Έργο και ενέργεια
Το θεώρημα έργου-ενέργειας ως συντόμευση.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις το έργο σταθερής δύναμης υπό γωνία και να ξέρεις πότε βγαίνει θετικό, αρνητικό ή μηδέν.
- Να βρίσκεις το έργο μεταβλητής δύναμης ως εμβαδόν στο διάγραμμα δύναμης–μετατόπισης, και την ενέργεια ενός ελατηρίου.
- Να εφαρμόζεις το θεώρημα έργου–ενέργειας για να βρίσκεις ταχύτητες χωρίς να χρειαστείς τον χρόνο.
- Να χρησιμοποιείς τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας, και να λογαριάζεις τις απώλειες όταν υπάρχει τριβή.
Γιατί χρειάζεται συντόμευση
Με τους νόμους του Νεύτωνα βρίσκεις την επιτάχυνση, και από αυτήν, με τις εξισώσεις της κίνησης, την ταχύτητα. Αυτό δουλεύει όταν η επιτάχυνση είναι σταθερή. Όταν δεν είναι, σε ένα ελατήριο, σε μια καμπύλη διαδρομή, σε μια ράμπα που αλλάζει κλίση, οι εξισώσεις της κίνησης δεν φτάνουν.
Η ενέργεια λύνει πολλά από αυτά τα προβλήματα σε δύο γραμμές. Δεν ρωτάει πώς κινήθηκε το σώμα ή πόση ώρα έκανε. Ρωτάει μόνο πού ξεκίνησε, πού έφτασε και ποιες δυνάμεις έκαναν έργο στο ενδιάμεσο.
Το έργο μιας δύναμης
Στην Α΄ τάξη το έργο ήταν δύναμη επί απόσταση. Όταν η δύναμη σχηματίζει γωνία με τη μετατόπιση , μετράει μόνο η συνιστώσα της κατά μήκος της κίνησης:
- Για , η δύναμη βοηθά την κίνηση: , θετικό.
- Για , η δύναμη είναι κάθετη στην κίνηση: . Η κάθετη δύναμη του δαπέδου και το βάρος σε οριζόντια κίνηση δεν κάνουν έργο.
- Για , η δύναμη αντιστέκεται: , αρνητικό. Έτσι είναι πάντα το έργο της τριβής ολίσθησης.
Το έργο του βάρους εξαρτάται μόνο από την κατακόρυφη μετατόπιση: όταν το σώμα κατεβαίνει κατά , και όταν ανεβαίνει. Δεν έχει σημασία αν κατέβηκε κατακόρυφα, από ράμπα ή από στριφογυριστή σκάλα.
Όταν η δύναμη αλλάζει
Αν σχεδιάσεις τη δύναμη σε συνάρτηση με τη μετατόπιση, το έργο είναι το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή. Για σταθερή δύναμη είναι ορθογώνιο, . Για δύναμη που αλλάζει, είναι ό,τι σχήμα βγει.
Το πιο συνηθισμένο παράδειγμα είναι το ελατήριο. Για να το συμπιέσεις ή να το τεντώσεις κατά , χρειάζεται δύναμη ανάλογη του (νόμος του Hooke):
Η σταθερά μετριέται σε N/m και λέει πόσο σκληρό είναι το ελατήριο. Στο διάγραμμα – η γραμμή είναι ευθεία από την αρχή, και το εμβαδόν κάτω της τρίγωνο:
Αυτό το έργο αποθηκεύεται στο ελατήριο ως δυναμική ενέργεια ελατηρίου , και επιστρέφει όταν το ελατήριο αφεθεί.
Το θεώρημα έργου–ενέργειας
Η κινητική ενέργεια ενός σώματος είναι . Το θεώρημα λέει ότι τη μεταβάλλει το συνολικό έργο όλων των δυνάμεων που ασκούνται στο σώμα:
Διατήρηση της μηχανικής ενέργειας
Το βάρος και η δύναμη του ελατηρίου έχουν μια ιδιότητα που η τριβή δεν έχει: το έργο τους επιστρέφει. Ό,τι έργο ξοδεύεις για να ανεβάσεις ένα σώμα, το ξαναπαίρνεις όταν κατέβει. Γι' αυτό λέγονται συντηρητικές δυνάμεις, και γι' αυτό τους αντιστοιχεί δυναμική ενέργεια: για το βάρος, για το ελατήριο.
Η μηχανική ενέργεια είναι το άθροισμα κινητικής και δυναμικής, . Όταν έργο κάνουν μόνο συντηρητικές δυνάμεις:
Ένα σώμα που αφήνεται από ύψος χωρίς τριβές φτάνει κάτω με , από όποια διαδρομή κι αν κατέβει.
Όταν υπάρχει τριβή, η μηχανική ενέργεια μειώνεται κατά το έργο της τριβής, που γίνεται θερμότητα:
Ισχύς με ταχύτητα
Ισχύς είναι έργο ανά χρόνο, . Όταν μια δύναμη σπρώχνει ένα σώμα που κινείται με ταχύτητα στην κατεύθυνσή της, σε χρόνο κάνει έργο . Άρα:
Ένα φορτηγό σε ανηφόρα χρειάζεται μεγάλη δύναμη. Με την ίδια ισχύ κινητήρα, μεγαλύτερη δύναμη σημαίνει μικρότερη ταχύτητα. Γι' αυτό κατεβάζει ταχύτητα στο κιβώτιο και ανεβαίνει αργά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας εργάτης τραβά με σχοινί ένα κιβώτιο 20 kg σε δάπεδο αποθήκης. Το σχοινί σχηματίζει γωνία θ με το οριζόντιο, με συνθ = 0,8 και ημθ = 0,6, και η δύναμή του είναι 100 N. Ο συντελεστής τριβής είναι 0,3. Ξεκινώντας από στάση, με πόση ταχύτητα κινείται το κιβώτιο μετά από 5 m;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κάθετη δύναμη. Το σχοινί τραβά και λίγο προς τα πάνω, οπότε το δάπεδο σηκώνει λιγότερο από το βάρος:
Τριβή: N.
Έργο κάθε δύναμης στα m:
Το βάρος και η κάθετη δύναμη είναι κάθετα στην κίνηση: έργο μηδέν.
Θεώρημα έργου–ενέργειας, με :
Δεν χρειάστηκε ούτε επιτάχυνση ούτε χρόνος. Από τα J που έδωσε ο εργάτης, τα έγιναν θερμότητα στο δάπεδο.
Παράδειγμα 2
Σε ένα εργοτάξιο, τα μπάζα κατεβαίνουν από τον δεύτερο όροφο με κεκλιμένο αγωγό, από ύψος 5 m. Ένας κουβάς μπάζα 10 kg ξεκινά από στάση. Με πόση ταχύτητα θα έφτανε κάτω χωρίς τριβές; Στην πράξη φτάνει με 8 m/s: πόση ενέργεια έγινε θερμότητα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χωρίς τριβές, διατήρηση της μηχανικής ενέργειας από πάνω ως κάτω:
Η μάζα απλοποιείται, και το σχήμα του αγωγού δεν παίζει ρόλο.
Με τριβές. Αρχική μηχανική ενέργεια: J. Τελική:
Η διαφορά, J, έγινε θερμότητα στα τοιχώματα του αγωγού και στα ίδια τα μπάζα. Γι' αυτό οι αγωγοί μπάζων φθείρονται και αλλάζονται κατά διαστήματα.
Παράδειγμα 3
Στο τέλος μιας ράγας, ένα βαγονέτο 200 kg που κινείται με 2 m/s πέφτει πάνω σε προσκρουστήρα με ελατήριο σταθεράς 20 000 N/m. Πόσο συμπιέζεται το ελατήριο και πόση είναι η μέγιστη δύναμη που δέχεται το βαγονέτο; Αγνόησε τις τριβές.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διατήρηση της μηχανικής ενέργειας. Όλη η κινητική ενέργεια γίνεται ενέργεια ελατηρίου τη στιγμή που το βαγονέτο σταματά:
Με τα νούμερα:
Μέγιστη δύναμη, στη μέγιστη συμπίεση:
Ένα πιο μαλακό ελατήριο θα συμπιεζόταν περισσότερο και θα έδινε μικρότερη μέγιστη δύναμη: η ίδια ενέργεια απορροφάται σε μεγαλύτερη διαδρομή.
Παράδειγμα 4
Ένα φορτηγό 10 τόνων ανεβαίνει ανηφόρα με κλίση ημθ = 0,1, με σταθερή ταχύτητα 18 km/h. Οι αντιστάσεις κύλισης και αέρα είναι 2000 N. Πόση ισχύ δίνει ο κινητήρας στους τροχούς;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σταθερή ταχύτητα, άρα συνισταμένη μηδέν. Η δύναμη κίνησης ισορροπεί τη συνιστώσα του βάρους κατά μήκος του δρόμου και τις αντιστάσεις:
Ταχύτητα: m/s. Ισχύς:
Σε ευθεία, με τα ίδια kW και μόνο τις αντιστάσεις, η ταχύτητα θα μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερη. Στην ανηφόρα η ισχύς πηγαίνει σχεδόν όλη στο να ανεβαίνει το φορτίο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σέρνεις ένα σακί με σχοινί που σχηματίζει με το έδαφος, με δύναμη N, για m. Πόσο έργο κάνει η δύναμή σου; ()
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις το έργο σταθερής δύναμης υπό γωνία και να ξέρεις πότε βγαίνει θετικό, αρνητικό ή μηδέν.
- Να βρίσκεις το έργο μεταβλητής δύναμης ως εμβαδόν στο διάγραμμα δύναμης–μετατόπισης, και την ενέργεια ενός ελατηρίου.
- Να εφαρμόζεις το θεώρημα έργου–ενέργειας για να βρίσκεις ταχύτητες χωρίς να χρειαστείς τον χρόνο.
- Να χρησιμοποιείς τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας, και να λογαριάζεις τις απώλειες όταν υπάρχει τριβή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.