Η απλή πρόταση

Η πρώτη πρόταση ενός ιστορικού

Έτσι αρχίζει το έργο του ο Θουκυδίδης, γύρω στο 431 π.Χ., όταν ξεσπά ο πόλεμος ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη:

Θουκυδίδης Ἀθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων

— Θουκυδίδης, Ἱστορίαι 1.1.1

«Ο Θουκυδίδης ο Αθηναίος κατέγραψε τον πόλεμο των Πελοποννησίων και των Αθηναίων.» (μετάφραση δική μας)

Μια πρόταση, και ήδη όλα τα κομμάτια της:

• Ποιος έγραψε; Θουκυδίδης, σε ονομαστική: το υποκείμενο. Το Ἀθηναῖος λέει απλώς ποιος είναι.
• Τι έκανε; ξυνέγραψε, το παλιό αττικό «συνέγραψε»: το ρήμα.
• Τι έγραψε; τὸν πόλεμον, σε αιτιατική της β΄ κλίσης: το αντικείμενο.
• τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων: ποιων πόλεμο, σε γενική.

Αυτά τα ερωτήματα τα κάνεις ήδη στη νεοελληνική Γλώσσα. Στα αρχαία δουλεύουν ακριβώς το ίδιο, με μία διαφορά που κάνει τη ζωή σου ευκολότερη: οι καταλήξεις σου λένε από πριν ποιος είναι ποιος.

Οι βασικοί όροι

Κάθε απλή πρόταση έχει δύο βασικά κομμάτια:

• το υποκείμενο: ποιος ενεργεί, ποιος παθαίνει κάτι ή ποιος βρίσκεται κάπου. Είναι πάντα σε ονομαστική. Το βρίσκεις με την ερώτηση «ποιος;» μπροστά στο ρήμα.
• το κατηγόρημα: ό,τι λέμε για το υποκείμενο. Έχει πάντα ρήμα, και ανάλογα με το ρήμα μπορεί να έχει κι άλλους όρους.

Το κατηγόρημα παίρνει τρεις βασικές μορφές:

Το κατηγορούμενο το βρίσκεις με την ερώτηση «τι (λογής) είναι;» και συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος, αριθμό και πτώση: ὁ ἵππος (αρσενικό, ενικός, ονομαστική) → ἰσχυρός (αρσενικό, ενικός, ονομαστική).

Το αντικείμενο το βρίσκεις με την ερώτηση «ποιον; τι;» μετά το ρήμα. Είναι σε πλάγια πτώση, συνήθως αιτιατική, ποτέ σε ονομαστική.

Δύο ειδικές περιπτώσεις του μεταβατικού:

• Ρήματα με δύο αντικείμενα (δίπτωτα): Ὁ διδάσκαλος τοὺς μαθητὰς τὴν γραμματικὴν διδάσκει. «Ο δάσκαλος διδάσκει στους μαθητές τη γραμματική.»
• Ρήματα που σημαίνουν «ονομάζω, θεωρώ, εκλέγω» παίρνουν αντικείμενο και κατηγορούμενο του αντικειμένου. Στα νέα: «Οι Αθηναίοι εξέλεξαν τον Περικλή στρατηγό.»

Οι καταλήξεις κάνουν τη δουλειά της σειράς

Στα νέα ελληνικά η σειρά των λέξεων βοηθάει πολύ. Στο «Ο γεωργός κυνηγάει τον λύκο» καταλαβαίνεις αμέσως ποιος κυνηγάει. Στα αρχαία η σειρά είναι πολύ πιο ελεύθερη, γιατί τον ρόλο κάθε λέξης τον δείχνει η πτώση της:

• Ὁ γεωργὸς τὸν λύκον διώκει.
• Τὸν λύκον ὁ γεωργὸς διώκει.
• Τὸν λύκον διώκει ὁ γεωργός.

Και οι τρεις λένε το ίδιο: ο γεωργός (ονομαστική, υποκείμενο) κυνηγάει τον λύκο (αιτιατική, αντικείμενο). Η σειρά αλλάζει μόνο την έμφαση: όποιο μπαίνει πρώτο τονίζεται. (διδακτικές προτάσεις, δικές μας)

Μια ιδιοτροπία: η αττική σύνταξη

Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενο σε πρόσωπο και αριθμό, όπως στα νέα: ὁ ἵππος τρέχει, οἱ ἵπποι τρέχουσιν. Με μία εξαίρεση: όταν το υποκείμενο είναι ουδέτερο πληθυντικού, οι Αθηναίοι έβαζαν το ρήμα σε ενικό:

• Τὰ ζῷα τρέχει. = Τα ζώα τρέχουν.

Λέγεται αττική σύνταξη. Μην τη «διορθώσεις» στη μετάφραση· απλώς μετάφρασε με πληθυντικό.

Τι ρόλο έχει η λέξη;

Κάθε κάρτα δείχνει μια διδακτική πρόταση (δική μας) και, μετά το βέλος, μία λέξη της. Πάτα τον ρόλο αυτής της λέξης.

Ποιος ρόλος;

Ὁ ἵππος ἰσχυρός ἐστιν → ἰσχυρός

ΥποκείμενοΑντικείμενοΚατηγορούμενο

0 / 8

Τα είδη των προτάσεων ως προς τους όρους τους

Ανάλογα με το τι όρους έχει, μια πρόταση λέγεται:

• Απλή: μόνο τους βασικούς όρους, έναν από τον καθένα. Ὁ ἵππος τρέχει.
• Σύνθετη: δύο ή περισσότερα υποκείμενα, αντικείμενα ή κατηγορούμενα, με «καί» ή με κόμμα. Ὁ ἵππος καὶ ὁ λύκος τρέχουσιν.
• Ελλειπτική: λείπει κάποιος βασικός όρος, γιατί εννοείται εύκολα. Πολύ συχνά λείπει το ἐστί(ν).
• Επαυξημένη: εκτός από τους βασικούς όρους έχει και προσδιορισμούς, λέξεις που συμπληρώνουν τους όρους: Ὁ ἵππος ἐν τῷ ἀγρῷ τρέχει. «Το άλογο τρέχει στο χωράφι.»

Ένα αυθεντικό παράδειγμα ελλειπτικής πρότασης είναι οι πρώτες λέξεις του πρώτου Ολυμπιονίκου του Πινδάρου:

ἄριστον μὲν ὕδωρ

— Πίνδαρος, Ὀλυμπιόνικος 1.1

«Το καλύτερο [απ' όλα] είναι το νερό.» (μετάφραση δική μας)

Υποκείμενο το ὕδωρ, κατηγορούμενο το ἄριστον· το ἐστί λείπει. Το ίδιο και στον Αριστοτέλη του προηγούμενου μαθήματος: «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον», χωρίς ρήμα. Τα ελληνικά το κάνουν ακόμα: «Ωραίο το φαγητό!»

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση