις ένα σημείο στον χάρτη από τις συντεταγμένες του, και το αντίστροφο.
- Να υπολογίζεις αποστάσεις βορρά–νότου από τη διαφορά πλάτους, και να εξηγείς γιατί η μοίρα μήκους μικραίνει προς τους πόλους.
- Να περιγράφεις με απλά λόγια πώς το GPS βρίσκει τη θέση σου.
Μια διεύθυνση που δεν χρειάζεται δρόμους
Η διεύθυνση του σπιτιού σου δουλεύει μόνο όπου υπάρχουν δρόμοι και αριθμοί. Ένα ψαροκάικο ανοιχτά της Γαύδου, ένας ορειβάτης στον Όλυμπο ή ένα αεροπλάνο πάνω από τον Ατλαντικό δεν έχουν «οδό». Χρειάζονται μια διεύθυνση που ισχύει παντού στη Γη, και ίδια σε κάθε γλώσσα.
Αυτή είναι οι γεωγραφικές συντεταγμένες: δύο γωνίες, το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό μήκος.
Δύο γωνίες από το κέντρο της Γης
Φαντάσου μια ευθεία από το κέντρο της Γης ως το σημείο που σε ενδιαφέρει.
- Το γεωγραφικό πλάτος είναι η γωνία που σχηματίζει αυτή η ευθεία με το επίπεδο του Ισημερινού. Πάει από στον Ισημερινό ως στον Βόρειο (Β) ή στον Νότιο (Ν) Πόλο. Όλα τα σημεία με το ίδιο πλάτος σχηματίζουν έναν κύκλο: τον παράλληλο.
- Το γεωγραφικό μήκος είναι η γωνία ανάμεσα στον μεσημβρινό του σημείου και στον πρώτο μεσημβρινό, που περνάει από το Γκρίνουιτς του Λονδίνου. Πάει από ως ανατολικά (Α) ή δυτικά (Δ).
Ο πρώτος μεσημβρινός δεν έχει τίποτα το ιδιαίτερο στη φύση. Οι χώρες συμφώνησαν το 1884 να μετράνε από το Γκρίνουιτς, γιατί οι περισσότεροι ναυτικοί χάρτες της εποχής ήδη το έκαναν. Ο Ισημερινός, αντίθετα, δεν είναι συμφωνία: είναι ο κύκλος που απέχει εξίσου από τους δύο πόλους, τα σημεία όπου ο άξονας περιστροφής της Γης συναντά την επιφάνεια.

Πόσο μακριά είναι μια μοίρα
Η περιφέρεια της Γης γύρω από τους πόλους είναι περίπου km. Αν τη μοιράσεις σε μοίρες, κάθε μοίρα πλάτους είναι περίπου km, και κάθε πρώτο λεπτό km.
Με το μήκος δεν ισχύει το ίδιο. Οι μεσημβρινοί συναντιούνται στους πόλους, οπότε όσο ανεβαίνεις, τόσο πλησιάζουν μεταξύ τους. Στον Ισημερινό μια μοίρα μήκους είναι km, στην Ελλάδα από ως km περίπου (ανάλογα με το πόσο βόρεια είσαι), και στον πόλο μηδέν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα σκάφος στέλνει σήμα κινδύνου από το στίγμα 36° Β, 25° Α. Πού περίπου βρίσκεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Β: βόρειο ημισφαίριο. Ο παράλληλος των περνάει λίγο νότια της Σαντορίνης, που είναι γύρω στις .
Α: ανατολικά του Γκρίνουιτς. Ο μεσημβρινός των περνάει σχεδόν από το Ηράκλειο () και την Ίο.
Το σημείο είναι στη θάλασσα, στο Κρητικό Πέλαγος, ανάμεσα στην Κρήτη και στις Κυκλάδες.
Πόσο βόρεια της Κρήτης; Το Ηράκλειο είναι στις . Η διαφορά είναι , δηλαδή km. Το λιμενικό ξέρει τώρα πού να ψάξει.
Παράδειγμα 2
Το κινητό δίνει για την Ακρόπολη 37,9715 και 23,7258. Πώς γράφεται σε μοίρες και λεπτά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ακέραιο μέρος είναι οι μοίρες: και . Και οι δύο αριθμοί είναι θετικοί, άρα Β και Α.
Πολλαπλασιάζω το δεκαδικό μέρος με για να πάρω πρώτα λεπτά: και .
