Φωτοσύνθεση και αναπνοή
Πώς ένα φυτό φτιάχνει τροφή από φως, νερό και αέρα — και πώς την καίει.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §2.1, 4.2
Θα μάθεις να
- Να γράφεις με λέξεις τι μπαίνει και τι βγαίνει στη φωτοσύνθεση και στην κυτταρική αναπνοή.
- Να εξηγείς ότι τα φυτά αναπνέουν όλο το εικοσιτετράωρο και φωτοσυνθέτουν μόνο με φως.
- Να διαβάζεις απλά πειράματα με το ιώδιο ή με τις φυσαλίδες του υδρόβιου φυτού ελόδεια και να βγάζεις συμπέρασμα.
Από πού ήρθαν τα κιλά της ιτιάς;
Στις αρχές του 17ου αιώνα (τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν το 1648), ο Φλαμανδός γιατρός Γιαν βαν Χέλμοντ φύτεψε ένα μικρό κλαδί ιτιάς, περίπου κιλών, σε ένα βαρέλι με χώμα που είχε ζυγίσει προσεκτικά. Για πέντε χρόνια το πότιζε μόνο με νερό της βροχής.
Στο τέλος η ιτιά ζύγιζε περίπου κιλά. Το χώμα; Είχε χάσει μόλις γραμμάρια περίπου.
Το δέντρο λοιπόν δεν έφαγε το χώμα. Ο βαν Χέλμοντ συμπέρανε ότι όλη η μάζα ήρθε από το νερό. Είχε δίκιο κατά το ήμισυ. Το άλλο μισό ήρθε από κάτι που δεν μπορούσε να ζυγίσει: τον αέρα.
Η φωτοσύνθεση
Ξέρεις ήδη ότι τα φυτά είναι αυτότροφοι οργανισμοί: φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους. Ο τρόπος λέγεται φωτοσύνθεση — «σύνθεση με φως».
Με λέξεις:
διοξείδιο του άνθρακα + νερό → γλυκόζη + οξυγόνο
με τη βοήθεια του φωτός και της χλωροφύλλης.
Με χημικά σύμβολα, για όποιον ενδιαφέρεται:
Ας δούμε από πού έρχεται το καθένα:
- Το διοξείδιο του άνθρακα μπαίνει από τον αέρα, μέσα από τα στόματα του φύλλου.
- Το νερό έρχεται από τη ρίζα, μέσα από τα ξυλώδη αγγεία.
- Το φως το απορροφά η χλωροφύλλη, η πράσινη χρωστική μέσα στους χλωροπλάστες.
- Η γλυκόζη είναι ζάχαρη: η τροφή και το δομικό υλικό του φυτού.
- Το οξυγόνο είναι «υποπροϊόν». Ένα μέρος το χρησιμοποιεί το ίδιο το φυτό, το υπόλοιπο φεύγει από τα στόματα.
Η φωτοσύνθεση αποθηκεύει την ενέργεια του φωτός μέσα στη γλυκόζη, ως χημική ενέργεια. Κάθε μπουκιά που τρως — ακόμη και το κρέας — περιέχει ενέργεια που κάποτε ήταν φως του ήλιου.

Τι γίνεται με τη γλυκόζη
Το φυτό δεν κρατά τη γλυκόζη όπως είναι. Τη μετατρέπει:
- σε άμυλο, για αποθήκευση (στα φύλλα, στην πατάτα, στο σιτάρι),
- σε κυτταρίνη, το υλικό του κυτταρικού τοιχώματος,
- σε λίπη και, με τη βοήθεια ανόργανων αλάτων από το χώμα, σε πρωτεΐνες.
Γι' αυτό μεγάλωσε η ιτιά: το ξύλο της είναι κυρίως κυτταρίνη, φτιαγμένη από άνθρακα του αέρα και νερό.
Πώς ξέρουμε ότι ένα φύλλο φωτοσύνθεσε
Το άμυλο αναγνωρίζεται εύκολα: με διάλυμα ιωδίου παίρνει μπλε-μαύρο χρώμα. Χωρίς άμυλο, το ιώδιο μένει καφέ-κίτρινο.
Η δοκιμή γίνεται στο εργαστήριο από τον καθηγητή σου, γιατί χρειάζεται ζεστό οινόπνευμα:
- Το φυτό μένει πρώτα δύο μέρες στο σκοτάδι, για να καταναλώσει το άμυλο που ήδη είχε.
- Μετά εκτίθεται στις συνθήκες που θέλουμε να ελέγξουμε.
- Το φύλλο βράζεται λίγο σε νερό και ξεπλένεται από τη χλωροφύλλη σε οινόπνευμα που ζεσταίνεται μέσα σε ζεστό νερό — ποτέ πάνω σε φλόγα, γιατί το οινόπνευμα αρπάζει φωτιά — ώστε να μη μας κρύβει το πράσινο το χρώμα.
- Ρίχνουμε ιώδιο και κοιτάμε.
Η κυτταρική αναπνοή
Η γλυκόζη είναι αποθήκη ενέργειας. Για να χρησιμοποιηθεί αυτή η ενέργεια — για να μεγαλώσει ένα κύτταρο, να κινηθεί, να φτιάξει νέες ουσίες — η γλυκόζη πρέπει να «καεί» αργά και ελεγχόμενα. Αυτό είναι η κυτταρική αναπνοή:
γλυκόζη + οξυγόνο → διοξείδιο του άνθρακα + νερό + ενέργεια
Γίνεται μέσα στα μιτοχόνδρια, που τα γνώρισες στο κύτταρο. Και γίνεται:
- σε όλα τα ζωντανά κύτταρα που έχουν μιτοχόνδρια — φυτικά και ζωικά,
- όλο το εικοσιτετράωρο, μέρα και νύχτα, γιατί η ανάγκη για ενέργεια δεν σταματά ποτέ.
Πρόσεξε κάτι: η αναπνοή είναι σχεδόν το αντίστροφο της φωτοσύνθεσης. Ό,τι βγάζει η μία, το παίρνει η άλλη.
| Φωτοσύνθεση | Κυτταρική αναπνοή | |
|---|---|---|
| Πού | χλωροπλάστες | μιτοχόνδρια |
| Ποιοι | φυτά, φύκη, κάποια βακτήρια | σχεδόν όλοι οι οργανισμοί |
| Πότε | μόνο με φως | συνέχεια |
| Παίρνει | CO₂ και νερό | γλυκόζη και οξυγόνο |
| Δίνει | γλυκόζη και οξυγόνο | CO₂ και νερό |
| Ενέργεια | αποθηκεύεται | ελευθερώνεται |
Μέρα και νύχτα
- Τη μέρα, με άφθονο φως: η φωτοσύνθεση ξεπερνά την αναπνοή. Το φυτό παίρνει από τον αέρα περισσότερο CO₂ από όσο βγάζει και δίνει καθαρό κέρδος οξυγόνου.
- Τη νύχτα: μόνο αναπνοή. Το φυτό παίρνει οξυγόνο και βγάζει CO₂, όπως εσύ.
- Το σούρουπο (και την αυγή) υπάρχει μια στιγμή που οι δύο ισοφαρίζουν: το φυτό ούτε δίνει ούτε παίρνει.
Σε ένα εικοσιτετράωρο, ένα υγιές φυτό που μεγαλώνει φτιάχνει περισσότερη γλυκόζη από όση καίει. Η διαφορά είναι αυτό που γίνεται κορμός, φύλλα και καρποί.
Τι επηρεάζει τη φωτοσύνθεση
Η φωτοσύνθεση επιταχύνεται όταν αυξάνεις:
- την ένταση του φωτός,
- το διοξείδιο του άνθρακα στον αέρα,
- τη θερμοκρασία, ως ένα σημείο — πολύ ζέστη την επιβραδύνει ξανά.
Αυτό που λείπει περισσότερο βάζει το όριο. Αν το φως είναι λίγο, όσο CO₂ κι αν προσθέσεις, δεν θα αλλάξει πολύ. Γι' αυτό σε κάποια θερμοκήπια ανάβουν λάμπες και ταυτόχρονα προσθέτουν CO₂ στον αέρα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα κλαδί ελόδειας μέσα σε νερό βγάζει φυσαλίδες. Μετράς πόσες βγαίνουν σε ένα λεπτό, με τη λάμπα σε διάφορες αποστάσεις. Τι συμπεραίνεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα αποτελέσματα:
Απόσταση λάμπας Φυσαλίδες ανά λεπτό cm cm cm λάμπα σβηστή Οι φυσαλίδες είναι κυρίως οξυγόνο από τη φωτοσύνθεση. Όσο περισσότερες, τόσο πιο γρήγορα φωτοσυνθέτει το φυτό.
Όσο πιο μακριά η λάμπα, τόσο λιγότερο φως φτάνει στο φυτό — και τόσο λιγότερες φυσαλίδες. Με σβηστή λάμπα, καμία.
Συμπέρασμα: όσο αυξάνεται η ένταση του φωτός, αυξάνεται η ταχύτητα της φωτοσύνθεσης.
Για να είναι δίκαιο το πείραμα, αλλάζεις μόνο την απόσταση: ίδιο κλαδί, ίδιο νερό, ίδια θερμοκρασία. Μια καλή προσθήκη είναι ένα διάφανο δοχείο με νερό ανάμεσα στη λάμπα και στο φυτό, ώστε η ζέστη της λάμπας να μην αλλάζει κι αυτή το αποτέλεσμα.
Παράδειγμα 2
Το πείραμα του Πρίστλεϊ (1771): ένα ποντίκι σε κλειστό γυάλινο δοχείο χάνει τις αισθήσεις του γρήγορα. Με ένα φυτό μέντας μέσα, στο φως, ζει. Γιατί; Και τι θα γινόταν στο σκοτάδι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ποντίκι αναπνέει: καταναλώνει οξυγόνο και βγάζει CO₂. Σε κλειστό δοχείο, το οξυγόνο λιγοστεύει.
Η μέντα στο φως φωτοσυνθέτει: παίρνει το CO₂ του ποντικιού και δίνει οξυγόνο. Αναπληρώνει ό,τι καταναλώνει το ζώο.
Στο σκοτάδι η μέντα δεν φωτοσυνθέτει, αλλά συνεχίζει να αναπνέει. Γίνεται δεύτερος καταναλωτής οξυγόνου.
Πρόβλεψη: στο σκοτάδι το ποντίκι θα κινδύνευε πιο γρήγορα από ό,τι αν ήταν μόνο του, γιατί το οξυγόνο θα τελείωνε από δύο αναπνοές αντί για μία.
(Σήμερα τέτοια πειράματα με ζώα δεν γίνονται. Το ίδιο φαινόμενο μετριέται με αισθητήρες οξυγόνου.)

Παράδειγμα 3
Ένας φίλος λέει: «Η ιτιά του βαν Χέλμοντ πήρε τη μάζα της από το νερό». Τι λείπει από την εξήγησή του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γράψε τι μπαίνει στη φωτοσύνθεση: διοξείδιο του άνθρακα + νερό.
Το ξύλο είναι κυρίως κυτταρίνη, δηλαδή πολλές γλυκόζες ενωμένες. Η γλυκόζη περιέχει άνθρακα, υδρογόνο και οξυγόνο.
Το νερό δίνει στη γλυκόζη κυρίως το υδρογόνο της (το οξυγόνο του νερού φεύγει ως O₂). Άνθρακα όμως δεν έχει. Ο άνθρακας, και το περισσότερο οξυγόνο της γλυκόζης, έρχονται από το CO₂ του αέρα.
Συμπέρασμα: το νερό συνεισφέρει, αλλά το μεγαλύτερο μέρος της ξηρής μάζας του δέντρου ήρθε από τον αέρα. Και το χώμα έδωσε μόνο τα λίγα γραμμάρια ανόργανων αλάτων που έλειψαν από το βαρέλι.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια πράσινη χρωστική απορροφά το φως για τη φωτοσύνθεση;
Τα κατάφερες;
- Να γράφεις με λέξεις τι μπαίνει και τι βγαίνει στη φωτοσύνθεση και στην κυτταρική αναπνοή.
- Να εξηγείς ότι τα φυτά αναπνέουν όλο το εικοσιτετράωρο και φωτοσυνθέτουν μόνο με φως.
- Να διαβάζεις απλά πειράματα με το ιώδιο ή με τις φυσαλίδες του υδρόβιου φυτού ελόδεια και να βγάζεις συμπέρασμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.