Τα ζώα
Ασπόνδυλα και σπονδυλωτά, και οι πέντε ομάδες των σπονδυλωτών.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα ασπόνδυλα από τα σπονδυλωτά και να αναγνωρίζεις τις κύριες ομάδες ασπόνδυλων.
- Να κατατάσσεις ένα σπονδυλωτό σε ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πτηνά ή θηλαστικά από τα γνωρίσματά του.
- Να εξηγείς πώς η αναπνοή, το δέρμα και το αυγό δένουν κάθε ομάδα με το περιβάλλον της.
Ένα ζώο που μπέρδεψε τους επιστήμονες
Το 1799 έφτασε στο Λονδίνο, από την Αυστραλία, το δέρμα ενός παράξενου ζώου: είχε τρίχωμα σαν κάστορας, ράμφος σαν πάπια και πόδια με μεμβράνες. Μερικοί επιστήμονες νόμιζαν ότι κάποιος είχε ράψει κομμάτια από διαφορετικά ζώα για φάρσα.
Ήταν ο πλατύποδας. Αργότερα έγινε γνωστό ότι γεννά αυγά — και ότι θηλάζει τα μικρά του.

Σε ποια ομάδα ανήκει λοιπόν; Για να απαντήσεις, πρέπει να ξέρεις ποια γνωρίσματα μετράνε στην ταξινόμηση των ζώων. Θα επανέλθουμε στο τέλος.
Τι κάνει ένα ζώο ζώο
Στην ταξινόμηση είδες ότι τα ζώα είναι ένα από τα βασίλεια των οργανισμών. Όλα έχουν κοινά γνωρίσματα:
- Είναι πολυκύτταρα, με κύτταρα που δεν έχουν κυτταρικό τοίχωμα ούτε χλωροπλάστες.
- Είναι ετερότροφα: παίρνουν έτοιμη οργανική τροφή τρώγοντας άλλους οργανισμούς.
- Τα περισσότερα κινούνται ενεργά, τουλάχιστον σε κάποιο στάδιο της ζωής τους.
Η πρώτη μεγάλη διάκριση είναι απλή: έχει το ζώο σπονδυλική στήλη ή όχι;
- Σπονδυλωτά: έχουν εσωτερικό σκελετό με σπονδυλική στήλη.
- Ασπόνδυλα: δεν έχουν.
Τα σπονδυλωτά είναι αυτά που προσέχουμε — σκύλοι, πουλιά, ψάρια. Είναι όμως μόνο ένα μικρό κομμάτι του ζωικού βασιλείου: περισσότερα από το των γνωστών ειδών ζώων είναι ασπόνδυλα.
Τα ασπόνδυλα
Τα ασπόνδυλα δεν είναι μία ομάδα αλλά πολλές, πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. Οι κυριότερες:
| Ομάδα | Τι τα χαρακτηρίζει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Σπόγγοι | απλούστατα, ακίνητα, με πόρους απ' όπου περνά νερό | σφουγγάρι |
| Κνιδόζωα | μαλακό σώμα, πλοκάμια με κύτταρα που «τσιμπούν» | μέδουσα, κοράλλι, θαλάσσια ανεμώνη |
| Σκώληκες | μακρύ, μαλακό σώμα χωρίς πόδια | γαιοσκώληκας, βδέλλα, ταινία |
| Μαλάκια | μαλακό σώμα, συχνά με όστρακο | σαλιγκάρι, μύδι, χταπόδι |
| Αρθρόποδα | εξωτερικός σκελετός, πόδια με αρθρώσεις | έντομα, αράχνες, καβούρια, σαρανταποδαρούσες |
| Εχινόδερμα | δέρμα με αγκάθια, σώμα σε πέντε μέρη | αχινός, αστερίας |
Τα αρθρόποδα είναι η μεγαλύτερη ομάδα ζώων στη Γη. Μόνο τα έντομα είναι πάνω από τα μισά γνωστά είδη ζώων. Ο εξωσκελετός τους είναι ένα σκληρό περίβλημα που προστατεύει και στηρίζει, αλλά δεν μεγαλώνει — γι' αυτό τα αρθρόποδα τον βγάζουν περιοδικά και φτιάχνουν καινούριο, μια διαδικασία που λέγεται έκδυση.
Προσοχή σε μια συνηθισμένη σύγχυση: η αράχνη δεν είναι έντομο. Τα έντομα έχουν έξι πόδια και σώμα σε τρία μέρη (κεφάλι, θώρακας, κοιλιά). Οι αράχνες έχουν οκτώ πόδια και σώμα σε δύο μέρη. Είναι και οι δύο αρθρόποδα, αλλά από διαφορετικές ομάδες.
Και το χταπόδι, όσο έξυπνο κι αν είναι, είναι μαλάκιο — συγγενής του σαλιγκαριού. Οι πρόγονοί του είχαν όστρακο, που στην πορεία χάθηκε.
Οι πέντε ομάδες των σπονδυλωτών
Τα σπονδυλωτά χωρίζονται σε πέντε ομάδες (ομοταξίες). Τις ξεχωρίζεις από τρία πράγματα: τι σκεπάζει το δέρμα, πώς αναπνέουν και πώς αναπαράγονται.
| Δέρμα | Αναπνοή | Αναπαραγωγή | Θερμοκρασία σώματος | |
|---|---|---|---|---|
| Ψάρια | λέπια | βράγχια | συνήθως αυγά στο νερό | ποικιλόθερμα |
| Αμφίβια | γυμνό, υγρό | βράγχια οι προνύμφες· πνεύμονες και δέρμα τα ενήλικα | αυγά χωρίς κέλυφος, στο νερό | ποικιλόθερμα |
| Ερπετά | ξηρές φολίδες | πνεύμονες | συνήθως αυγά με κέλυφος, στη στεριά | ποικιλόθερμα |
| Πτηνά | φτερά | πνεύμονες | αυγά με σκληρό κέλυφος, επώαση | ομοιόθερμα |
| Θηλαστικά | τρίχωμα | πνεύμονες | σχεδόν όλα γεννούν ζωντανά μικρά, όλα θηλάζουν | ομοιόθερμα |
Δύο λέξεις του πίνακα χρειάζονται εξήγηση:
- Ποικιλόθερμα είναι τα ζώα που η θερμοκρασία του σώματός τους ακολουθεί το περιβάλλον. Μια σαύρα ζεσταίνεται στον ήλιο το πρωί πριν αρχίσει να κυνηγά.
- Ομοιόθερμα είναι όσα κρατούν σταθερή θερμοκρασία σώματος, όποιος κι αν είναι ο καιρός. Το πληρώνουν ακριβά: χρειάζονται πολύ περισσότερη τροφή, γιατί «καίνε» συνεχώς για να ζεσταθούν.
Η ιστορία των σπονδυλωτών είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της εξόδου από το νερό. Τα αμφίβια πατάνε στη στεριά αλλά γυρίζουν στο νερό για να γεννήσουν. Τα ερπετά έλυσαν το πρόβλημα με το αυγό με κέλυφος, ένα μικρό «ιδιωτικό νερό» για το έμβρυο. Τα πτηνά και τα θηλαστικά πρόσθεσαν τη σταθερή θερμοκρασία.


Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο πλατύποδας έχει τρίχωμα, ράμφος, πνεύμονες, γεννά αυγά και θηλάζει τα μικρά του. Σε ποια ομάδα ανήκει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γράψε τα γνωρίσματα και ποια ομάδα «δείχνει» το καθένα:
- τρίχωμα → θηλαστικά
- ράμφος → πτηνά (αλλά είναι μαλακό, όχι κεράτινο σαν των πουλιών)
- αυγά → πτηνά ή ερπετά
- θηλασμός → θηλαστικά
Ποιο γνώρισμα υπάρχει σε όλα τα μέλη μιας ομάδας και μόνο σε αυτήν; Ο θηλασμός: κανένα πτηνό ή ερπετό δεν έχει μαστικούς αδένες. Το ίδιο και το τρίχωμα.
Τα αυγά δεν αποκλείουν τα θηλαστικά. Απλώς τα θηλαστικά που γεννούν αυγά είναι πολύ λίγα.
Συμπέρασμα: θηλαστικό. Μαζί με τις έχιδνες, ο πλατύποδας ανήκει στα λίγα θηλαστικά που γεννούν αυγά.
Το μάθημα: κρίνε από τα γνωρίσματα που δεν έχει καμία άλλη ομάδα, όχι από όσα μοιράζονται πολλές.
Παράδειγμα 2
Βρίσκεις τρία μικρά ζώα σε έναν κήπο. Το Α έχει 6 πόδια και σώμα σε 3 μέρη. Το Β έχει 8 πόδια. Το Γ έχει μακρύ μαλακό σώμα χωρίς πόδια, σε δακτυλίους. Τι είναι το καθένα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κανένα από τα τρία δεν έχει εσωτερικό σκελετό — είναι όλα ασπόνδυλα. Χρειάζεσαι λοιπόν τις ομάδες των ασπόνδυλων.
Α και Β έχουν πόδια με αρθρώσεις: αρθρόποδα. Τα πόδια και τα μέρη του Α δείχνουν έντομο (ίσως ένα μυρμήγκι ή ένα σκαθάρι).
Τα πόδια του Β δείχνουν αραχνοειδές, όπως μια αράχνη. Όχι έντομο.
Το Γ, με μαλακό σώμα σε δακτυλίους και χωρίς πόδια, είναι σκώληκας — ο γνωστός γαιοσκώληκας.
Παράδειγμα 3
Γιατί τα αμφίβια κινδυνεύουν περισσότερο από τα ερπετά όταν ξεραθεί ένας βάλτος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα αυγά των αμφιβίων δεν έχουν κέλυφος. Αν δεν βρίσκονται μέσα σε νερό, ξεραίνονται.
Οι προνύμφες τους (οι γυρίνοι στους βατράχους) αναπνέουν με βράγχια· ζουν μόνο στο νερό.
Και τα ενήλικα παίρνουν μέρος του οξυγόνου τους από το γυμνό, υγρό δέρμα. Αν το δέρμα στεγνώσει, δυσκολεύονται να αναπνεύσουν.
Τα ερπετά έχουν ξηρές φολίδες που κρατούν το νερό μέσα τους, και αυγά με κέλυφος που γεννιούνται στη στεριά. Δεν εξαρτώνται από τον βάλτο για να αναπαραχθούν.
Συμπέρασμα: τα αμφίβια είναι δεμένα με το νερό σε κάθε στάδιο της ζωής τους. Γι' αυτό είναι από τις ομάδες σπονδυλωτών που απειλούνται περισσότερο σήμερα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια ομάδα ασπόνδυλων ανήκει ο αχινός;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα ασπόνδυλα από τα σπονδυλωτά και να αναγνωρίζεις τις κύριες ομάδες ασπόνδυλων.
- Να κατατάσσεις ένα σπονδυλωτό σε ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πτηνά ή θηλαστικά από τα γνωρίσματά του.
- Να εξηγείς πώς η αναπνοή, το δέρμα και το αυγό δένουν κάθε ομάδα με το περιβάλλον της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.