Αν χρειάζομαι δεύτερα λεπτά, ξανά επί : και .
Αποτέλεσμα: περίπου Β, Α.
Μην γράψεις «»: τα λεπτά σταματάνε στο , όπως τα λεπτά της ώρας.
Παράδειγμα 3
Η Θεσσαλονίκη είναι στις 40°38′ Β και το Ηράκλειο στις 35°20′ Β. Πόσο απέχουν στον άξονα βορρά–νότου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αφαιρώ τα πλάτη: .
Μετατρέπω σε δεκαδικό: , άρα .
Κάθε μοίρα πλάτους είναι περίπου km: km.
Η ευθεία απόσταση των δύο πόλεων είναι λίγο μεγαλύτερη, γιατί το Ηράκλειο είναι και ανατολικότερα. Η διαφορά πλάτους μετράει μόνο το κομμάτι βορρά–νότου.
Παράδειγμα 4
Πόσα χιλιόμετρα είναι μία μοίρα μήκους στο γεωγραφικό πλάτος της Αθήνας, περίπου 38°;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μια μοίρα μήκους είναι το ένα τριακοσιοεξηκοστό του παραλλήλου πάνω στον οποίο βρίσκεσαι — όχι του Ισημερινού.
Ο Ισημερινός έχει περιφέρεια περίπου km. Ο παράλληλος των είναι μικρότερος κύκλος: περίπου km.
Διαιρώ: km.
Άρα στην Ελλάδα μία μοίρα μήκους είναι περίπου km, ενώ μία μοίρα πλάτους παραμένει km. Όταν υπολογίζεις αποστάσεις ανατολής–δύσης, δεν μπορείς να πολλαπλασιάσεις με .
Η Ελλάδα σε αριθμούς
Η χώρα απλώνεται περίπου:
| Νοτιότερο / δυτικότερο | Βορειότερο / ανατολικότερο | |
|---|---|---|
| Πλάτος | Β — Γαύδος | Β — Ορμένιο, Έβρος |
| Μήκος | Α — Οθωνοί | Α — Στρογγύλη, δίπλα στο Καστελλόριζο |
Σχεδόν επτά μοίρες πλάτους, δηλαδή περίπου km από βορρά σε νότο. Και δέκα μοίρες μήκους, που μας δίνουν μια διαφορά που θα δεις στην επόμενη ενότητα: ο ήλιος ανατέλλει στη Ρόδο αρκετά λεπτά νωρίτερα απ' ό,τι στην Κέρκυρα.
Πώς ξέρει το κινητό πού είσαι
Το GPS είναι ένα σύστημα από περίπου τριάντα δορυφόρους, σε ύψος περίπου km. Κάθε δορυφόρος εκπέμπει συνεχώς πού βρίσκεται και τι ώρα είναι, με πολύ ακριβή ρολόγια.
Το κινητό σου δεν στέλνει τίποτα στους δορυφόρους. Μόνο ακούει:
- Μετράει πόσο καθυστέρησε το σήμα κάθε δορυφόρου. Το σήμα ταξιδεύει με την ταχύτητα του φωτός, οπότε από την καθυστέρηση βγαίνει η απόσταση.
- Με την απόσταση από τρεις δορυφόρους, υπάρχει μόνο ένα σημείο στην επιφάνεια της Γης που ταιριάζει.
- Ένας τέταρτος διορθώνει το ρολόι του κινητού, που είναι πολύ λιγότερο ακριβές από των δορυφόρων.
Το αποτέλεσμα είναι οι συντεταγμένες σου, με ακρίβεια λίγων μέτρων. Το GPS είναι αμερικανικό· η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει το δικό της σύστημα, το Galileo, και τα σημερινά κινητά ακούνε συνήθως και τα δύο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα χιλιόμετρα είναι περίπου μία μοίρα γεωγραφικού πλάτους;
Τα κατάφερες;
- Να διαβάζεις και να γράφεις γεωγραφικές συντεταγμένες σε μοίρες και πρώτα λεπτά, και σε δεκαδική μορφή.
- Να βρίσκεις ένα σημείο στον χάρτη από τις συντεταγμένες του, και το αντίστροφο.
- Να υπολογίζεις αποστάσεις βορρά–νότου από τη διαφορά πλάτους, και να εξηγείς γιατί η μοίρα μήκους μικραίνει προς τους πόλους.
- Να περιγράφεις με απλά λόγια πώς το GPS βρίσκει τη θέση σου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.