Το πεπτικό σύστημα
Από το στόμα στο έντερο: πώς ένα σάντουιτς γίνεται μόρια που περνούν στο αίμα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §2.4
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη διαδρομή της τροφής και τι γίνεται σε κάθε όργανο του πεπτικού σωλήνα.
- Να διακρίνεις τη μηχανική από τη χημική πέψη και να εξηγείς τον ρόλο των ενζύμων.
- Να εξηγείς πώς οι λάχνες του λεπτού εντέρου κάνουν δυνατή την απορρόφηση.
Ένα σάντουιτς δεν χωράει σε ένα κύτταρο
Τρως ένα σάντουιτς με ψωμί, τυρί και ντομάτα. Σε μερικές ώρες, μέρος του βρίσκεται μέσα στα κύτταρα των μυών σου, του εγκεφάλου σου, των μαλλιών σου.
Πώς έφτασε εκεί; Το ψωμί είναι κυρίως άμυλο, ένα τεράστιο μόριο από χιλιάδες μονάδες γλυκόζης δεμένες σε σειρά. Το τυρί έχει πρωτεΐνες και λίπη, κι αυτά μεγάλα μόρια. Τόσο μεγάλα μόρια δεν περνούν μέσα από το τοίχωμα του εντέρου, και δεν μπορούν να μπουν στο αίμα.
Πρέπει λοιπόν πρώτα να σπάσουν σε μικρά κομμάτια:
| Μεγάλο μόριο | Γίνεται |
|---|---|
| Άμυλο (και άλλοι σύνθετοι υδατάνθρακες) | γλυκόζη και άλλα απλά σάκχαρα |
| Πρωτεΐνες | αμινοξέα |
| Λίπη | λιπαρά οξέα και γλυκερόλη |
Αυτή η διάσπαση λέγεται πέψη, και γίνεται μέσα σε έναν σωλήνα που ξεκινά από το στόμα και τελειώνει στον πρωκτό: τον πεπτικό σωλήνα.
Δύο είδη πέψης
Η πέψη γίνεται με δύο τρόπους, που δουλεύουν μαζί:
- Μηχανική πέψη: η τροφή κόβεται, αλέθεται και ανακατεύεται. Τα δόντια, η γλώσσα και οι μύες του στομαχιού κάνουν αυτή τη δουλειά. Τα μόρια δεν αλλάζουν· απλώς τα κομμάτια μικραίνουν.
- Χημική πέψη: τα μεγάλα μόρια σπάνε σε μικρότερα με τη βοήθεια των ενζύμων.
Η μηχανική πέψη βοηθά τη χημική: όσο πιο μικρά τα κομμάτια, τόσο μεγαλύτερη η επιφάνεια όπου μπορούν να δουλέψουν τα ένζυμα.
Τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες που επιταχύνουν τις χημικές αντιδράσεις χωρίς να καταναλώνονται. Τρία πράγματα να θυμάσαι γι' αυτά:
- Είναι εξειδικευμένα: το ένζυμο που διασπά το άμυλο δεν αγγίζει τις πρωτεΐνες, όπως ένα κλειδί ανοίγει μόνο τη δική του κλειδαριά.
- Δουλεύουν καλύτερα σε θερμοκρασία κοντά στους C. Στο κρύο επιβραδύνονται· στη μεγάλη ζέστη καταστρέφονται.
- Το καθένα έχει τη δική του ιδανική οξύτητα: άλλα θέλουν όξινο περιβάλλον, άλλα ουδέτερο.
Η διαδρομή, σταθμό σταθμό
Στον πεπτικό σωλήνα ρίχνουν τα υγρά τους και τρεις προσαρτημένοι αδένες, που η τροφή δεν περνά από μέσα τους: οι σιελογόνοι αδένες, το ήπαρ (συκώτι) και το πάγκρεας.
Δύο λεπτομέρειες αξίζουν προσοχή.
Γιατί το στομάχι δεν χωνεύει τον εαυτό του; Το τοίχωμά του είναι κι αυτό πρωτεΐνη, και το οξύ του είναι τόσο ισχυρό που αντιδρά ακόμα και με μερικά μέταλλα. Το προστατεύει ένα παχύ στρώμα βλέννας, και τα κύτταρα της επένδυσης αντικαθίστανται συνεχώς με καινούργια.
Η χολή δεν είναι ένζυμο. Φτιάχνεται στο ήπαρ, αποθηκεύεται στη χοληδόχο κύστη και χύνεται στο λεπτό έντερο. Σπάει το λίπος σε μικρά σταγονίδια, όπως το απορρυπαντικό στα πιάτα, ώστε τα ένζυμα του παγκρέατος, οι λιπάσες, να έχουν περισσότερη επιφάνεια να δουλέψουν.
Απορρόφηση: το μυστικό είναι η επιφάνεια
Όταν τα μόρια γίνουν αρκετά μικρά, πρέπει να περάσουν από το εσωτερικό του εντέρου στο αίμα. Αυτό είναι η απορρόφηση, και γίνεται σχεδόν όλη στο λεπτό έντερο.
Το λεπτό έντερο είναι μακρύ — γύρω στα τρία με πέντε μέτρα στον ζωντανό ενήλικα — αλλά το μήκος δεν αρκεί. Το εσωτερικό του έχει πτυχές, οι πτυχές είναι σκεπασμένες με εκατομμύρια μικροσκοπικές προεξοχές σαν δάχτυλα, τις λάχνες, και τα κύτταρα των λαχνών έχουν κι αυτά μικρότερες προεξοχές, τις μικρολάχνες. Πτυχή πάνω σε πτυχή: η εσωτερική επιφάνεια φτάνει τις περίπου 30 τετραγωνικά μέτρα, όσο το πάτωμα ενός μικρού διαμερίσματος.

Κάθε λάχνη έχει:
- τοίχωμα ενός μόνο κυττάρου, ώστε τα μόρια να διανύουν ελάχιστη απόσταση·
- πυκνό δίκτυο τριχοειδών αγγείων, όπου περνούν η γλυκόζη και τα αμινοξέα·
- ένα μικρό λεμφαγγείο στο κέντρο, όπου περνά μεγάλο μέρος των λιπών.
Το αίμα από το έντερο πηγαίνει πρώτα στο ήπαρ, που ελέγχει τι έφτασε, αποθηκεύει μέρος της γλυκόζης και μετά στέλνει τα υπόλοιπα στο σώμα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αν μασάς πολύ ώρα ένα κομμάτι ψωμί χωρίς να το καταπιείς, αρχίζει να γλυκίζει. Γιατί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι έχει το ψωμί. Κυρίως άμυλο, που δεν έχει γλυκιά γεύση: τα μόριά του είναι πολύ μεγάλα για να ενεργοποιήσουν τους υποδοχείς της γλώσσας για το γλυκό.
Τι έχει το σάλιο. Αμυλάση, το ένζυμο που σπάει το άμυλο σε μικρότερα σάκχαρα.
Τι έγινε. Όσο περισσότερο μένει το ψωμί στο στόμα, τόσο περισσότερο άμυλο προλαβαίνει να διασπάσει η αμυλάση. Τα απλά σάκχαρα που προκύπτουν έχουν γλυκιά γεύση.
Το συμπέρασμα. Γεύεσαι τη χημική πέψη την ώρα που γίνεται. Το πείραμα δείχνει και ότι η πέψη των υδατανθράκων αρχίζει στο στόμα.
Παράδειγμα 2
Ένα πείραμα με σάλιο και άμυλο: τι δείχνουν τα αποτελέσματα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η διάταξη. Τέσσερις δοκιμαστικοί σωλήνες με ίδιο διάλυμα αμύλου. Μετά από λεπτά ρίχνεις σε κάθε σωλήνα ιώδιο, που γίνεται μπλε-μαύρο όταν υπάρχει άμυλο και μένει καφέ-κίτρινο όταν δεν υπάρχει.
Σωλήνας Τι πρόσθεσες Θερμοκρασία Χρώμα με ιώδιο Α σάλιο C καφέ-κίτρινο Β σάλιο C (πάγος) μπλε-μαύρο Γ βρασμένο σάλιο C μπλε-μαύρο Δ νερό C μπλε-μαύρο Σωλήνας Α. Το άμυλο εξαφανίστηκε: η αμυλάση το διέσπασε.
Σωλήνας Δ. Με σκέτο νερό το άμυλο έμεινε. Άρα αυτό που το διασπά είναι κάτι μέσα στο σάλιο, όχι η θερμοκρασία ή ο χρόνος. Ο σωλήνας Δ είναι ο μάρτυρας του πειράματος.
Σωλήνες Β και Γ. Στο κρύο το ένζυμο σχεδόν σταμάτησε· με τον βρασμό καταστράφηκε. Άρα το ένζυμο δουλεύει κοντά στη θερμοκρασία του σώματος.
Διαφορά Β και Γ. Αν ζεστάνεις τον σωλήνα Β στους C, η αμυλάση θα ξαναδουλέψει· στον Γ όχι. Το κρύο επιβραδύνει ένα ένζυμο, η μεγάλη ζέστη το καταστρέφει.
Παράδειγμα 3
Στην κοιλιοκάκη οι λάχνες του λεπτού εντέρου παθαίνουν βλάβη και ισιώνουν. Τι περιμένεις να συμβεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι είναι. Στην κοιλιοκάκη, η γλουτένη — μια πρωτεΐνη του σιταριού, του κριθαριού και της σίκαλης — προκαλεί αντίδραση του ανοσοποιητικού, που βλάπτει την επένδυση του λεπτού εντέρου.
Τι αλλάζει. Αν οι λάχνες ισιώσουν, η εσωτερική επιφάνεια του εντέρου μικραίνει πάρα πολύ.
Η πρόβλεψη. Λιγότερη επιφάνεια σημαίνει λιγότερη απορρόφηση. Ακόμα κι αν ο άνθρωπος τρώει κανονικά, μέρος των θρεπτικών ουσιών δεν περνά στο αίμα. Μπορεί να εμφανιστούν απώλεια βάρους, κούραση, ή αναιμία από έλλειψη σιδήρου.
Το συμπέρασμα. Η περίπτωση δείχνει πόσο σημαντικό είναι το μέγεθος της επιφάνειας. Τη διάγνωση την κάνει γιατρός· όταν ο άνθρωπος σταματήσει να τρώει γλουτένη, οι λάχνες συνήθως αναρρώνουν σταδιακά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια μικρά μόρια διασπώνται τελικά οι πρωτεΐνες;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη διαδρομή της τροφής και τι γίνεται σε κάθε όργανο του πεπτικού σωλήνα.
- Να διακρίνεις τη μηχανική από τη χημική πέψη και να εξηγείς τον ρόλο των ενζύμων.
- Να εξηγείς πώς οι λάχνες του λεπτού εντέρου κάνουν δυνατή την απορρόφηση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.