Τόνοι και πνεύματα

Δύο φράσεις στον ναό των Δελφών

Ο Πλάτων λέει στον Πρωταγόρα ότι οι επτά σοφοί αφιέρωσαν στον Απόλλωνα, στον ναό των Δελφών, δύο σύντομα ρητά, «αυτά που όλοι υμνούν»:

γνῶθι σαυτόν καὶ μηδὲν ἄγαν

— Πλάτων, Πρωταγόρας 343b

«Γνώρισε τον εαυτό σου» και «Τίποτα υπερβολικό». (μετάφραση δική μας)

Σε πέντε λέξεις βλέπεις σχεδόν όλα τα σημάδια του πολυτονικού:

• γνῶθι: ένα καπελάκι, την περισπωμένη.
• σαυτόν: την οξεία, τον τόνο που ξέρεις.
• καὶ, μηδὲν: μια γραμμή που γέρνει ανάποδα, τη βαρεία.
• ἄγαν: πάνω στο α ένα μικρό σημάδι σαν απόστροφο, την ψιλή, μαζί με οξεία.

Θα τα δούμε ένα ένα. Θα μάθεις πότε μπαίνει το καθένα, και θα δεις ότι ο πιο σημαντικός κανόνας τον εφαρμόζεις ήδη στα νέα ελληνικά, χωρίς να το ξέρεις.

Γιατί τόσα σημάδια;

Στο προηγούμενο μάθημα είδες ότι οι αρχαίοι έγραφαν χωρίς τόνους. Δεν τους χρειάζονταν: ήξεραν πώς προφέρεται η γλώσσα τους. Όταν όμως, μετά τον Αλέξανδρο, τα ελληνικά τα μάθαιναν εκατομμύρια ξένοι, οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας επινόησαν σημάδια για να δείχνουν την προφορά.

Ο αρχαίος τόνος ήταν μουσικός: η τονισμένη συλλαβή δεν ακουγόταν πιο δυνατά, αλλά πιο ψηλά, σε υψηλότερη νότα. Γι' αυτό υπάρχουν τρία σημάδια:

Η βαρεία είναι η πιο εύκολη: είναι η ίδια οξεία της λήγουσας, που αλλάζει μορφή όταν η λέξη δεν είναι τελευταία πριν από κόμμα ή τελεία. Γράφεις «ἡ ὁδός.», αλλά «ἡ ὁδὸς μακρά».

Ψιλή και δασεία

Κάθε λέξη που αρχίζει από φωνήεν, δίφθογγο ή ρ παίρνει ένα πνεύμα:

• Ψιλή (ἀ): η λέξη αρχίζει κατευθείαν από το φωνήεν. Οι περισσότερες λέξεις: ἄνθρωπος, ἐγώ, ὄνομα.
• Δασεία (ἁ): πριν από το φωνήεν ακουγόταν μια αχνή ανάσα, σαν το αγγλικό h. Ὁ, ἡ, ὁδός, ἥλιος, ἡμέρα, Ἕλλην.

Τρία πράγματα να θυμάσαι:

1. Το υ και το ρ στην αρχή της λέξης παίρνουν πάντα δασεία: ὕδωρ, ὑπέρ, ῥήτωρ, ῥόδον.
2. Σε δίφθογγο το πνεύμα (και ο τόνος) μπαίνει στο δεύτερο φωνήεν: οἶκος, αὐτός, εὐχή.
3. Σε κεφαλαίο μπαίνει μπροστά και πάνω από το γράμμα: Ἕλλην, Ὅμηρος.

Ποιες λέξεις δασύνονται δεν βγαίνει από κανόνα· υπάρχει κατάλογος στη Γραμματική και τις μαθαίνεις σιγά σιγά. Συχνά όμως σε βοηθάει η νέα ελληνική, γιατί η δασεία άφησε ίχνη.

Η δασεία που ζει ακόμα

Όταν μια λέξη με δασεία ενώνεται με μια λέξη που τελειώνει σε τ ή π, το τ γίνεται θ και το π γίνεται φ. Η «ανάσα» της δασείας πέρασε στο σύμφωνο:

Αν λοιπόν δεν ξέρεις αν το «ὅρος» (όριο) θέλει δασεία, σκέψου το «αφορίζω» (ἀπό + ὁρίζω). Το φ σου το λέει: δασεία.

Οι πέντε κανόνες

Μια συλλαβή είναι μακρά αν έχει η, ω, δίφθογγο ή μακρό δίχρονο· βραχεία αν έχει ε, ο ή βραχύ δίχρονο. Μια εξαίρεση που θα συναντάς συνέχεια: το -αι και το -οι στο τέλος της λέξης μετράνε βραχέα για τον τόνο (οἱ ἄνθρωποι, αλλά τοῖς ἀνθρώποις).

Κανόνας 1. Αν η λήγουσα είναι μακρά, ο τόνος δεν μπορεί να μείνει στην προπαραλήγουσα· κατεβαίνει μία θέση. ὁ διδάσκαλος → τοῦ διδασκάλου.

Αυτό το κάνεις ήδη! Στα νέα λες «ο άνθρωπος», αλλά «του ανθρώπου», «ο διδάσκαλος», αλλά «του διδασκάλου». Είναι ο ίδιος αρχαίος κανόνας, που επιβίωσε.

Κανόνας 2. Μακρά παραλήγουσα που τονίζεται, με μακρά λήγουσα, παίρνει οξεία: τοῦ δώρου, τοῦ οἴκου.

Κανόνας 3. Μακρά παραλήγουσα που τονίζεται, με βραχεία λήγουσα, παίρνει περισπωμένη: τὸ δῶρον, ὁ οἶκος, ἡ νῆσος.

Κανόνας 4. Η προπαραλήγουσα παίρνει μόνο οξεία, ποτέ περισπωμένη: ἡ θάλαττα, ὁ ἄνθρωπος.

Κανόνας 5. Μια βραχεία συλλαβή παίρνει μόνο οξεία, ποτέ περισπωμένη: ὁ λόγος, ὁ νόμος, τὸ τόξον. (Η περισπωμένη θέλει χρόνο για να ανέβει και να κατέβει η φωνή, και η βραχεία συλλαβή δεν τον έχει.)

Πού πάει ο τόνος;

Οι λέξεις φαίνονται χωρίς τόνο. Ξεκινάς από την ονομαστική, που τη λες και στα νέα. Στις επόμενες πτώσεις ρώτα: είναι μακρά η λήγουσα; Αν ναι, ο τόνος δεν χωράει στην προπαραλήγουσα.

Ποια συλλαβή τονίζεται;

ἀνθρωπος

1 / 8

Και τώρα το δεύτερο ερώτημα: ποιο σημάδι; Οι λέξεις παρακάτω τονίζονται στην παραλήγουσα, εκεί που τις τονίζεις και στα νέα. Αποφάσισε αν θα πάρουν οξεία ή περισπωμένη.

Οξεία ή περισπωμένη;

Η λέξη είναι γραμμένη χωρίς τόνο. Ο τόνος πέφτει στην παραλήγουσα. Ρώτα: είναι μακρά η παραλήγουσα; Και η λήγουσα;

Ποιος τόνος;

τοξον

ΟξείαΠερισπωμένη

0 / 10

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση