Μικροοργανισμοί

Το πρωινό σου το έφτιαξαν μικρόβια

Φέτα ψωμί, λίγο τυρί, ένα κύπελλο γιαούρτι.

Το ψωμί φούσκωσε χάρη σε έναν μονοκύτταρο μύκητα, τη μαγιά. Το γιαούρτι ήταν γάλα, ώσπου δισεκατομμύρια βακτήρια το έκαναν πηχτό και ξινό. Και το τυρί χρειάστηκε κι αυτό βακτήρια — μερικά τυριά και μύκητες — για να πάρει τη γεύση του.

Η λέξη «μικρόβιο» μάς θυμίζει συνήθως αρρώστια. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι μικροοργανισμοί είναι αθώοι για τον άνθρωπο, και πολλοί είναι απαραίτητοι — για το φαγητό σου, για το έντερό σου, για ολόκληρο τον πλανήτη.

Τι είναι μικροοργανισμός

Μικροοργανισμοί λέγονται οι οργανισμοί που είναι τόσο μικροί ώστε να τους βλέπεις μόνο με μικροσκόπιο. Δεν είναι ένα βασίλειο· ανήκουν σε τρία από τα πέντε βασίλεια που γνώρισες:

• Βακτήρια (Μονήρη) — προκαρυωτικά, χωρίς πυρήνα.
• Πρώτιστα — ευκαρυωτικά, συνήθως μονοκύτταρα.
• Μύκητες — κάποιοι μονοκύτταροι, όπως η μαγιά, και οι μικροσκοπικές μορφές των μούχλων.

Βακτήρια

Τα βακτήρια είναι οι πιο μικροί και οι πιο πολυάριθμοι οργανισμοί της Γης. Έχουν μέγεθος περίπου $1$ με $5$ μm. Ζουν παντού: στο χώμα, στη θάλασσα, σε θερμές πηγές, στους πάγους, στο δέρμα σου.

Στο μικροσκόπιο ξεχωρίζουν από το σχήμα τους:

• κόκκοι — σφαιρικά·
• βάκιλλοι — σαν ραβδάκια·
• σπειρίλλια — σαν σπείρα.

Τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται με διχοτόμηση: το κύτταρο αντιγράφει το DNA του και χωρίζεται στα δύο. Σε ιδανικές συνθήκες — ζέστη, υγρασία, τροφή — κάποια βακτήρια διχοτομούνται κάθε $20$ λεπτά περίπου. Γι' αυτό ένα φαγητό που έμεινε ώρες έξω από το ψυγείο μπορεί να χαλάσει.

Μερικά από τα πράγματα που κάνουν τα βακτήρια:

• Αποικοδόμηση. Μαζί με τους μύκητες, διασπούν τα νεκρά φύλλα, τα πτώματα και τα περιττώματα, και επιστρέφουν τις ουσίες τους στο χώμα. Χωρίς αυτά, ο πλανήτης θα ήταν σκεπασμένος με νεκρή ύλη.
• Τρόφιμα. Γιαούρτι, τυρί, ξίδι, τουρσί.
• Το έντερό σου. Στο έντερό σου ζουν περίπου τόσα βακτήρια όσα και τα κύτταρα του σώματός σου. Βοηθούν στην πέψη, φτιάχνουν κάποιες βιταμίνες και πιάνουν τον χώρο που αλλιώς θα έπιαναν επικίνδυνα μικρόβια.
• Άζωτο για τα φυτά. Βακτήρια στις ρίζες των ψυχανθών, όπως η φασολιά και η φακή, παίρνουν άζωτο από τον αέρα και το κάνουν ουσίες που μπορεί να χρησιμοποιήσει το φυτό.

Ένα μικρό μέρος των βακτηρίων είναι παθογόνα, δηλαδή προκαλούν ασθένειες, όπως η φυματίωση, η σαλμονέλωση ή κάποιες μορφές πνευμονίας.

Πρώτιστα

Τα πρώτιστα είναι ευκαρυωτικά κύτταρα, μεγαλύτερα από τα βακτήρια, που τις περισσότερες φορές ζουν μόνα τους. Είναι μια πολύ ανομοιογενής ομάδα:

• Η αμοιβάδα αλλάζει συνέχεια σχήμα και «αγκαλιάζει» την τροφή της.
• Το παραμήκιο κολυμπά με βλεφαρίδες.
• Η ευγλήνη έχει χλωροπλάστες αλλά και μαστίγιο για να κολυμπά.
• Πολλά μικροφύκη επιπλέουν στις θάλασσες και κάνουν φωτοσύνθεση. Μαζί με τα φωτοσυνθετικά βακτήρια της θάλασσας, παράγουν περίπου το μισό οξυγόνο της Γης.

Κάποια πρώτιστα είναι παράσιτα. Το πλασμώδιο προκαλεί την ελονοσία και μεταδίδεται με το τσίμπημα ορισμένων κουνουπιών. Είναι ακόμα μία από τις σοβαρότερες ασθένειες στις τροπικές χώρες.

Μύκητες

Οι μύκητες τρέφονται απορροφώντας ουσίες από αυτό πάνω στο οποίο μεγαλώνουν. Όσοι μας ενδιαφέρουν εδώ είναι μικροσκοπικοί:

• Η μαγιά (ζυμομύκητας) είναι μονοκύτταρη. Διασπά τα σάκχαρα και βγάζει διοξείδιο του άνθρακα, που φουσκώνει τη ζύμη του ψωμιού, και αιθανόλη (οινόπνευμα), που δημιουργείται όταν το μούστο γίνεται κρασί. Η διαδικασία λέγεται ζύμωση.
• Οι μούχλες είναι μύκητες που σχηματίζουν λεπτά νήματα πάνω σε ψωμί, φρούτα ή τυρί. Αυτό που βλέπεις ως «χνούδι» είναι χιλιάδες νήματα μαζί.

Το 1928 ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ παρατήρησε ότι γύρω από μια μούχλα που είχε μολύνει κατά λάθος ένα τρυβλίο με βακτήρια, τα βακτήρια είχαν πεθάνει. Η μούχλα ήταν το Penicillium και η ουσία που έβγαζε, η πενικιλίνη, έγινε το πρώτο ευρέως χρησιμοποιούμενο αντιβιοτικό.

Τι είδους μικροοργανισμός;

Βάλε τον καθένα στην ομάδα του. Θυμήσου: πυρήνας ή όχι; απορροφά τροφή ή κολυμπά και τρώει;

Σε ποια ομάδα;

Ο μικροοργανισμός του γιαουρτιού

ΒακτήριοΠρώτιστοΜύκητας

0 / 9

Και οι ιοί;

Οι ιοί είναι πολύ μικρότεροι ακόμα και από τα βακτήρια: οι περισσότεροι έχουν μέγεθος μερικές δεκάδες ή εκατοντάδες νανόμετρα (το $1$ μm είναι $1000$ nm). Φαίνονται μόνο με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

Ένας ιός δεν είναι κύτταρο. Είναι γενετικό υλικό τυλιγμένο σε ένα περίβλημα από πρωτεΐνες. Δεν έχει μεταβολισμό, δεν τρέφεται και δεν μπορεί να πολλαπλασιαστεί μόνος του. Για να φτιάξει αντίγραφα του εαυτού του, πρέπει να μπει σε ένα ζωντανό κύτταρο και να «αναγκάσει» το κύτταρο να τα φτιάξει.

Γι' αυτό οι περισσότεροι βιολόγοι δεν κατατάσσουν τους ιούς στους οργανισμούς ούτε σε κάποιο βασίλειο. Βρίσκονται κάπου στο όριο της ζωής. Η γρίπη, το κοινό κρυολόγημα, η ιλαρά και η COVID-19 οφείλονται σε ιούς.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση