Φυτικό και ζωικό κύτταρο

Γιατί μαραίνεται το μαρούλι;

Αφήνεις ένα μαρούλι έξω από το ψυγείο μια ζεστή μέρα. Το βράδυ τα φύλλα του κρέμονται μαλακά, σαν πανί.

Βάζεις τα φύλλα σε ένα μπολ με κρύο νερό. Σε μισή ώρα είναι πάλι τραγανά και στητά.

Ένα κομμάτι κρέας δεν κάνει τίποτα τέτοιο. Όσο νερό κι αν του δώσεις, δεν «σηκώνεται». Η διαφορά δεν βρίσκεται στο φύλλο ή στο κρέας ολόκληρο. Βρίσκεται μέσα σε κάθε κύτταρό τους.

Τα κοινά μέρη

Στο προηγούμενο μάθημα γνώρισες τα μέρη που έχει κάθε ευκαρυωτικό κύτταρο: κυτταρική μεμβράνη, κυτταρόπλασμα, πυρήνα και μιτοχόνδρια.

Αυτά τα έχουν και τα φυτικά και τα ζωικά κύτταρα. Και τα δύο αναπνέουν, και τα δύο έχουν DNA σε πυρήνα, και τα δύο ελέγχουν με τη μεμβράνη τι μπαίνει και τι βγαίνει.

Το φυτικό κύτταρο όμως έχει τρία επιπλέον χαρακτηριστικά, που ταιριάζουν στη ζωή ενός οργανισμού που δεν μετακινείται και φτιάχνει μόνος του την τροφή του.

Κυτταρικό τοίχωμα

Έξω από τη μεμβράνη, το φυτικό κύτταρο έχει ένα δεύτερο, σκληρό περίβλημα: το κυτταρικό τοίχωμα. Είναι φτιαγμένο κυρίως από κυτταρίνη, μια ουσία με μακριές, γερές ίνες.

Το τοίχωμα:

• δίνει στο κύτταρο σταθερό σχήμα, συνήθως σαν κουτί·
• το προστατεύει από το να σπάσει όταν γεμίσει νερό·
• στηρίζει, μαζί με τα τοιχώματα των γειτονικών κυττάρων, ολόκληρο το φυτό.

Το βαμβάκι και το χαρτί είναι σχεδόν καθαρή κυτταρίνη. Όταν γράφεις σε ένα τετράδιο, γράφεις πάνω σε τοιχώματα φυτικών κυττάρων.

Το τοίχωμα δεν αντικαθιστά τη μεμβράνη. Είναι σαν χοντρό χαρτόκουτο γύρω από μια σακούλα: το κουτί δίνει σχήμα, η σακούλα ελέγχει τι περνάει.

Χλωροπλάστες

Οι χλωροπλάστες είναι οργανίδια με πράσινο χρώμα, γιατί περιέχουν μια χρωστική που λέγεται χλωροφύλλη. Σε αυτούς γίνεται η φωτοσύνθεση: με ενέργεια από το φως, το κύτταρο φτιάχνει γλυκόζη από νερό και διοξείδιο του άνθρακα. Πώς ακριβώς γίνεται, θα το δεις σε επόμενο κεφάλαιο.

Προσοχή όμως: δεν έχουν όλα τα φυτικά κύτταρα χλωροπλάστες. Χλωροπλάστες υπάρχουν εκεί όπου φτάνει φως — κυρίως στα φύλλα και στους πράσινους βλαστούς. Τα κύτταρα της ρίζας, που ζουν στο σκοτάδι του χώματος, δεν έχουν. Ούτε τα κύτταρα του κρεμμυδιού που τρως.

Χυμοτόπιο

Το χυμοτόπιο είναι ένας σάκος με δική του μεμβράνη, γεμάτος νερό με διαλυμένες ουσίες: σάκχαρα, άλατα, χρωστικές. Σε ένα ώριμο φυτικό κύτταρο είναι ένα και μεγάλο και μπορεί να πιάνει το μεγαλύτερο μέρος του όγκου, σπρώχνοντας το κυτταρόπλασμα και τον πυρήνα στο πλάι.

Όταν το χυμοτόπιο είναι γεμάτο, πιέζει το κυτταρόπλασμα προς τα έξω, και αυτό πιέζει το τοίχωμα. Το κύτταρο γίνεται σφιχτό, σαν φουσκωμένο λάστιχο ποδηλάτου. Χιλιάδες σφιχτά κύτταρα μαζί κρατούν όρθιο ένα φύλλο ή έναν τρυφερό βλαστό.

Αυτή είναι η απάντηση για το μαρούλι. Όταν χάνει νερό, τα χυμοτόπια αδειάζουν, τα κύτταρα χαλαρώνουν και το φύλλο κρεμάει. Στο κρύο νερό τα χυμοτόπια ξαναγεμίζουν.

Τα ζωικά κύτταρα μπορεί να έχουν χυμοτόπια, αλλά αυτά είναι μικρά και συχνά προσωρινά.

Φυτικό δίπλα σε ζωικό

Διάλεξε ένα μέρος και μετά άλλαξε κύτταρο. Τα μέρη που λείπουν μένουν στη λίστα, γκρι, για να τα συγκρίνεις.

Ζωικό κύτταροΦυτικό κύτταρο

Διάλεξε ένα μέρος

Κυτταρική μεμβράνηΚυτταρόπλασμαΠυρήναςΜιτοχόνδριοΚυτταρικό τοίχωμαΧλωροπλάστηςΧυμοτόπιο

Πυρήνας

Και στα δύο. Στο φυτικό σπρώχνεται συχνά στο πλάι από το χυμοτόπιο.

Στο εργαστήριο

Δύο κλασικά παρασκευάσματα του σχολικού εργαστηρίου δείχνουν τη διαφορά.

Επιδερμίδα κρεμμυδιού. Ξεκολλάς με το τσιμπιδάκι τη λεπτή διάφανη μεμβράνη από το εσωτερικό μιας φλούδας κρεμμυδιού και ρίχνεις μια σταγόνα ιώδιο. Βλέπεις κύτταρα σαν τούβλα σε τοίχο, με καθαρά όρια, και έναν πυρήνα στην άκρη του καθενός. Χλωροπλάστες δεν βλέπεις.

Κύτταρα στοματικού βλεννογόνου. Ξύνεις απαλά το εσωτερικό του μάγουλού σου με ένα καθαρό ξυλάκι, το απλώνεις στο πλακίδιο και ρίχνεις κυανό του μεθυλενίου. Βλέπεις κύτταρα πεπλατυσμένα, με ακανόνιστο σχήμα, σκόρπια, με έναν στρογγυλό πυρήνα στη μέση.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση