Ταξινόμηση των οργανισμών
Βασίλεια, είδος, και γιατί κάθε οργανισμός έχει δύο λατινικά ονόματα.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι είδος και γιατί κάθε είδος έχει ένα επιστημονικό όνομα με δύο λέξεις.
- Να βάζεις σε σειρά τις βαθμίδες ταξινόμησης, από το βασίλειο ως το είδος.
- Να κατατάσσεις οργανισμούς στα πέντε βασίλεια και να χρησιμοποιείς μια απλή διχοτομική κλείδα.
Τρία ονόματα για το ίδιο ψάρι
Στην Ελλάδα το λέμε λαβράκι. Στην Αγγλία είναι sea bass, στη Γαλλία loup de mer ή bar, στην Ιταλία branzino ή spigola.
Αν ένας Έλληνας και ένας Ιταλός βιολόγος θέλουν να μιλήσουν για το ίδιο ψάρι, ποιο όνομα θα χρησιμοποιήσουν;
Κανένα από αυτά. Θα πουν Dicentrarchus labrax — και θα καταλάβουν αμέσως και οι δύο, όπως και κάθε βιολόγος στην Ιαπωνία ή στη Βραζιλία.

Γιατί ταξινομούμε
Οι επιστήμονες έχουν περιγράψει μέχρι σήμερα περίπου δύο εκατομμύρια είδη οργανισμών, και εκτιμούν ότι υπάρχουν πολλά εκατομμύρια ακόμα που δεν έχουν ανακαλυφθεί. Χωρίς κάποιο σύστημα, αυτό το πλήθος θα ήταν ένα χάος.
Ταξινόμηση είναι η οργάνωση των οργανισμών σε ομάδες με βάση τα κοινά τους γνωρίσματα. Μοιάζει με τη βιβλιοθήκη: τα βιβλία δεν μπαίνουν τυχαία στα ράφια, αλλά σε ενότητες, και κάθε ενότητα σε υποενότητες.
Ο πρώτος που ταξινόμησε συστηματικά τα ζώα ήταν ο Αριστοτέλης, τον 4ο αιώνα π.Χ. Τα χώρισε, ανάμεσα σε άλλα, σε «έναιμα» και «άναιμα», ανάλογα με το αν έχουν κόκκινο αίμα.
Το είδος και το όνομά του
Η βασική μονάδα της ταξινόμησης είναι το είδος. Ένα είδος είναι μια ομάδα οργανισμών που μοιάζουν μεταξύ τους και μπορούν να αναπαραχθούν μεταξύ τους δίνοντας γόνιμους απογόνους — απογόνους που θα μπορέσουν κι αυτοί να κάνουν παιδιά.
Ένα άλογο και ένα γαϊδούρι μπορούν να γεννήσουν μουλάρι. Το μουλάρι όμως είναι σχεδόν πάντα στείρο. Γι' αυτό το άλογο και ο γάιδαρος είναι διαφορετικά είδη.
Τον 18ο αιώνα ο Σουηδός φυσιοδίφης Κάρολος Λινναίος καθιέρωσε έναν απλό κανόνα: κάθε είδος παίρνει ένα επιστημονικό όνομα με δύο λέξεις, στα λατινικά. Το σύστημα λέγεται διωνυμική ονοματολογία.

- Η πρώτη λέξη είναι το γένος. Γράφεται με κεφαλαίο.
- Η δεύτερη λέξη προσδιορίζει το είδος μέσα στο γένος. Γράφεται με μικρό.
- Όλο το όνομα γράφεται με πλάγια γράμματα.
Το λιοντάρι είναι Panthera leo και η τίγρη Panthera tigris: ίδιο γένος, διαφορετικά είδη. Η γάτα του σπιτιού είναι Felis catus — άλλο γένος. Εσύ είσαι Homo sapiens, «ο σοφός άνθρωπος».
Από το βασίλειο στο είδος
Τα είδη ομαδοποιούνται σε όλο και μεγαλύτερες ομάδες, τις βαθμίδες ταξινόμησης. Από τη μεγαλύτερη στη μικρότερη:
| Βαθμίδα | Άνθρωπος | Λιοντάρι |
|---|---|---|
| Βασίλειο | Ζώα | Ζώα |
| Συνομοταξία | Χορδωτά | Χορδωτά |
| Ομοταξία | Θηλαστικά | Θηλαστικά |
| Τάξη | Πρωτεύοντα | Σαρκοφάγα |
| Οικογένεια | Ανθρωπίδες | Αιλουροειδή |
| Γένος | Homo | Panthera |
| Είδος | Homo sapiens | Panthera leo |
Όσο κατεβαίνεις τον πίνακα, οι ομάδες γίνονται μικρότερες και τα μέλη τους μοιάζουν περισσότερο. Στο βασίλειο των ζώων ανήκουν η μέλισσα και η φάλαινα. Στο γένος Panthera ανήκουν μόνο μερικές μεγάλες γάτες.
Τα πέντε βασίλεια
Το σύστημα που θα συναντάς στο σχολείο χωρίζει όλους τους οργανισμούς σε πέντε βασίλεια:
| Βασίλειο | Κύτταρα | Πώς τρέφονται | Παραδείγματα |
|---|---|---|---|
| Μονήρη | προκαρυωτικά, ένα κύτταρο | ποικίλα | βακτήρια |
| Πρώτιστα | ευκαρυωτικά, συνήθως ένα κύτταρο | κάποια με φωτοσύνθεση, κάποια τρώνε άλλους | αμοιβάδα, παραμήκιο, πολλά φύκη |
| Μύκητες | ευκαρυωτικά, με τοίχωμα | απορροφούν έτοιμη τροφή | μανιτάρια, μούχλα, μαγιά |
| Φυτά | ευκαρυωτικά, πολλά, με τοίχωμα και χλωροπλάστες | φωτοσύνθεση | βρύα, φτέρες, πεύκο, τριανταφυλλιά |
| Ζώα | ευκαρυωτικά, πολλά, χωρίς τοίχωμα | τρώνε άλλους οργανισμούς | σφουγγάρια, έντομα, ψάρια, άνθρωπος |
Δες δίπλα δίπλα ένα κύτταρο από τέσσερα βασίλεια και βρες με ποια μέρη διαφέρουν.
Οι μύκητες ήταν για πολύ καιρό μαζί με τα φυτά, γιατί δεν μετακινούνται. Όμως δεν έχουν χλωροπλάστες και δεν κάνουν φωτοσύνθεση. Τρέφονται απορροφώντας ουσίες από το περιβάλλον — από ένα νεκρό κορμό, από το ψωμί, από το χώμα. Γι' αυτό έχουν δικό τους βασίλειο.
Η ταξινόμηση αλλάζει όσο μαθαίνουμε περισσότερα. Σήμερα πολλοί βιολόγοι, με βάση τη σύγκριση του DNA, χωρίζουν πρώτα τη ζωή σε τρεις ακόμα μεγαλύτερες ομάδες, τις επικράτειες: τα βακτήρια, τα αρχαία (μικροοργανισμοί που μοιάζουν με βακτήρια αλλά διαφέρουν πολύ στη χημεία τους) και τα ευκαρυωτικά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια διχοτομική κλείδα: μανιτάρι, βελανιδιά, σαλιγκάρι, σπουργίτι
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μια διχοτομική κλείδα είναι μια σειρά από ερωτήσεις με δύο απαντήσεις. Κάθε απάντηση σε στέλνει στην επόμενη ερώτηση, ώσπου να μείνει ένα όνομα.
Ερώτηση Αν ναι Αν όχι 1 Είναι πράσινο και κάνει φωτοσύνθεση; βελανιδιά πήγαινε στο 2 2 Μετακινείται μόνο του; πήγαινε στο 3 μανιτάρι 3 Έχει σπονδυλική στήλη; σπουργίτι σαλιγκάρι Δοκίμασέ τη με το σαλιγκάρι. Είναι πράσινο; Όχι → 2. Μετακινείται; Ναι → 3. Έχει σπονδυλική στήλη; Όχι → σαλιγκάρι.
Σε μια καλή κλείδα κάθε ερώτηση κόβει τις επιλογές περίπου στη μέση. Με λίγες καλές ερωτήσεις ξεχωρίζεις πολλά είδη — έτσι δουλεύουν οι οδηγοί αναγνώρισης φυτών και πουλιών.
Παράδειγμα 2
Ποιος είναι πιο στενός συγγενής του λύκου: ο σκύλος ή η αλεπού;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γράφεις τις δύο τελευταίες βαθμίδες του καθενός:
Οικογένεια Γένος Λύκος Κυνίδες Canis Σκύλος Κυνίδες Canis Κόκκινη αλεπού Κυνίδες Vulpes Και οι τρεις ανήκουν στην ίδια οικογένεια. Ο σκύλος όμως μοιράζεται με τον λύκο και το γένος, ενώ η αλεπού όχι.
Άρα ο σκύλος είναι πιο στενός συγγενής του λύκου. Πράγματι, οι σκύλοι κατάγονται από αρχαίους λύκους που εξημέρωσαν οι άνθρωποι πριν από τουλάχιστον χρόνια.
Παράδειγμα 3
Βρες τα λάθη: «homo Sapiens», «Sapiens».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κανόνας 1: το γένος γράφεται με κεφαλαίο. Στο «homo» λείπει το κεφαλαίο.
Κανόνας 2: η δεύτερη λέξη γράφεται με μικρό, ακόμα κι αν μοιάζει με κύριο όνομα. Το «Sapiens» είναι λάθος.
Κανόνας 3: το όνομα είναι πάντα δύο λέξεις. Το «Sapiens» μόνο του δεν είναι όνομα.
Σωστά: Homo sapiens, με πλάγια γράμματα. Όταν γράφεις με το χέρι, όπου δεν έχεις πλάγια, υπογραμμίζεις το όνομα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τα πέντε βασίλεια των οργανισμών.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι είδος και γιατί κάθε είδος έχει ένα επιστημονικό όνομα με δύο λέξεις.
- Να βάζεις σε σειρά τις βαθμίδες ταξινόμησης, από το βασίλειο ως το είδος.
- Να κατατάσσεις οργανισμούς στα πέντε βασίλεια και να χρησιμοποιείς μια απλή διχοτομική κλείδα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.