Το άρθρο και η β΄ κλίση

Ο άνθρωπος, ο λόγος και τα ζώα

Στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης θέλει να εξηγήσει γιατί οι άνθρωποι ζουν σε πόλεις. Γράφει δύο φράσεις που από τότε δεν έπαψαν να παραθέτονται:

ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον

λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων

— Αριστοτέλης, Πολιτικά 1253a2-3 και 1253a9-10

«Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ζώο που ζει σε πόλη.» «Και από όλα τα ζώα, λόγο έχει μόνο ο άνθρωπος.» (μετάφραση δική μας· στην πρώτη φράση το «είναι» εννοείται)

Κοίτα τα ουσιαστικά:

• ὁ ἄνθρωπος, ἄνθρωπος: ο άνθρωπος.
• λόγον: τον λόγο, δηλαδή την ομιλία και τη σκέψη μαζί.
• ζῷον: ένα ζώο.
• τῶν ζῴων: των ζώων.

Όλα κλίνονται με τον ίδιο τρόπο, τη β΄ κλίση, και όλα τα ξέρεις από τα νέα ελληνικά. Οι καταλήξεις τους είναι σχεδόν ίδιες με τις δικές μας, με δύο διαφορές: υπάρχει μία πτώση παραπάνω, και οι τόνοι ακολουθούν τους κανόνες που έμαθες στο προηγούμενο μάθημα. Πρόσεξε ήδη: ζῷον με περισπωμένη, ζῴων με οξεία. Γιατί; Η λήγουσα -ων είναι μακρά.

Η πέμπτη πτώση: η δοτική

Τα νέα ελληνικά έχουν τέσσερις πτώσεις. Τα αρχαία έχουν πέντε: ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική, κλητική. Η ονομαστική και η κλητική λέγονται ορθές πτώσεις· οι άλλες τρεις πλάγιες.

Η δοτική πήρε το όνομά της από το δίδωμι, «δίνω»: δείχνει σε ποιον δίνεται κάτι. Στα νέα τη λέμε συνήθως με πρόθεση: σε, για, με.

• δίδωμι τῷ φίλῳ τὸ βιβλίον = δίνω στον φίλο το βιβλίο.

Η δοτική χάθηκε από την καθημερινή γλώσσα, αλλά ζει σε στερεότυπες φράσεις: «πληρώνω τοις μετρητοίς», «το θέμα εν λόγω», «εν τω μεταξύ», «δόξα τω Θεώ». Όλες αυτές είναι δοτικές της β΄ κλίσης.

Το άρθρο

Κλητική το άρθρο δεν έχει. Μπροστά από μια λέξη σε κλητική βρίσκεις συχνά το ὦ, που δεν είναι άρθρο αλλά επιφώνημα: ὦ φίλε.

Τρία πράγματα αξίζει να προσέξεις:

1. Το ὁ, ἡ, οἱ, αἱ δεν έχουν τόνο, μόνο δασεία. Τα υπόλοιπα, όταν ακολουθεί η λέξη τους, γράφονται με βαρεία: τὸν λόγον, τὰ δῶρα.
2. Η γενική και η δοτική έχουν περισπωμένη: τοῦ, τῷ, τῶν, τοῖς.
3. Το θηλυκό πληθυντικό είναι αἱ και τάς, όχι «οι» και «τις» όπως στα νέα.

Η β΄ κλίση

Στη β΄ κλίση ανήκουν αρσενικά και θηλυκά σε -ος και ουδέτερα σε -ον.

Σύγκρινε τις στήλες: οι καταλήξεις είναι σχεδόν ίδιες. Η αρχαία κρατάει το -ν στην αιτιατική (λόγον, δῶρον) και έχει δοτική. Η κλητική σε -ε ζει ακόμα: «φίλε», «Πέτρε», «άνθρωπε».

Το ουδέτερο έχει, όπως και στα νέα, ίδια ονομαστική, αιτιατική και κλητική, στον ενικό και στον πληθυντικό.

Κλίνε το «ὁ λόγος» και το «τὸ δῶρον»

Το θέμα μένει, η κατάληξη αλλάζει. Πες την κατάληξη από μέσα σου και πάτα το κουτάκι για να δεις αν τη βρήκες. Πρόσεξε και τον τόνο του δῶρον: πού γίνεται οξεία;

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

	ὁ λόγος	τὸ δῶρον
Ονομ. ενικ.	ὁ λόγ	τὸ δῶρ
Γεν. ενικ.	τοῦ λόγ	τοῦ δώρ
Δοτ. ενικ.	τῷ λόγ	τῷ δώρ
Αιτ. ενικ.	τὸν λόγ	τὸ δῶρ
Κλητ. ενικ.	(ὦ) λόγ	(ὦ) δῶρ
Ονομ. πληθ.	οἱ λόγ	τὰ δῶρ
Γεν. πληθ.	τῶν λόγ	τῶν δώρ
Δοτ. πληθ.	τοῖς λόγ	τοῖς δώρ
Αιτ. πληθ.	τοὺς λόγ	τὰ δῶρ
Κλητ. πληθ.	(ὦ) λόγ	(ὦ) δῶρ

0 / 20 καταλήξεις

Δείξε όλες

Θηλυκά σε -ος

Μερικά ουσιαστικά σε -ος είναι θηλυκά και παίρνουν θηλυκό άρθρο, αλλά κλίνονται ακριβώς όπως το λόγος: ἡ ὁδός, τῆς ὁδοῦ, τῇ ὁδῷ, τὴν ὁδόν· ἡ νῆσος, ἡ νόσος, ἡ ἄμπελος.

Και αυτά τα ξέρεις: στα νέα λέμε η μέθοδος, η είσοδος, η έξοδος, η διάλεκτος. Όλα είναι σύνθετα του θηλυκού ἡ ὁδός, εκτός από τη διάλεκτο, που είναι θηλυκή κι εκείνη από τα αρχαία.

Ο τόνος από πτώση σε πτώση

Ο τόνος της β΄ κλίσης μένει στη συλλαβή της ονομαστικής, όσο του το επιτρέπουν οι κανόνες:

• Προπαροξύτονα (ἄνθρωπος): όταν η λήγουσα γίνει μακρά, ο τόνος κατεβαίνει στην παραλήγουσα: τοῦ ἀνθρώπου, τοὺς ἀνθρώπους. Όπως στα νέα.
• Παροξύτονα με μακρά παραλήγουσα (δῶρον, νῆσος): περισπωμένη όταν η λήγουσα είναι βραχεία, οξεία όταν είναι μακρά: τὸ δῶρον, τοῦ δώρου.
• Οξύτονα (ποταμός, ὁδός): στη γενική και στη δοτική, και των δύο αριθμών, η οξεία γίνεται περισπωμένη: τοῦ ποταμοῦ, τῷ ποταμῷ, τῶν ποταμῶν, τοῖς ποταμοῖς. Στις άλλες πτώσεις μένει οξεία: τὸν ποταμόν, τοὺς ποταμούς.

Φτιάξε τον τύπο

Διάλεξε πρώτα το θέμα και μετά την κατάληξη. Πρόσεξε τον τόνο: μερικά κομμάτια διαφέρουν μόνο σε αυτόν.

ἡ νῆσος → γενική πληθυντικού (τῶν …)

  

οιςνῆσνήσων

1 / 6

Ποια πτώση;

Κάθε τύπος έχει μπροστά το άρθρο του. Πάτα την πτώση του.

Σε ποια πτώση;

τοῖς δώροις

ΓενικήΔοτικήΑιτιατική

0 / 9

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση