Τα φυτά
Ρίζα, βλαστός, φύλλο, άνθος: τι κάνει το καθένα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §3.2, 6.2
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις τα όργανα ενός ανθοφόρου φυτού και τη δουλειά του καθενός.
- Να εξηγείς πώς το νερό ανεβαίνει από τη ρίζα ως το φύλλο και πώς φεύγει από τα στόματα.
- Να περιγράφεις πώς από ένα άνθος προκύπτουν καρπός και σπέρματα.
Ένα φυτό δεν κάθεται απλώς εκεί
Κόψε ένα κλαδί σέλινο, βάλε το στελέχι του σε νερό με λίγη μπλε μπογιά ζαχαροπλαστικής και άφησέ το ένα βράδυ. Το πρωί τα φύλλα θα έχουν μπλε νεύρα.
Το νερό ανέβηκε μόνο του, αντίθετα στη βαρύτητα, χωρίς καρδιά να το σπρώχνει.
Ένα φυτό μοιάζει ακίνητο, αλλά μέσα του γίνονται συνέχεια μεταφορές, ανταλλαγές αερίων και παραγωγή τροφής. Είδες ήδη ότι τα κύτταρά του έχουν κυτταρικό τοίχωμα, χλωροπλάστες και μεγάλο χυμοτόπιο, και ότι τα κύτταρα οργανώνονται σε ιστούς και όργανα. Εδώ θα δεις τι κάνει το καθένα από τα όργανα του φυτού.
Τέσσερα όργανα, τέσσερις δουλειές
Ένα ανθοφόρο φυτό, όπως μια τομάτα ή μια κερασιά, έχει δύο μέρη: το ριζικό σύστημα κάτω από το έδαφος και τον βλαστό με τα φύλλα και τα άνθη από πάνω.
| Όργανο | Κύρια δουλειά |
|---|---|
| Ρίζα | στερεώνει το φυτό, απορροφά νερό και ανόργανα άλατα |
| Βλαστός | στηρίζει φύλλα και άνθη, μεταφέρει ουσίες πάνω και κάτω |
| Φύλλο | φτιάχνει τροφή με τη φωτοσύνθεση, ανταλλάσσει αέρια |
| Άνθος | αναπαραγωγή: από αυτό βγαίνουν καρπός και σπέρματα |
Πολλά όργανα κάνουν και μια δεύτερη δουλειά: αποθηκεύουν τροφή. Το καρότο και το παντζάρι είναι ρίζες γεμάτες αποθέματα.
Η ρίζα
Κοντά στην άκρη της, η ρίζα έχει χιλιάδες λεπτά ριζικά τριχίδια. Κάθε τριχίδιο είναι προεκβολή ενός μόνο κυττάρου. Όλα μαζί μεγαλώνουν τεράστια την επιφάνεια που αγγίζει το χώμα, και από εκεί μπαίνουν το νερό και τα ανόργανα άλατα (νιτρικά, φωσφορικά και άλλα).

Γι' αυτό, όταν μεταφυτεύεις ένα φυτό, το παίρνεις μαζί με το χώμα γύρω από τη ρίζα: αν σκιστούν τα τριχίδια, το φυτό μαραζώνει για μέρες.
Ο βλαστός και τα αγγεία
Μέσα στον βλαστό περνούν δύο είδη «σωλήνων», τα αγγεία:
- Τα ξυλώδη αγγεία (το ξύλο) ανεβάζουν νερό και άλατα από τη ρίζα προς τα φύλλα. Αυτά έβαψε η μπογιά στο σέλινο.
- Τα ηθμώδη αγγεία (ο ηθμός) μοιράζουν τη ζάχαρη που φτιάχνουν τα φύλλα σε όλο το φυτό — προς τη ρίζα, τους καρπούς, τους νέους βλαστούς.
Το ξύλο κάνει μονόδρομο προς τα πάνω. Ο ηθμός πηγαίνει όπου χρειάζεται τροφή.
Το φύλλο
Το φύλλο είναι ένα λεπτό, πλατύ έλασμα που κρέμεται από τον μίσχο. Οι γραμμές που βλέπεις πάνω του, τα νεύρα, είναι δέσμες από αγγεία: φέρνουν νερό και παίρνουν τη ζάχαρη.
Το σχήμα του δεν είναι τυχαίο. Πλατύ, για να πιάνει φως. Λεπτό, για να φτάνουν εύκολα τα αέρια σε κάθε κύτταρο.
Στην επιφάνειά του, κυρίως στην κάτω πλευρά στα περισσότερα φυτά, υπάρχουν μικροσκοπικά ανοίγματα, τα στόματα. Από εκεί μπαίνει το διοξείδιο του άνθρακα, βγαίνει το οξυγόνο και φεύγουν υδρατμοί. Κάθε στόμα το περιβάλλουν δύο κύτταρα που το ανοίγουν και το κλείνουν.

Η απώλεια νερού από τα φύλλα λέγεται διαπνοή. Μοιάζει με σπατάλη, αλλά είναι ο μηχανισμός που ανεβάζει το νερό: κάθε μόριο που εξατμίζεται από το φύλλο «τραβάει» το επόμενο μέσα στο ξύλο, σαν να ρουφάς από καλαμάκι. Το μεγαλύτερο μέρος του νερού που απορροφά η ρίζα — πάνω από το — φεύγει έτσι.
Το άνθος: από τη γύρη στον σπόρο
Το άνθος είναι το όργανο της αναπαραγωγής. Από έξω προς τα μέσα έχει:
- τα σέπαλα, συνήθως πράσινα, που προστατεύουν το μπουμπούκι,
- τα πέταλα, συχνά χρωματιστά και αρωματικά, που προσελκύουν έντομα,
- τους στήμονες, το αρσενικό μέρος: στην κορυφή τους, στους ανθήρες, φτιάχνεται η γύρη,
- τον ύπερο, το θηλυκό μέρος: το κολλώδες στίγμα επάνω, και κάτω η φουσκωμένη ωοθήκη με τις σπερματικές βλάστες.
Η μεταφορά της γύρης από τον ανθήρα στο στίγμα λέγεται επικονίαση. Τη γύρη τη μεταφέρουν έντομα (οι μέλισσες, οι πεταλούδες) ή ο άνεμος. Τα άνθη που επικονιάζονται με τον άνεμο, όπως του σιταριού ή της ελιάς, συνήθως δεν έχουν φανταχτερά πέταλα — δεν έχουν ποιον να εντυπωσιάσουν.

Μετά την επικονίαση ακολουθεί η γονιμοποίηση: ο κόκκος γύρης βγάζει έναν λεπτό σωλήνα που φτάνει ως τη σπερματική βλάστη, και εκεί ενώνεται ένα αρσενικό με ένα θηλυκό αναπαραγωγικό κύτταρο.
Τότε το άνθος αλλάζει ρόλο:
- κάθε γονιμοποιημένη σπερματική βλάστη γίνεται σπέρμα (σπόρος), με ένα μικρό φυτό-έμβρυο και αποθέματα τροφής μέσα του,
- η ωοθήκη μεγαλώνει και γίνεται καρπός, που κλείνει μέσα του τα σπέρματα,
- τα πέταλα μαραίνονται και πέφτουν.
Ο καρπός βοηθά στη διασπορά: τα ζώα τρώνε τους ζουμερούς καρπούς και αφήνουν τα σπέρματα αλλού, ο άνεμος παίρνει τους φτερωτούς καρπούς του σφενδάμου, οι αγκαθωτοί κολλάνε στο τρίχωμα.
