Η απλή πρόταση
Υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο, κατηγορούμενο: οι όροι και τα είδη της πρότασης.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου), 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις σε μια αρχαία πρόταση το υποκείμενο, το ρήμα, το αντικείμενο και το κατηγορούμενο.
- Να ξεχωρίζεις τις μορφές του κατηγορήματος: μόνο ρήμα, συνδετικό ρήμα με κατηγορούμενο, μεταβατικό ρήμα με αντικείμενο.
- Να εξηγείς γιατί στα αρχαία η σειρά των λέξεων είναι ελεύθερη, και πώς σε βοηθούν οι καταλήξεις.
- Να χαρακτηρίζεις μια πρόταση απλή, σύνθετη, ελλειπτική ή επαυξημένη.
Η πρώτη πρόταση ενός ιστορικού
Έτσι αρχίζει το έργο του ο Θουκυδίδης, γύρω στο 431 π.Χ., όταν ξεσπά ο πόλεμος ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη:
Θουκυδίδης Ἀθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων
— Θουκυδίδης, Ἱστορίαι 1.1.1
«Ο Θουκυδίδης ο Αθηναίος κατέγραψε τον πόλεμο των Πελοποννησίων και των Αθηναίων.» (μετάφραση δική μας)
Μια πρόταση, και ήδη όλα τα κομμάτια της:
- Ποιος έγραψε; Θουκυδίδης, σε ονομαστική: το υποκείμενο. Το Ἀθηναῖος λέει απλώς ποιος είναι.
- Τι έκανε; ξυνέγραψε, το παλιό αττικό «συνέγραψε»: το ρήμα.
- Τι έγραψε; τὸν πόλεμον, σε αιτιατική της β΄ κλίσης: το αντικείμενο.
- τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων: ποιων πόλεμο, σε γενική.
Αυτά τα ερωτήματα τα κάνεις ήδη στη νεοελληνική Γλώσσα. Στα αρχαία δουλεύουν ακριβώς το ίδιο, με μία διαφορά που κάνει τη ζωή σου ευκολότερη: οι καταλήξεις σου λένε από πριν ποιος είναι ποιος.
Οι βασικοί όροι
Κάθε απλή πρόταση έχει δύο βασικά κομμάτια:
- το υποκείμενο: ποιος ενεργεί, ποιος παθαίνει κάτι ή ποιος βρίσκεται κάπου. Είναι πάντα σε ονομαστική. Το βρίσκεις με την ερώτηση «ποιος;» μπροστά στο ρήμα.
- το κατηγόρημα: ό,τι λέμε για το υποκείμενο. Έχει πάντα ρήμα, και ανάλογα με το ρήμα μπορεί να έχει κι άλλους όρους.
Το κατηγόρημα παίρνει τρεις βασικές μορφές:
| Ρήμα | Τι χρειάζεται | Παράδειγμα (διδακτικό, δικό μας) | Στα νέα |
|---|---|---|---|
| Αμετάβατο | τίποτα άλλο | Ὁ ἵππος τρέχει. | Το άλογο τρέχει. |
| Συνδετικό (εἰμί, γίγνομαι) | κατηγορούμενο: μια ιδιότητα του υποκειμένου | Ὁ ἵππος ἰσχυρός ἐστιν. | Το άλογο είναι δυνατό. |
| Μεταβατικό | αντικείμενο: αυτό στο οποίο πηγαίνει η ενέργεια | Ὁ γεωργὸς τὸν ἀγρὸν σκάπτει. | Ο γεωργός σκάβει το χωράφι. |
Το κατηγορούμενο το βρίσκεις με την ερώτηση «τι (λογής) είναι;» και συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος, αριθμό και πτώση: ὁ ἵππος (αρσενικό, ενικός, ονομαστική) → ἰσχυρός (αρσενικό, ενικός, ονομαστική).
Το αντικείμενο το βρίσκεις με την ερώτηση «ποιον; τι;» μετά το ρήμα. Είναι σε πλάγια πτώση, συνήθως αιτιατική, ποτέ σε ονομαστική.
Δύο ειδικές περιπτώσεις του μεταβατικού:
- Ρήματα με δύο αντικείμενα (δίπτωτα): Ὁ διδάσκαλος τοὺς μαθητὰς τὴν γραμματικὴν διδάσκει. «Ο δάσκαλος διδάσκει στους μαθητές τη γραμματική.»
- Ρήματα που σημαίνουν «ονομάζω, θεωρώ, εκλέγω» παίρνουν αντικείμενο και κατηγορούμενο του αντικειμένου. Στα νέα: «Οι Αθηναίοι εξέλεξαν τον Περικλή στρατηγό.»
Οι καταλήξεις κάνουν τη δουλειά της σειράς
Στα νέα ελληνικά η σειρά των λέξεων βοηθάει πολύ. Στο «Ο γεωργός κυνηγάει τον λύκο» καταλαβαίνεις αμέσως ποιος κυνηγάει. Στα αρχαία η σειρά είναι πολύ πιο ελεύθερη, γιατί τον ρόλο κάθε λέξης τον δείχνει η πτώση της:
- Ὁ γεωργὸς τὸν λύκον διώκει.
- Τὸν λύκον ὁ γεωργὸς διώκει.
- Τὸν λύκον διώκει ὁ γεωργός.
Και οι τρεις λένε το ίδιο: ο γεωργός (ονομαστική, υποκείμενο) κυνηγάει τον λύκο (αιτιατική, αντικείμενο). Η σειρά αλλάζει μόνο την έμφαση: όποιο μπαίνει πρώτο τονίζεται. (διδακτικές προτάσεις, δικές μας)
Μια ιδιοτροπία: η αττική σύνταξη
Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενο σε πρόσωπο και αριθμό, όπως στα νέα: ὁ ἵππος τρέχει, οἱ ἵπποι τρέχουσιν. Με μία εξαίρεση: όταν το υποκείμενο είναι ουδέτερο πληθυντικού, οι Αθηναίοι έβαζαν το ρήμα σε ενικό:
- Τὰ ζῷα τρέχει. = Τα ζώα τρέχουν.
Λέγεται αττική σύνταξη. Μην τη «διορθώσεις» στη μετάφραση· απλώς μετάφρασε με πληθυντικό.
Τα είδη των προτάσεων ως προς τους όρους τους
Ανάλογα με το τι όρους έχει, μια πρόταση λέγεται:
- Απλή: μόνο τους βασικούς όρους, έναν από τον καθένα. Ὁ ἵππος τρέχει.
- Σύνθετη: δύο ή περισσότερα υποκείμενα, αντικείμενα ή κατηγορούμενα, με «καί» ή με κόμμα. Ὁ ἵππος καὶ ὁ λύκος τρέχουσιν.
- Ελλειπτική: λείπει κάποιος βασικός όρος, γιατί εννοείται εύκολα. Πολύ συχνά λείπει το ἐστί(ν).
- Επαυξημένη: εκτός από τους βασικούς όρους έχει και προσδιορισμούς, λέξεις που συμπληρώνουν τους όρους: Ὁ ἵππος ἐν τῷ ἀγρῷ τρέχει. «Το άλογο τρέχει στο χωράφι.»
Ένα αυθεντικό παράδειγμα ελλειπτικής πρότασης είναι οι πρώτες λέξεις του πρώτου Ολυμπιονίκου του Πινδάρου:
ἄριστον μὲν ὕδωρ
— Πίνδαρος, Ὀλυμπιόνικος 1.1
«Το καλύτερο [απ' όλα] είναι το νερό.» (μετάφραση δική μας)
Υποκείμενο το ὕδωρ, κατηγορούμενο το ἄριστον· το ἐστί λείπει. Το ίδιο και στον Αριστοτέλη της προηγούμενης ενότητας: «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον», χωρίς ρήμα. Τα ελληνικά το κάνουν ακόμα: «Ωραίο το φαγητό!»
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ανάλυσε τη διδακτική πρόταση «Τοὺς νόμους φυλάττουσιν οἱ πολῖται» και μετάφρασέ την.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκινάμε από το ρήμα: φυλάττουσιν, «φυλάνε», γ΄ πληθυντικό.
Ποιος φυλάει; Ψάχνουμε ονομαστική πληθυντικού: οἱ πολῖται. Είναι το υποκείμενο, παρόλο που μπαίνει τελευταίο.
Τι φυλάνε; τοὺς νόμους, αιτιατική πληθυντικού της β΄ κλίσης: το αντικείμενο, μπροστά για έμφαση.
Μετάφραση: «Οι πολίτες τηρούν τους νόμους.» Η πρόταση είναι απλή.
Παράδειγμα 2
Χαρακτήρισε την πρόταση του Θουκυδίδη ως προς τους όρους της.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βασικοί όροι: υποκείμενο Θουκυδίδης, ρήμα ξυνέγραψε, αντικείμενο τὸν πόλεμον. Δεν λείπει κανείς, άρα δεν είναι ελλειπτική.
Έχει όμως και λέξεις που δεν είναι βασικοί όροι: το Ἀθηναῖος συμπληρώνει το υποκείμενο, το τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων συμπληρώνει το αντικείμενο. Αυτοί είναι προσδιορισμοί.
Μια πρόταση με προσδιορισμούς είναι επαυξημένη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με ποια ερώτηση βρίσκεις το κατηγορούμενο;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις σε μια αρχαία πρόταση το υποκείμενο, το ρήμα, το αντικείμενο και το κατηγορούμενο.
- Να ξεχωρίζεις τις μορφές του κατηγορήματος: μόνο ρήμα, συνδετικό ρήμα με κατηγορούμενο, μεταβατικό ρήμα με αντικείμενο.
- Να εξηγείς γιατί στα αρχαία η σειρά των λέξεων είναι ελεύθερη, και πώς σε βοηθούν οι καταλήξεις.
- Να χαρακτηρίζεις μια πρόταση απλή, σύνθετη, ελλειπτική ή επαυξημένη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.