Από το κύτταρο στον οργανισμό
Κύτταρα, ιστοί, όργανα, συστήματα — και οι μονοκύτταροι που τα κάνουν όλα μόνοι.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου, §1.3
Θα μάθεις να
- Να βάζεις σε σειρά τα επίπεδα οργάνωσης: κύτταρο, ιστός, όργανο, σύστημα οργάνων, οργανισμός.
- Να εξηγείς τι σημαίνει εξειδίκευση των κυττάρων και καταμερισμός εργασίας.
- Να συγκρίνεις έναν μονοκύτταρο με έναν πολυκύτταρο οργανισμό.
Ένα κύτταρο που τα κάνει όλα
Σε μια σταγόνα νερό από λιμνούλα κολυμπά ένα παραμήκιο. Είναι ένα μόνο κύτταρο, μήκους περίπου ένα πέμπτο του χιλιοστού.
Κι όμως: κινείται με χιλιάδες μικροσκοπικές τρίχες, τις βλεφαρίδες. Πιάνει βακτήρια και τα χωνεύει μέσα σε μικρές φούσκες. Βγάζει έξω το νερό που περισσεύει. Αντιδρά όταν συναντά εμπόδιο — κάνει πίσω και αλλάζει κατεύθυνση. Και όταν μεγαλώσει αρκετά, διαιρείται στα δύο.

Το παραμήκιο κάνει μόνο του ό,τι στο δικό σου σώμα κάνουν τρισεκατομμύρια κύτταρα, μοιρασμένα σε δεκάδες όργανα. Πώς οργανώνεται ένας τόσο μεγάλος «στρατός» κυττάρων ώστε να δουλεύει σαν ένας οργανισμός;
Μονοκύτταροι και πολυκύτταροι
Οι οργανισμοί χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες ανάλογα με το πόσα κύτταρα έχουν.
Μονοκύτταροι είναι όσοι αποτελούνται από ένα κύτταρο: τα βακτήρια, πολλά πρώτιστα όπως το παραμήκιο και η αμοιβάδα, κάποιοι μύκητες όπως ο ζυμομύκητας της μαγιάς. Το ένα κύτταρο κάνει όλες τις λειτουργίες της ζωής.
Πολυκύτταροι είναι όσοι αποτελούνται από πολλά κύτταρα: τα ζώα, τα φυτά, οι περισσότεροι μύκητες. Στους πολυκύτταρους τα κύτταρα μοιράζονται τις δουλειές. Αυτό λέγεται καταμερισμός εργασίας.
Τα κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισμού δεν είναι όλα ίδια. Καθώς ο οργανισμός αναπτύσσεται, κάθε κύτταρο παίρνει το σχήμα και τα οργανίδια που ταιριάζουν στη δουλειά του. Αυτό λέγεται εξειδίκευση ή διαφοροποίηση.
- Το νευρικό κύτταρο είναι μακρύ και λεπτό, σαν καλώδιο, για να μεταφέρει μηνύματα.
- Το μυϊκό κύτταρο είναι επίμηκες και γεμάτο μιτοχόνδρια, για να συσπάται.
- Το ερυθρό αιμοσφαίριο είναι ένας μικρός δίσκος χωρίς πυρήνα, γεμάτος με την ουσία που μεταφέρει οξυγόνο.
Το εντυπωσιακό είναι ότι όλα αυτά τα κύτταρα έχουν ξεκινήσει από το ίδιο αρχικό κύτταρο και έχουν το ίδιο DNA (το ερυθρό αιμοσφαίριο το είχε, πριν χάσει τον πυρήνα του). Διαφέρουν γιατί το καθένα χρησιμοποιεί διαφορετικό μέρος των οδηγιών του.
Τα επίπεδα οργάνωσης
Σε έναν πολυκύτταρο οργανισμό τα κύτταρα οργανώνονται σε επίπεδα, το καθένα φτιαγμένο από το προηγούμενο:
- Κύτταρο — η μικρότερη μονάδα ζωής. Π.χ. ένα μυϊκό κύτταρο.
- Ιστός — ομάδα όμοιων κυττάρων που κάνουν την ίδια δουλειά. Π.χ. ο μυϊκός ιστός.
- Όργανο — δομή από διαφορετικούς ιστούς που συνεργάζονται για μια λειτουργία. Π.χ. η καρδιά.
- Σύστημα οργάνων — όργανα που συνεργάζονται για μια μεγάλη λειτουργία. Π.χ. το κυκλοφορικό σύστημα: καρδιά και αγγεία.
- Οργανισμός — όλα τα συστήματα μαζί.
Στα ζώα διακρίνουμε τέσσερα βασικά είδη ιστών:
| Ιστός | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Επιθηλιακός | καλύπτει και προστατεύει επιφάνειες | το δέρμα, το εσωτερικό του στομάχου |
| Μυϊκός | συσπάται και προκαλεί κίνηση | οι μύες, το τοίχωμα της καρδιάς |
| Νευρικός | μεταφέρει μηνύματα | ο εγκέφαλος, τα νεύρα |
| Συνδετικός | ενώνει και στηρίζει | τα οστά, οι τένοντες, το λίπος, το αίμα |
Η καρδιά δεν είναι μόνο μυς. Έχει μυϊκό ιστό που συσπάται, νευρικό που κάνει τον χτύπο της πιο γρήγορο ή πιο αργό, επιθηλιακό που καλύπτει το εσωτερικό της, και συνδετικό που τα κρατά όλα μαζί. Γι' αυτό είναι όργανο και όχι ιστός.


Τα συστήματα συνεργάζονται
Κανένα σύστημα δεν δουλεύει απομονωμένο. Πάρε ένα σάντουιτς που τρως πριν από ένα τρέξιμο:
- Το πεπτικό σύστημα διασπά το άμυλο του ψωμιού σε μικρά μόρια, όπως η γλυκόζη, και τα περνά στο αίμα.
- Το αναπνευστικό φέρνει οξυγόνο από τον αέρα στο αίμα.
- Το κυκλοφορικό μεταφέρει γλυκόζη και οξυγόνο σε κάθε κύτταρο του σώματος.
- Στα μιτοχόνδρια των μυϊκών κυττάρων γίνεται η κυτταρική αναπνοή, και οι μύες παίρνουν ενέργεια.
Τα συστήματα του ανθρώπου θα τα μελετήσεις αναλυτικά ένα ένα αργότερα μέσα στη χρονιά. Εδώ δες μόνο πού βρίσκονται και ποια όργανα ανήκουν σε καθένα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βάλε σε σειρά από το μικρότερο στο μεγαλύτερο: λεπτό έντερο, επιθηλιακό κύτταρο, άνθρωπος, πεπτικό σύστημα, επιθηλιακός ιστός.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκινάς από τη μικρότερη μονάδα ζωής: το επιθηλιακό κύτταρο.
Πολλά όμοια επιθηλιακά κύτταρα μαζί φτιάχνουν τον επιθηλιακό ιστό, που στρώνει το εσωτερικό του εντέρου.
Ο επιθηλιακός ιστός μαζί με μυϊκό, νευρικό και συνδετικό φτιάχνει ένα όργανο: το λεπτό έντερο.
Το λεπτό έντερο, μαζί με το στόμα, το στομάχι και άλλα όργανα, ανήκει στο πεπτικό σύστημα. Όλα τα συστήματα μαζί είναι ο άνθρωπος.
Σειρά: επιθηλιακό κύτταρο → επιθηλιακός ιστός → λεπτό έντερο → πεπτικό σύστημα → άνθρωπος.
Παράδειγμα 2
Πώς κάνει το παραμήκιο αυτό που στον άνθρωπο κάνουν ολόκληρα συστήματα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Φτιάχνεις έναν πίνακα: τη λειτουργία, πώς τη λύνει ο άνθρωπος, πώς τη λύνει το παραμήκιο.
Λειτουργία Άνθρωπος Παραμήκιο Κίνηση μυϊκό και σκελετικό σύστημα βλεφαρίδες Πέψη πεπτικό σύστημα μικρές φούσκες μέσα στο κύτταρο όπου χωνεύεται η τροφή Ανταλλαγή αερίων αναπνευστικό σύστημα απευθείας από τη μεμβράνη Απομάκρυνση νερού ουροποιητικό σύστημα ειδικό χυμοτόπιο που συστέλλεται και πετά νερό έξω Στο παραμήκιο κάθε λειτουργία γίνεται από ένα μέρος του κυττάρου. Στον άνθρωπο, από ένα σύστημα οργάνων.
Το παραμήκιο τα καταφέρνει γιατί είναι μικρό: κάθε σημείο του είναι κοντά στη μεμβράνη, άρα οξυγόνο και τροφή φτάνουν γρήγορα παντού. Ένα μεγάλο σώμα χρειάζεται συστήματα για να τα μεταφέρει.
Παράδειγμα 3
Ένα φύλλο είναι όργανο. Πώς το αποδεικνύεις;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Για να είναι όργανο, πρέπει να αποτελείται από διαφορετικούς ιστούς που συνεργάζονται για μια λειτουργία.
Σε μια τομή φύλλου στο μικροσκόπιο βλέπεις: μια λεπτή επιδερμίδα πάνω και κάτω που το προστατεύει· στρώσεις κυττάρων γεμάτων χλωροπλάστες στη μέση· και τα νεύρα του φύλλου, με ιστούς που μεταφέρουν νερό και τροφή.
Τρεις τουλάχιστον διαφορετικοί ιστοί, και όλοι μαζί υπηρετούν μία λειτουργία: τη φωτοσύνθεση. Άρα το φύλλο είναι όργανο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο επίπεδο οργάνωσης είναι ο εγκέφαλος: ιστός, όργανο ή σύστημα;
Τα κατάφερες;
- Να βάζεις σε σειρά τα επίπεδα οργάνωσης: κύτταρο, ιστός, όργανο, σύστημα οργάνων, οργανισμός.
- Να εξηγείς τι σημαίνει εξειδίκευση των κυττάρων και καταμερισμός εργασίας.
- Να συγκρίνεις έναν μονοκύτταρο με έναν πολυκύτταρο οργανισμό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.