Τα φυτά

Ένα φυτό δεν κάθεται απλώς εκεί

Κόψε ένα κλαδί σέλινο, βάλε το στελέχι του σε νερό με λίγη μπλε μπογιά ζαχαροπλαστικής και άφησέ το ένα βράδυ. Το πρωί τα φύλλα θα έχουν μπλε νεύρα.

Το νερό ανέβηκε μόνο του, αντίθετα στη βαρύτητα, χωρίς καρδιά να το σπρώχνει.

Ένα φυτό μοιάζει ακίνητο, αλλά μέσα του γίνονται συνέχεια μεταφορές, ανταλλαγές αερίων και παραγωγή τροφής. Είδες ήδη ότι τα κύτταρά του έχουν κυτταρικό τοίχωμα, χλωροπλάστες και μεγάλο χυμοτόπιο, και ότι τα κύτταρα οργανώνονται σε ιστούς και όργανα. Εδώ θα δεις τι κάνει το καθένα από τα όργανα του φυτού.

Τέσσερα όργανα, τέσσερις δουλειές

Ένα ανθοφόρο φυτό, όπως μια τομάτα ή μια κερασιά, έχει δύο μέρη: το ριζικό σύστημα κάτω από το έδαφος και τον βλαστό με τα φύλλα και τα άνθη από πάνω.

Πολλά όργανα κάνουν και μια δεύτερη δουλειά: αποθηκεύουν τροφή. Το καρότο και το παντζάρι είναι ρίζες γεμάτες αποθέματα.

Η ρίζα

Κοντά στην άκρη της, η ρίζα έχει χιλιάδες λεπτά ριζικά τριχίδια. Κάθε τριχίδιο είναι προεκβολή ενός μόνο κυττάρου. Όλα μαζί μεγαλώνουν τεράστια την επιφάνεια που αγγίζει το χώμα, και από εκεί μπαίνουν το νερό και τα ανόργανα άλατα (νιτρικά, φωσφορικά και άλλα).

Γι' αυτό, όταν μεταφυτεύεις ένα φυτό, το παίρνεις μαζί με το χώμα γύρω από τη ρίζα: αν σκιστούν τα τριχίδια, το φυτό μαραζώνει για μέρες.

Ο βλαστός και τα αγγεία

Μέσα στον βλαστό περνούν δύο είδη «σωλήνων», τα αγγεία:

• Τα ξυλώδη αγγεία (το ξύλο) ανεβάζουν νερό και άλατα από τη ρίζα προς τα φύλλα. Αυτά έβαψε η μπογιά στο σέλινο.
• Τα ηθμώδη αγγεία (ο ηθμός) μοιράζουν τη ζάχαρη που φτιάχνουν τα φύλλα σε όλο το φυτό — προς τη ρίζα, τους καρπούς, τους νέους βλαστούς.

Το ξύλο κάνει μονόδρομο προς τα πάνω. Ο ηθμός πηγαίνει όπου χρειάζεται τροφή.

Το φύλλο

Το φύλλο είναι ένα λεπτό, πλατύ έλασμα που κρέμεται από τον μίσχο. Οι γραμμές που βλέπεις πάνω του, τα νεύρα, είναι δέσμες από αγγεία: φέρνουν νερό και παίρνουν τη ζάχαρη.

Το σχήμα του δεν είναι τυχαίο. Πλατύ, για να πιάνει φως. Λεπτό, για να φτάνουν εύκολα τα αέρια σε κάθε κύτταρο.

Στην επιφάνειά του, κυρίως στην κάτω πλευρά στα περισσότερα φυτά, υπάρχουν μικροσκοπικά ανοίγματα, τα στόματα. Από εκεί μπαίνει το διοξείδιο του άνθρακα, βγαίνει το οξυγόνο και φεύγουν υδρατμοί. Κάθε στόμα το περιβάλλουν δύο κύτταρα που το ανοίγουν και το κλείνουν.

Η απώλεια νερού από τα φύλλα λέγεται διαπνοή. Μοιάζει με σπατάλη, αλλά είναι ο μηχανισμός που ανεβάζει το νερό: κάθε μόριο που εξατμίζεται από το φύλλο «τραβάει» το επόμενο μέσα στο ξύλο, σαν να ρουφάς από καλαμάκι. Το μεγαλύτερο μέρος του νερού που απορροφά η ρίζα — πάνω από το $90\%$ — φεύγει έτσι.

Ποιο όργανο κάνει τη δουλειά;

Διάλεξε μια δουλειά ή μια περίπτωση και μετά ένα όργανο. Κάποιες περιπτώσεις έχουν παγίδα.

Η δουλειά ή η περίπτωση

Παίρνει νερό από το χώμαΦτιάχνει τροφή από φωςΠατάταΚαρότοΦτιάχνει γύρηΑνεβάζει νερό σε ψηλό δέντρο

Ποιο όργανο;

ΡίζαΒλαστόςΦύλλοΆνθος

ΣωστάΝαι. Τα ριζικά τριχίδια απορροφούν νερό και ανόργανα άλατα.

Το άνθος: από τη γύρη στον σπόρο

Το άνθος είναι το όργανο της αναπαραγωγής. Από έξω προς τα μέσα έχει:

• τα σέπαλα, συνήθως πράσινα, που προστατεύουν το μπουμπούκι,
• τα πέταλα, συχνά χρωματιστά και αρωματικά, που προσελκύουν έντομα,
• τους στήμονες, το αρσενικό μέρος: στην κορυφή τους, στους ανθήρες, φτιάχνεται η γύρη,
• τον ύπερο, το θηλυκό μέρος: το κολλώδες στίγμα επάνω, και κάτω η φουσκωμένη ωοθήκη με τις σπερματικές βλάστες.

Η μεταφορά της γύρης από τον ανθήρα στο στίγμα λέγεται επικονίαση. Τη γύρη τη μεταφέρουν έντομα (οι μέλισσες, οι πεταλούδες) ή ο άνεμος. Τα άνθη που επικονιάζονται με τον άνεμο, όπως του σιταριού ή της ελιάς, συνήθως δεν έχουν φανταχτερά πέταλα — δεν έχουν ποιον να εντυπωσιάσουν.

Μετά την επικονίαση ακολουθεί η γονιμοποίηση: ο κόκκος γύρης βγάζει έναν λεπτό σωλήνα που φτάνει ως τη σπερματική βλάστη, και εκεί ενώνεται ένα αρσενικό με ένα θηλυκό αναπαραγωγικό κύτταρο.

Τότε το άνθος αλλάζει ρόλο:

• κάθε γονιμοποιημένη σπερματική βλάστη γίνεται σπέρμα (σπόρος), με ένα μικρό φυτό-έμβρυο και αποθέματα τροφής μέσα του,
• η ωοθήκη μεγαλώνει και γίνεται καρπός, που κλείνει μέσα του τα σπέρματα,
• τα πέταλα μαραίνονται και πέφτουν.

Ο καρπός βοηθά στη διασπορά: τα ζώα τρώνε τους ζουμερούς καρπούς και αφήνουν τα σπέρματα αλλού, ο άνεμος παίρνει τα φτερωτά σπέρματα του σφενδάμου, τα αγκαθωτά κολλάνε στο τρίχωμα.

Ο κύκλος ζωής ενός ανθοφόρου φυτού

Πάτα κάθε στάδιο με τη σειρά. Πρόσεξε πού ακριβώς γίνεται η επικονίαση και πού η γονιμοποίηση — δεν είναι το ίδιο.

Διάλεξε στάδιο

ΣπέρμαΦύτρωμαΝέο φυτόΆνθοςΕπικονίασηΚαρπός

ΣπέρμαΈνα έμβρυο φυτού με αποθέματα τροφής, προστατευμένο από ένα σκληρό περίβλημα. Μπορεί να περιμένει μήνες ή χρόνια.

Το επόμενο στάδιο

Όχι όλα τα φυτά κάνουν άνθη

Τα φυτά που είδαμε ως τώρα είναι τα αγγειόσπερμα: κάνουν άνθη, και τα σπέρματά τους κλείνονται σε καρπό. Είναι η μεγαλύτερη ομάδα. Υπάρχουν όμως κι άλλες:

Τα βρύα δεν έχουν αγγεία, οπότε το νερό περνά από κύτταρο σε κύτταρο. Γι' αυτό μένουν χαμηλά και θέλουν υγρασία. Τα αγγεία είναι αυτό που επέτρεψε στα φυτά να ψηλώσουν.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση