Φθόγγοι και γράμματα
Φωνήεντα μακρά και βραχέα, σύμφωνα, δίφθογγοι — και πώς έγραφαν οι αρχαίοι.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να χωρίζεις τα φωνήεντα της αρχαίας σε βραχέα, μακρά και δίχρονα.
- Να αναγνωρίζεις τις κύριες και τις καταχρηστικές διφθόγγους, και την υπογεγραμμένη.
- Να κατατάσσεις τα σύμφωνα σε ημίφωνα, άφωνα και διπλά, και τα άφωνα κατά τόπο και τρόπο.
- Να εξηγείς γιατί γράφουμε ακόμα η, ω, ει, οι, αν και σήμερα ακούγονται ίδια με άλλα γράμματα.
Πώς μάθαιναν γράμματα στην Αθήνα
Στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα ο σοφιστής Πρωταγόρας περιγράφει πώς μεγαλώνουν τα παιδιά στην Αθήνα. Κάπου παίρνει παράδειγμα από τον δάσκαλο των γραμμάτων:
ὥσπερ οἱ γραμματισταὶ τοῖς μήπω δεινοῖς γράφειν τῶν παίδων ὑπογράψαντες γραμμὰς τῇ γραφίδι οὕτω τὸ γραμματεῖον διδόασιν καὶ ἀναγκάζουσι γράφειν κατὰ τὴν ὑφήγησιν τῶν γραμμῶν
— Πλάτων, Πρωταγόρας 326d
«…όπως οι δάσκαλοι των γραμμάτων, στα παιδιά που δεν είναι ακόμα καλά στο γράψιμο, χαράζουν πρώτα γραμμές με τη γραφίδα, και έπειτα τους δίνουν την πινακίδα και τα βάζουν να γράφουν ακολουθώντας τις γραμμές.» (μετάφραση δική μας)
Η γραφίς ήταν μια μυτερή ράβδος και το γραμματεῖον μια ξύλινη πινακίδα με κερί, όπου τα γράμματα χαράζονταν και σβήνονταν. Τα αρχαία παιδιά έκαναν δηλαδή ό,τι έκανες κι εσύ στην Α΄ Δημοτικού: γέμιζαν γραμμές.

Κοίτα τώρα πόσες λέξεις του χωρίου ξέρεις ήδη: γραμματισταί (γράμματα), παίδων (παιδιά), γράφειν (γράφω), γραμμάς (γραμμές), ἀναγκάζουσι (αναγκάζω). Τα γράμματα είναι τα ίδια με τα δικά μας. Οι ήχοι πίσω από αυτά όμως δεν ήταν πάντα ίδιοι.
Τα 24 γράμματα και οι φθόγγοι τους
Φθόγγος είναι ο ήχος· γράμμα είναι το σημάδι που τον γράφει. Η αρχαία ελληνική έχει τα ίδια 24 γράμματα με τη νέα, χωρισμένα σε φωνήεντα και σύμφωνα.
Τα φωνήεντα: βραχέα, μακρά, δίχρονα
Στα αρχαία δεν μετράει μόνο ποιο φωνήεν ακούγεται, αλλά και πόσο κρατάει. Ένα μακρό φωνήεν κρατούσε περίπου διπλάσιο χρόνο από ένα βραχύ.
| Κατηγορία | Γράμματα | Τι σημαίνει |
|---|---|---|
| Βραχέα | ε, ο | πάντα σύντομα |
| Μακρά | η, ω | πάντα μακριά: το η σαν «εε», το ω σαν «οο» |
| Δίχρονα | α, ι, υ | σε άλλες λέξεις βραχέα, σε άλλες μακρά |
Εδώ βρίσκεται η απάντηση σε μια απορία που ίσως είχες από το Δημοτικό: γιατί γράφουμε «ώρα» με ω, αφού ακούγεται ίδιο με το ο; Γιατί κάποτε δεν ακουγόταν ίδιο. Το ω ήταν μακρό ο, το η μακρό ε. Με τους αιώνες η διαφορά χάθηκε από την προφορά, αλλά έμεινε στη γραφή.
Για τα δίχρονα δεν υπάρχει κανόνας που να φαίνεται στο μάτι· το αν είναι μακρά σε μια λέξη το δείχνουν ο τόνος και το λεξικό. Θα τα ξανασυναντήσεις στην επόμενη ενότητα, γιατί από αυτά κρίνεται ποιος τόνος μπαίνει.
Οι δίφθογγοι
Δίφθογγος είναι δύο φωνήεντα που προφέρονταν γρήγορα μαζί, σε μία συλλαβή. Το «αι» του «παῖδες» ακουγόταν περίπου «άι», όχι «ε».
- Κύριες δίφθογγοι (οκτώ): αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ου, ηυ. Το υι και το ηυ είναι σπάνιες (υἱός, «γιος»).
- Καταχρηστικές (τρεις): ᾳ, ῃ, ῳ. Είναι α, η, ω με ένα ι που γράφεται από κάτω: την υπογεγραμμένη. Με κεφαλαίο γράφεται δίπλα (ΤΩΙ), και τότε λέγεται προσγεγραμμένη.
Οι δίφθογγοι είναι κατά κανόνα μακρές. Μια σημαντική εξαίρεση θα τη μάθεις στους τόνους: το -αι και το -οι στο τέλος της λέξης μετράνε συνήθως ως βραχέα.
Στα νέα ελληνικά, όσες επιβίωσαν τις λέμε δίψηφα και ακούγονται σαν ένα φωνήεν: αι = ε, ει = οι = ι. Και η υπογεγραμμένη; Τη βλέπεις ακόμα σε στερεότυπες φράσεις όπως «δόξα τῷ Θεῷ», που στο μονοτονικό γράφεται «δόξα τω Θεώ».
Τα σύμφωνα
Τα 17 σύμφωνα χωρίζονται σε τρεις ομάδες.
Ημίφωνα (5): λ, μ, ν, ρ, σ. Μπορείς να τα «κρατήσεις» όσο θέλεις: λλλλ, μμμμ, σσσσ. Το λ και το ρ λέγονται και υγρά, το μ και το ν έρρινα (ακούγονται και από τη μύτη), το σ συριστικό.
Άφωνα (9): δεν κρατιούνται· η φωνή «σκάει» πάνω τους. Τα κατατάσσουμε με δύο κριτήρια: πού σχηματίζονται στο στόμα και πώς.
| Ψιλά | Μέσα | Δασέα | |
|---|---|---|---|
| Ουρανικά (στον ουρανίσκο) | κ | γ | χ |
| Χειλικά (στα χείλη) | π | β | φ |
| Οδοντικά (στα δόντια) | τ | δ | θ |
Διπλά (3): ένα γράμμα για δύο φθόγγους.
- ξ = κ, γ ή χ + σ
- ψ = π, β ή φ + σ
- ζ = σδ (ή δσ)
Ο πίνακας των αφώνων μοιάζει με ξερή ταξινόμηση, αλλά θα τον χρειαστείς πολύ σύντομα. Όταν ένα ουρανικό συναντήσει σ, γίνεται ξ: λέγ-ω, λέξω. Όταν ένα χειλικό συναντήσει σ, γίνεται ψ: γράφ-ω, γράψω. Έτσι σχηματίζεται ο μέλλοντας, και στα αρχαία και στα νέα («θα γράψω»).
Πώς έγραφαν οι αρχαίοι
- Μόνο κεφαλαία. Τα μικρά γράμματα είναι μεσαιωνική εφεύρεση.
- Χωρίς κενά και σχεδόν χωρίς στίξη: ΟΙΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΑΙ…
- Χωρίς τόνους και πνεύματα (θα δεις στην επόμενη ενότητα πότε ήρθαν).
- Πάνω σε τι; Σε πέτρα για τους νόμους και τις αφιερώσεις, σε ξύλινες πινακίδες με κερί για το σχολείο, σε πάπυρο για τα βιβλία, και σε σπασμένα κομμάτια αγγείων, τα όστρακα, για σημειώσεις και για τον οστρακισμό.
- Σε πολύ παλιές επιγραφές η γραφή πηγαίνει μια γραμμή από αριστερά προς τα δεξιά και την επόμενη ανάποδα, όπως το βόδι όταν οργώνει: τη λέμε βουστροφηδόν.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τα φωνήεντα και τις διφθόγγους στο «τοῖς παισίν» και πες τι είναι το καθένα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χωρίζουμε σε συλλαβές: τοῖς · παι-σίν.
τοῖς: το οι είναι δύο φωνήεντα σε μία συλλαβή, άρα κύρια δίφθογγος.
παι-: πάλι δύο φωνήεντα σε μία συλλαβή: κύρια δίφθογγος αι.
-σίν: ένα φωνήεν, το ι, που είναι δίχρονο.
Παράδειγμα 2
Κατάταξε τα σύμφωνα της λέξης «γράφειν».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα σύμφωνα είναι: γ, ρ, φ, ν.
Το ρ και το ν κρατιούνται, άρα είναι ημίφωνα: το ρ υγρό, το ν έρρινο.
Το γ σχηματίζεται στον ουρανίσκο και είναι μέσο: ουρανικό μέσο.
Το φ σχηματίζεται στα χείλη και είναι δασύ: χειλικό δασύ.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τα δύο φωνήεντα που είναι πάντα μακρά.
Τα κατάφερες;
- Να χωρίζεις τα φωνήεντα της αρχαίας σε βραχέα, μακρά και δίχρονα.
- Να αναγνωρίζεις τις κύριες και τις καταχρηστικές διφθόγγους, και την υπογεγραμμένη.
- Να κατατάσσεις τα σύμφωνα σε ημίφωνα, άφωνα και διπλά, και τα άφωνα κατά τόπο και τρόπο.
- Να εξηγείς γιατί γράφουμε ακόμα η, ω, ει, οι, αν και σήμερα ακούγονται ίδια με άλλα γράμματα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.