Φθόγγοι και γράμματα

Πώς μάθαιναν γράμματα στην Αθήνα

Στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα ο σοφιστής Πρωταγόρας περιγράφει πώς μεγαλώνουν τα παιδιά στην Αθήνα. Κάπου παίρνει παράδειγμα από τον δάσκαλο των γραμμάτων:

ὥσπερ οἱ γραμματισταὶ τοῖς μήπω δεινοῖς γράφειν τῶν παίδων ὑπογράψαντες γραμμὰς τῇ γραφίδι οὕτω τὸ γραμματεῖον διδόασιν καὶ ἀναγκάζουσι γράφειν κατὰ τὴν ὑφήγησιν τῶν γραμμῶν

— Πλάτων, Πρωταγόρας 326d

«…όπως οι δάσκαλοι των γραμμάτων, στα παιδιά που δεν είναι ακόμα καλά στο γράψιμο, χαράζουν πρώτα γραμμές με τη γραφίδα, και έπειτα τους δίνουν την πινακίδα και τα βάζουν να γράφουν ακολουθώντας τις γραμμές.» (μετάφραση δική μας)

Η γραφίς ήταν μια μυτερή ράβδος και το γραμματεῖον μια ξύλινη πινακίδα με κερί, όπου τα γράμματα χαράζονταν και σβήνονταν. Τα αρχαία παιδιά έκαναν δηλαδή ό,τι έκανες κι εσύ στην Α΄ Δημοτικού: γέμιζαν γραμμές.

Κοίτα τώρα πόσες λέξεις του χωρίου ξέρεις ήδη: γραμματισταί (γράμματα), παίδων (παιδιά), γράφειν (γράφω), γραμμάς (γραμμές), ἀναγκάζουσι (αναγκάζω). Τα γράμματα είναι τα ίδια με τα δικά μας. Οι ήχοι πίσω από αυτά όμως δεν ήταν πάντα ίδιοι.

Τα 24 γράμματα και οι φθόγγοι τους

Φθόγγος είναι ο ήχος· γράμμα είναι το σημάδι που τον γράφει. Η αρχαία ελληνική έχει τα ίδια 24 γράμματα με τη νέα, χωρισμένα σε φωνήεντα και σύμφωνα.

Τα φωνήεντα: βραχέα, μακρά, δίχρονα

Στα αρχαία δεν μετράει μόνο ποιο φωνήεν ακούγεται, αλλά και πόσο κρατάει. Ένα μακρό φωνήεν κρατούσε περίπου διπλάσιο χρόνο από ένα βραχύ.

Εδώ βρίσκεται η απάντηση σε μια απορία που ίσως είχες από το Δημοτικό: γιατί γράφουμε «ώρα» με ω, αφού ακούγεται ίδιο με το ο; Γιατί κάποτε δεν ακουγόταν ίδιο. Το ω ήταν μακρό ο, το η μακρό ε. Με τους αιώνες η διαφορά χάθηκε από την προφορά, αλλά έμεινε στη γραφή.

Για τα δίχρονα δεν υπάρχει κανόνας που να φαίνεται στο μάτι· το αν είναι μακρά σε μια λέξη το δείχνουν ο τόνος και το λεξικό. Θα τα ξανασυναντήσεις στο επόμενο μάθημα, γιατί από αυτά κρίνεται ποιος τόνος μπαίνει.

Οι δίφθογγοι

Δίφθογγος είναι δύο φωνήεντα που προφέρονταν γρήγορα μαζί, σε μία συλλαβή. Το «αι» του «παῖδες» ακουγόταν περίπου «άι», όχι «ε».

• Κύριες δίφθογγοι (οκτώ): αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ου, ηυ. Το υι και το ηυ είναι σπάνιες (υἱός, «γιος»).
• Καταχρηστικές (τρεις): ᾳ, ῃ, ῳ. Είναι α, η, ω με ένα ι που γράφεται από κάτω: την υπογεγραμμένη. Με κεφαλαίο γράφεται δίπλα (ΤΩΙ), και τότε λέγεται προσγεγραμμένη.

Οι δίφθογγοι είναι κατά κανόνα μακρές. Μια σημαντική εξαίρεση θα τη μάθεις στους τόνους: το -αι και το -οι στο τέλος της λέξης μετράνε συνήθως ως βραχέα.

Στα νέα ελληνικά, όσες επιβίωσαν τις λέμε δίψηφα και ακούγονται σαν ένα φωνήεν: αι = ε, ει = οι = ι. Και η υπογεγραμμένη; Τη βλέπεις ακόμα σε στερεότυπες φράσεις όπως «δόξα τῷ Θεῷ», που στο μονοτονικό γράφεται «δόξα τω Θεώ».

Τι είναι αυτό το φωνήεν;

Κάθε φορά εμφανίζεται ένα φωνήεν ή ένας συνδυασμός φωνηέντων. Πάτα την κατηγορία του.

Σε ποια κατηγορία;

υ

ΒραχύΜακρόΔίχρονοΔίφθογγος

0 / 12

Τα σύμφωνα

Τα 17 σύμφωνα χωρίζονται σε τρεις ομάδες.

Ημίφωνα (5): λ, μ, ν, ρ, σ. Μπορείς να τα «κρατήσεις» όσο θέλεις: λλλλ, μμμμ, σσσσ. Το λ και το ρ λέγονται και υγρά, το μ και το ν έρρινα (ακούγονται και από τη μύτη), το σ συριστικό.

Άφωνα (9): δεν κρατιούνται· η φωνή «σκάει» πάνω τους. Τα κατατάσσουμε με δύο κριτήρια: πού σχηματίζονται στο στόμα και πώς.

Διπλά (3): ένα γράμμα για δύο φθόγγους.

• ξ = κ, γ ή χ + σ
• ψ = π, β ή φ + σ
• ζ = σδ (ή δσ)

Ο πίνακας των αφώνων μοιάζει με ξερή ταξινόμηση, αλλά θα τον χρειαστείς πολύ σύντομα. Όταν ένα ουρανικό συναντήσει σ, γίνεται ξ: λέγ-ω, λέξω. Όταν ένα χειλικό συναντήσει σ, γίνεται ψ: γράφ-ω, γράψω. Έτσι σχηματίζεται ο μέλλοντας, και στα αρχαία και στα νέα («θα γράψω»).

Ουρανικό, χειλικό ή οδοντικό;

Κάθε άφωνο σύμφωνο εμφανίζεται μία φορά. Πάτα το σημείο του στόματος όπου σχηματίζεται.

Πού σχηματίζεται;

β

ΟυρανικόΧειλικόΟδοντικό

0 / 9

Πώς έγραφαν οι αρχαίοι

• Μόνο κεφαλαία. Τα μικρά γράμματα είναι μεσαιωνική εφεύρεση.
• Χωρίς κενά και σχεδόν χωρίς στίξη: ΟΙΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΑΙ…
• Χωρίς τόνους και πνεύματα (θα δεις στο επόμενο μάθημα πότε ήρθαν).
• Πάνω σε τι; Σε πέτρα για τους νόμους και τις αφιερώσεις, σε ξύλινες πινακίδες με κερί για το σχολείο, σε πάπυρο για τα βιβλία, και σε σπασμένα κομμάτια αγγείων, τα όστρακα, για σημειώσεις και για τον οστρακισμό.
• Σε πολύ παλιές επιγραφές η γραφή πηγαίνει μια γραμμή από αριστερά προς τα δεξιά και την επόμενη ανάποδα, όπως το βόδι όταν οργώνει: τη λέμε βουστροφηδόν.

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση