Η ελληνική γλώσσα στον χρόνο
Από τη Γραμμική Β΄ ως σήμερα: διάλεκτοι, κοινή και το αλφάβητο.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βάζεις σε σειρά τους μεγάλους σταθμούς της ελληνικής γλώσσας, από τη Γραμμική Β΄ ως το μονοτονικό.
- Να ξεχωρίζεις τις αρχαίες διαλέκτους και να αναγνωρίζεις ένα δωρικό ή ιωνικό τύπο δίπλα στον αττικό.
- Να εξηγείς τι ήταν η Κοινή και γιατί από αυτήν κατάγονται τα νέα ελληνικά.
- Να βρίσκεις σε ένα αρχαίο κείμενο λέξεις που ζουν ακόμα στη γλώσσα που μιλάς.
Μια φράση 2.500 χρόνων
Χειμώνας του 480-479 π.Χ., λίγο μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Οι Πέρσες προσφέρουν στους Αθηναίους συμμαχία, και οι Σπαρτιάτες φοβούνται ότι θα τη δεχτούν. Ο Ηρόδοτος γράφει την απάντηση των Αθηναίων. Ένα κομμάτι της:
τὸ Ἑλληνικὸν ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον καὶ θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά τε ὁμότροπα
— Ηρόδοτος, Ἱστορίαι 8.144.2
«…το ελληνικό έθνος, που είναι του ίδιου αίματος και της ίδιας γλώσσας, και έχει κοινά ιερά των θεών και κοινές θυσίες και τις ίδιες συνήθειες.» (μετάφραση δική μας)
Δεν χρειάζεται να ξέρεις αρχαία για να καταλάβεις τα μισά. Ὁμόγλωσσον: ομόγλωσσος, «αυτός που μιλάει την ίδια γλώσσα». Ὅμαιμον: όμαιμος, «του ίδιου αίματος». Θεῶν: των θεών. Κοινά: κοινά. Θυσίαι: θυσίες. Η γλώσσα που διαβάζεις εδώ είναι η ίδια γλώσσα που μιλάς, σε μια πολύ παλαιότερη μορφή της.
Και κάτι ακόμα: ο Ηρόδοτος δεν γράφει όπως έγραφαν οι Αθηναίοι. Το ἐόν («που είναι») στην Αθήνα λεγόταν ὄν, και τα ἤθεα («συνήθειες») λέγονταν ἤθη, όπως τα «ήθη» μας. Ο Ηρόδοτος ήταν από την Αλικαρνασσό και έγραφε ιωνικά. Θα δούμε πιο κάτω τι σημαίνει αυτό.
Από τις πήλινες πινακίδες ως το κινητό σου
Γραμμική Β΄. Τα πιο παλιά ελληνικά που έχουμε είναι γραμμένα σε πήλινες πινακίδες από τα ανάκτορα της Κνωσού, της Πύλου, των Θηβών και των Μυκηνών. Οι παλαιότερες είναι γύρω στο 1450 π.Χ. Δεν είναι λογοτεχνία, αλλά λογαριασμοί: πόσα πρόβατα, πόσα αγγεία, πόσο λάδι. Η γραφή είναι συλλαβική: κάθε σημάδι είναι μια ολόκληρη συλλαβή. Το τρίποδο σκεύος, για παράδειγμα, γράφεται ti-ri-po, δηλαδή τρίπους. Ότι η γλώσσα αυτή είναι ελληνικά το απέδειξε το 1952 ο Μάικλ Βέντρις.
Το αλφάβητο. Μετά την πτώση των ανακτόρων η Γραμμική Β΄ ξεχάστηκε. Γύρω στο 800 π.Χ. οι Έλληνες πήραν τα γράμματα των Φοινίκων και έκαναν κάτι καινούριο: πρόσθεσαν γράμματα για τα φωνήεντα. Κάθε πόλη είχε στην αρχή τη δική της παραλλαγή. Το 403 π.Χ. η Αθήνα υιοθέτησε επίσημα το ιωνικό αλφάβητο των 24 γραμμάτων, από το Α ως το Ω. Είναι το ίδιο που γράφεις σήμερα.
Τόνοι και μικρά γράμματα. Οι αρχαίοι έγραφαν μόνο κεφαλαία, χωρίς κενά ανάμεσα στις λέξεις και χωρίς τόνους. Τους τόνους και τα πνεύματα τα επινόησαν αργότερα οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας· την επινόηση την αποδίδουν στον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, γύρω στο 200 π.Χ. Τα μικρά γράμματα, όπως τα ξέρουμε, επικράτησαν στα χειρόγραφα τον 9ο αιώνα μ.Χ.
Μία γλώσσα, πολλές διάλεκτοι
Στην κλασική εποχή δεν υπήρχε «επίσημη» ελληνική. Κάθε περιοχή μιλούσε τη δική της διάλεκτο. Οι Έλληνες καταλάβαιναν ο ένας τον άλλον, όπως σήμερα ένας Κρητικός καταλαβαίνει έναν Κύπριο, αλλά άκουγαν αμέσως τη διαφορά. Οι μεγάλες ομάδες ήταν τέσσερις:
| Ομάδα | Πού τη μιλούσαν | Ποιος έγραψε σε αυτήν |
|---|---|---|
| Ιωνική-Αττική | Αθήνα (αττική), νησιά και μικρασιατικά παράλια (ιωνική) | Πλάτων, Ξενοφών (αττικά)· Ηρόδοτος (ιωνικά) |
| Δωρική | Πελοπόννησος, Κρήτη, Ρόδος, Σικελία | Πίνδαρος (σε λογοτεχνική δωρική) |
| Αιολική | Λέσβος, Βοιωτία, Θεσσαλία | Σαπφώ, Αλκαίος |
| Αρκαδοκυπριακή | Αρκαδία, Κύπρος | κυρίως επιγραφές |
Η πιο εύκολη διαφορά να την ακούσεις: εκεί που οι Αθηναίοι έλεγαν η, οι Δωριείς κρατούσαν ένα μακρύ α. Η αττική μήτηρ στα δωρικά είναι μάτηρ. Και ο Πίνδαρος γράφει ἁλίου εκεί που ένας Αθηναίος θα έγραφε ἡλίου, «του ήλιου».
Από όλες τις διαλέκτους εμείς μαθαίνουμε την αττική, τη γλώσσα της Αθήνας του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. Σε αυτήν έγραψαν οι περισσότεροι συγγραφείς που θα διαβάσεις στο Γυμνάσιο, και από αυτήν βγήκε η Κοινή.
Η Κοινή: η γλώσσα που ενώνει
Μετά τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου τα ελληνικά τα μιλούσαν από την Αίγυπτο ως την Ινδία, Έλληνες και μη. Χρειαζόταν μία κοινή μορφή, και αυτή χτίστηκε πάνω στην αττική, με αρκετά ιωνικά στοιχεία. Ονομάστηκε Κοινή (ἡ κοινὴ διάλεκτος). Σε αυτήν είναι γραμμένη η Καινή Διαθήκη:
Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος
— Κατά Ιωάννην 1.1
«Στην αρχή ήταν ο λόγος.» (μετάφραση δική μας)
Ένα ιωνικό στοιχείο της Κοινής το λες κάθε μέρα. Οι Αθηναίοι έλεγαν θάλαττα· οι Ίωνες θάλασσα. Η Κοινή κράτησε το -σσ-, και γι' αυτό λέμε «θάλασσα» κι όχι «θάλαττα».
Από την Κοινή βγήκε η μεσαιωνική ελληνική του Βυζαντίου και από αυτήν η νέα ελληνική. Γι' αυτό τα νέα ελληνικά κρατούν τόσες λέξεις που θα βρεις στα αρχαία κείμενα, άλλοτε αυτούσιες (ἄνθρωπος, λόγος, θάλασσα) και άλλοτε μέσα σε σύνθετες (το αρχαίο ὕδωρ έγινε στην καθημερινή γλώσσα «νερό», αλλά ζει στην «ύδρευση» και στον «υδραυλικό»).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα δωρικό κείμενο διαβάζεις «ἁ νίκα». Πώς θα το έλεγε ένας Αθηναίος, και ποια λέξη μας θυμίζει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Βρες στη φράση του Ηροδότου τρεις λέξεις που ζουν ακόμα, και γράψε τη νεοελληνική τους μορφή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να βάζεις σε σειρά τους μεγάλους σταθμούς της ελληνικής γλώσσας, από τη Γραμμική Β΄ ως το μονοτονικό.
- Να ξεχωρίζεις τις αρχαίες διαλέκτους και να αναγνωρίζεις ένα δωρικό ή ιωνικό τύπο δίπλα στον αττικό.
- Να εξηγείς τι ήταν η Κοινή και γιατί από αυτήν κατάγονται τα νέα ελληνικά.
- Να βρίσκεις σε ένα αρχαίο κείμενο λέξεις που ζουν ακόμα στη γλώσσα που μιλάς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.