Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μικροοργανισμοί

Βακτήρια, πρώτιστα, μύκητες: οι περισσότεροι αθώοι, πολλοί απαραίτητοι.

25 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις βακτήρια, πρώτιστα και μύκητες και να δίνεις παραδείγματα από το καθένα.
  2. Να αναφέρεις χρήσιμους ρόλους των μικροοργανισμών στη φύση, στο σώμα και στα τρόφιμα.
  3. Να εξηγείς γιατί οι ιοί δεν θεωρούνται κύτταρα και γιατί τα αντιβιοτικά δεν τους επηρεάζουν.

Το πρωινό σου το έφτιαξαν μικρόβια

Φέτα ψωμί, λίγο τυρί, ένα κύπελλο γιαούρτι.

Το ψωμί φούσκωσε χάρη σε έναν μονοκύτταρο μύκητα, τη μαγιά. Το γιαούρτι ήταν γάλα, ώσπου δισεκατομμύρια βακτήρια το έκαναν πηχτό και ξινό. Και το τυρί χρειάστηκε κι αυτό βακτήρια — μερικά τυριά και μύκητες — για να πάρει τη γεύση του.

Η λέξη «μικρόβιο» μάς θυμίζει συνήθως αρρώστια. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι μικροοργανισμοί είναι αθώοι για τον άνθρωπο, και πολλοί είναι απαραίτητοι — για το φαγητό σου, για το έντερό σου, για ολόκληρο τον πλανήτη.

Τι είναι μικροοργανισμός

Μικροοργανισμοί λέγονται οι οργανισμοί που είναι τόσο μικροί ώστε να τους βλέπεις μόνο με μικροσκόπιο. Δεν είναι ένα βασίλειο· ανήκουν σε τρία από τα πέντε βασίλεια που γνώρισες:

  • Βακτήρια (Μονήρη) — προκαρυωτικά, χωρίς πυρήνα.
  • Πρώτιστα — ευκαρυωτικά, συνήθως μονοκύτταρα.
  • Μύκητες — κάποιοι μονοκύτταροι, όπως η μαγιά, και οι μικροσκοπικές μορφές των μούχλων.

Βακτήρια

Τα βακτήρια είναι από τους πιο μικρούς και τους πιο πολυάριθμους οργανισμούς της Γης. Έχουν μέγεθος περίπου 11 με 55 μm. Ζουν παντού: στο χώμα, στη θάλασσα, σε θερμές πηγές, στους πάγους, στο δέρμα σου.

Στο μικροσκόπιο ξεχωρίζουν από το σχήμα τους:

  • κόκκοι — σφαιρικά·
  • βάκιλλοι — σαν ραβδάκια·
  • σπειρίλλια — σαν σπείρα.

Τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται με διχοτόμηση: το κύτταρο αντιγράφει το DNA του και χωρίζεται στα δύο. Σε ιδανικές συνθήκες — ζέστη, υγρασία, τροφή — κάποια βακτήρια διχοτομούνται κάθε 2020 λεπτά περίπου. Γι' αυτό ένα φαγητό που έμεινε ώρες έξω από το ψυγείο μπορεί να χαλάσει.

Μερικά από τα πράγματα που κάνουν τα βακτήρια:

  • Αποικοδόμηση. Μαζί με τους μύκητες, διασπούν τα νεκρά φύλλα, τα πτώματα και τα περιττώματα, και επιστρέφουν τις ουσίες τους στο χώμα. Χωρίς αυτά, ο πλανήτης θα ήταν σκεπασμένος με νεκρή ύλη.
  • Τρόφιμα. Γιαούρτι, τυρί, ξίδι, τουρσί.
  • Το έντερό σου. Στο έντερό σου ζουν περίπου τόσα βακτήρια όσα και τα κύτταρα του σώματός σου. Βοηθούν στην πέψη, φτιάχνουν κάποιες βιταμίνες και πιάνουν τον χώρο που αλλιώς θα έπιαναν επικίνδυνα μικρόβια.
  • Άζωτο για τα φυτά. Βακτήρια στις ρίζες των ψυχανθών, όπως η φασολιά και η φακή, παίρνουν άζωτο από τον αέρα και το κάνουν ουσίες που μπορεί να χρησιμοποιήσει το φυτό.

Ένα μικρό μέρος των βακτηρίων είναι παθογόνα, δηλαδή προκαλούν ασθένειες, όπως η φυματίωση, η σαλμονέλωση ή κάποιες μορφές πνευμονίας.

Πρώτιστα

Τα πρώτιστα είναι ευκαρυωτικά κύτταρα, μεγαλύτερα από τα βακτήρια, που τις περισσότερες φορές ζουν μόνα τους. Είναι μια πολύ ανομοιογενής ομάδα:

  • Η αμοιβάδα αλλάζει συνέχεια σχήμα και «αγκαλιάζει» την τροφή της.
  • Το παραμήκιο κολυμπά με βλεφαρίδες.
  • Η ευγλήνη έχει χλωροπλάστες αλλά και μαστίγιο για να κολυμπά.
  • Πολλά μικροφύκη επιπλέουν στις θάλασσες και κάνουν φωτοσύνθεση. Μαζί με τα φωτοσυνθετικά βακτήρια της θάλασσας, παράγουν περίπου το μισό οξυγόνο της Γης.

Κάποια πρώτιστα είναι παράσιτα. Το πλασμώδιο προκαλεί την ελονοσία και μεταδίδεται με το τσίμπημα ορισμένων κουνουπιών. Είναι ακόμα μία από τις σοβαρότερες ασθένειες στις τροπικές χώρες.

Μύκητες

Οι μύκητες τρέφονται απορροφώντας ουσίες από αυτό πάνω στο οποίο μεγαλώνουν. Όσοι μας ενδιαφέρουν εδώ είναι μικροσκοπικοί:

  • Η μαγιά (ζυμομύκητας) είναι μονοκύτταρη. Διασπά τα σάκχαρα και βγάζει διοξείδιο του άνθρακα, που φουσκώνει τη ζύμη του ψωμιού, και αιθανόλη (οινόπνευμα), που δημιουργείται όταν ο μούστος γίνεται κρασί. Η διαδικασία λέγεται ζύμωση.
  • Οι μούχλες είναι μύκητες που σχηματίζουν λεπτά νήματα πάνω σε ψωμί, φρούτα ή τυρί. Αυτό που βλέπεις ως «χνούδι» είναι χιλιάδες νήματα μαζί.
Ασπρόμαυρη εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου: πολλά λεία, οβάλ κύτταρα σαν αυγά· σε μερικά κολλάει ένα μικρότερο μπαλάκι και σε άλλα φαίνονται κυκλικά σημάδια. Κάτω δεξιά γραμμή κλίμακας 5 μm.
Κύτταρα μαγιάς στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Σε μερικά φυτρώνει ένα μικρό «μπουμπούκι», ένα νέο κύτταρο: έτσι πολλαπλασιάζεται η μαγιά. Οι κυκλικές ουλές είναι σημάδια από παλιότερα μπουμπούκια. Η γραμμή κάτω δεξιά είναι 5 μm.Φωτογραφία: Mogana Das Murtey and Patchamuthu Ramasamy · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Το 1928 ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ παρατήρησε ότι γύρω από μια μούχλα που είχε μολύνει κατά λάθος ένα τρυβλίο με βακτήρια, τα βακτήρια είχαν πεθάνει. Η μούχλα ήταν το Penicillium και η ουσία που έβγαζε, η πενικιλίνη, έγινε το πρώτο ευρέως χρησιμοποιούμενο αντιβιοτικό.

Διάφανο τρυβλίο με κίτρινο ζελέ· πάνω του τέσσερις στρογγυλές χνουδωτές κηλίδες, τρεις γκριζοπράσινες με άσπρο περίγραμμα και μία σκούρα μπλε.
Αποικίες μούχλας Penicillium σε τρυβλίο. Κάθε χνουδωτή κηλίδα είναι χιλιάδες λεπτά νήματα μαζί. Σε ένα τέτοιο τρυβλίο, γεμάτο βακτήρια, ο Φλέμινγκ πρόσεξε τον κύκλο γύρω από τη μούχλα όπου τα βακτήρια είχαν πεθάνει.Φωτογραφία: Convallaria majalis · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Τι είδους μικροοργανισμός;

Βάλε τον καθένα στην ομάδα του. Θυμήσου: πυρήνας ή όχι; απορροφά τροφή ή κολυμπά και τρώει;

Σε ποια ομάδα;

Η μούχλα στο πορτοκάλι

0 από 9

Και οι ιοί;

Οι ιοί είναι πολύ μικρότεροι ακόμα και από τα βακτήρια: οι περισσότεροι έχουν μέγεθος μερικές δεκάδες ή εκατοντάδες νανόμετρα (το 11 μm είναι 10001000 nm). Φαίνονται μόνο με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

Ένας ιός δεν είναι κύτταρο. Είναι γενετικό υλικό τυλιγμένο σε ένα περίβλημα από πρωτεΐνες. Δεν έχει μεταβολισμό, δεν τρέφεται και δεν μπορεί να πολλαπλασιαστεί μόνος του. Για να φτιάξει αντίγραφα του εαυτού του, πρέπει να μπει σε ένα ζωντανό κύτταρο και να «αναγκάσει» το κύτταρο να τα φτιάξει.

Εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου με τεχνητά χρώματα: ένα στρογγυλό σωματίδιο με πορτοκαλί χνουδωτό περίβλημα και μωβ εσωτερικό, σε μπλε φόντο.
Ένας ιός της γρίπης στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, με τεχνητά χρώματα. Το πορτοκαλί «χνούδι» γύρω γύρω είναι πρωτεΐνες του περιβλήματος· μέσα, με μωβ, το γενετικό υλικό. Ούτε πυρήνας, ούτε κυτταρόπλασμα, ούτε οργανίδια.Φωτογραφία: CDC / Cynthia Goldsmith, Erskine L. Palmer, M. L. Martin · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Γι' αυτό οι περισσότεροι βιολόγοι δεν κατατάσσουν τους ιούς στους οργανισμούς ούτε σε κάποιο βασίλειο. Βρίσκονται κάπου στο όριο της ζωής. Η γρίπη, το κοινό κρυολόγημα, η ιλαρά και η COVID-19 οφείλονται σε ιούς.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα βακτήριο διχοτομείται κάθε 20 λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από 2 ώρες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Δοκίμασε τον ίδιο υπολογισμό με άλλους χρόνους: άλλαξε τον χρόνο διχοτόμησης και δες πόσα βακτήρια βγαίνουν στις ίδιες ώρες.

Πάγκος ή ψυγείο;

Άλλαξε τον χρόνο διχοτόμησης και τον συνολικό χρόνο. Πάτα «Ψυγείο» και δες πόσες διχοτομήσεις χωράνε στις ίδιες ώρες. Οι χρόνοι είναι ενδεικτικοί: στο ψυγείο πολλά βακτήρια διχοτομούνται πολύ πιο αργά, ή καθόλου.

Διχοτομήσεις9180 : 20 = 9

Βακτήρια στο τέλος5121 × 2⁹ = 512

▲ Σε κάθε διχοτόμηση ο αριθμός διπλασιάζεται

Πολλαπλασιαστής
× 2

Παράδειγμα 2

Τέσσερα μπουκάλια με μπαλόνι: τι χρειάζεται η μαγιά;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Έχεις γρίπη και κάποιος σου προτείνει αντιβιοτικό από το ντουλάπι. Γιατί δεν είναι καλή ιδέα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια πρόταση για τους μικροοργανισμούς είναι σωστή;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Σε ποια τρία βασίλεια ανήκουν οι μικροοργανισμοί;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις βακτήρια, πρώτιστα και μύκητες και να δίνεις παραδείγματα από το καθένα.
  • Να αναφέρεις χρήσιμους ρόλους των μικροοργανισμών στη φύση, στο σώμα και στα τρόφιμα.
  • Να εξηγείς γιατί οι ιοί δεν θεωρούνται κύτταρα και γιατί τα αντιβιοτικά δεν τους επηρεάζουν.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;