Όχι όλα τα φυτά κάνουν άνθη
Τα φυτά που είδαμε ως τώρα είναι τα αγγειόσπερμα: κάνουν άνθη, και τα σπέρματά τους κλείνονται σε καρπό. Είναι η μεγαλύτερη ομάδα. Υπάρχουν όμως κι άλλες:
| Ομάδα | Αγγεία | Πώς πολλαπλασιάζεται | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Βρύα | όχι | με σπόρια, σε υγρά μέρη | τα πράσινα «χαλιά» στις σκιερές πέτρες |
| Πτεριδόφυτα | ναι | με σπόρια | φτέρες |
| Γυμνόσπερμα | ναι | με σπέρματα γυμνά, πάνω σε κώνους | πεύκο, έλατο, κυπαρίσσι |
| Αγγειόσπερμα | ναι | με σπέρματα μέσα σε καρπό | ελιά, σιτάρι, τριανταφυλλιά |
Τα βρύα δεν έχουν αγγεία, οπότε το νερό περνά από κύτταρο σε κύτταρο. Γι' αυτό μένουν χαμηλά και θέλουν υγρασία. Τα αγγεία είναι αυτό που επέτρεψε στα φυτά να ψηλώσουν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τέσσερα ίδια φύλλα κρέμονται δύο μέρες στον αέρα. Βάζεις βαζελίνη σε διαφορετικές πλευρές και ζυγίζεις πόσο νερό χάνουν. Τι δείχνουν τα αποτελέσματα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα δεδομένα:
Φύλλο Βαζελίνη Απώλεια μάζας Α πουθενά g Β μόνο στην πάνω πλευρά g Γ μόνο στην κάτω πλευρά g Δ και στις δύο g Η βαζελίνη είναι αδιάβροχη: φράζει ό,τι σκεπάζει.
Το φύλλο Β, με φραγμένη την πάνω πλευρά, έχασε σχεδόν όσο το Α. Άρα από την πάνω πλευρά φεύγει ελάχιστο νερό.
Το φύλλο Γ, με φραγμένη την κάτω πλευρά, έχασε πολύ λιγότερο. Άρα το περισσότερο νερό φεύγει από την κάτω πλευρά.
Συμπέρασμα: τα στόματα αυτού του φυτού βρίσκονται κυρίως στην κάτω επιφάνεια του φύλλου.
Το Α, χωρίς βαζελίνη, είναι ο μάρτυρας: με αυτό συγκρίνεις τα άλλα. Το Δ δείχνει ότι λίγο νερό χάνεται ακόμη κι όταν όλα είναι φραγμένα (π.χ. από τον μίσχο), οπότε δεν πρέπει να περιμένουμε ποτέ ακριβώς μηδέν.
Παράδειγμα 2
Βάζεις ένα άσπρο γαρίφαλο σε νερό με κόκκινη μπογιά. Μετά από μια μέρα κόβεις τον βλαστό οριζόντια. Τι θα δεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η μπογιά ταξιδεύει μαζί με το νερό. Το νερό ανεβαίνει από τα ξυλώδη αγγεία.
Στην τομή δεν θα είναι κόκκινος όλος ο βλαστός. Θα δεις κόκκινες κουκκίδες — τις δέσμες των αγγείων — μέσα σε άσπρο ιστό.
Και τα πέταλα θα βαφτούν με κόκκινες γραμμές, γιατί το νερό φτάνει ως εκεί από τα νεύρα.
Πρόβλεψη παραπέρα: αν αφήσεις το λουλούδι σε κλειστό, πολύ υγρό χώρο, το χρώμα θα ανεβαίνει πιο αργά. Με λιγότερη εξάτμιση, η διαπνοή πέφτει, και μαζί της η «ρουφηξιά» που τραβάει το νερό.
Παράδειγμα 3
Η ντομάτα είναι λαχανικό ή καρπός;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην κουζίνα τη λέμε λαχανικό, γιατί δεν είναι γλυκιά. Η βιολογία όμως ρωτάει κάτι άλλο: από ποιο μέρος του φυτού προέρχεται;
Η ντομάτα σχηματίζεται εκεί που ήταν το κίτρινο άνθος, μετά την επικονίαση. Μεγαλώνει από την ωοθήκη.
Μέσα της έχει σπέρματα, τους μικρούς σπόρους.
Συμπέρασμα: βοτανικά είναι καρπός. Το ίδιο ισχύει για το αγγούρι, την πιπεριά και τη μελιτζάνη.
Αντίθετα, το μαρούλι είναι φύλλα και το σέλινο κυρίως μίσχοι φύλλων — αυτά είναι λαχανικά και για τον βοτανολόγο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποιο μέρος του άνθους φτιάχνεται η γύρη;
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις τα όργανα ενός ανθοφόρου φυτού και τη δουλειά του καθενός.
- Να εξηγείς πώς το νερό ανεβαίνει από τη ρίζα ως το φύλλο και πώς φεύγει από τα στόματα.
- Να περιγράφεις πώς από ένα άνθος προκύπτουν καρπός και σπέρματα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.