Ορμή και κρούσεις
Τι διατηρείται όταν δύο σώματα συναντιούνται.
38 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις την ορμή ενός σώματος και να τη χειρίζεσαι ως διανυσματικό μέγεθος, με πρόσημο.
- Να συνδέεις τη δύναμη με τη μεταβολή της ορμής και να εξηγείς πώς ο αερόσακος και το κράνος μειώνουν τη δύναμη.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και σε ανάκρουση.
- Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια που χάνεται.
Ποιο σταματά πιο δύσκολα
Ένα φορτηγό που κυλά αργά σε μια ράμπα και ένα ποδήλατο που κατεβαίνει γρήγορα. Ποιο θα ήθελες λιγότερο να σταματήσεις με τα χέρια; Η απάντηση εξαρτάται και από τη μάζα και από την ταχύτητα. Το μέγεθος που τα βάζει μαζί λέγεται ορμή:
Μονάδα: kg·m/s. Ένα φορτηγό τόνων με m/s έχει ορμή kg·m/s. Ένα αυτοκίνητο kg πρέπει να τρέχει με m/s, δηλαδή km/h, για να έχει την ίδια.
Η ορμή έχει κατεύθυνση, την ίδια με την ταχύτητα. Σε προβλήματα πάνω σε μια ευθεία διαλέγεις μια θετική φορά, και ό,τι κινείται αντίθετα παίρνει αρνητικό πρόσημο.
Δύναμη και μεταβολή της ορμής
Ο δεύτερος νόμος του Νεύτωνα γράφεται και αλλιώς. Αφού :
Η δύναμη είναι ο ρυθμός μεταβολής της ορμής. Το γινόμενο λέγεται ώθηση και ισούται με τη μεταβολή της ορμής.
Το ίδιο ισχύει ανάποδα όταν θέλεις μεγάλη δύναμη. Ένα σιδερένιο σφυρί σταματά πάνω στο καρφί σε ελάχιστο χρόνο και δίνει μεγάλη δύναμη. Ένα λαστιχένιο σφυρί σταματά πιο αργά, γιατί παραμορφώνεται, και δίνει μικρότερη: γι' αυτό το διαλέγει ο πλακάς και ο φανοποιός.
Διατήρηση της ορμής
Όταν δύο σώματα αλληλεπιδρούν, ο τρίτος νόμος λέει ότι ασκούν το ένα στο άλλο δυνάμεις ίσες και αντίθετες, για τον ίδιο χρόνο. Άρα όση ορμή κερδίζει το ένα, τόση χάνει το άλλο.
Αν δεν ασκούνται εξωτερικές δυνάμεις στο σύστημα, ή αν αλληλοαναιρούνται, το σύστημα λέγεται μονωμένο, και:
Η συνολική ορμή πριν από μια κρούση ή μια έκρηξη είναι ίση με τη συνολική ορμή μετά. Οι τονούμενες ταχύτητες είναι οι ταχύτητες μετά.
Στην πράξη υπάρχουν πάντα τριβές. Η κρούση όμως διαρκεί τόσο λίγο, και οι δυνάμεις ανάμεσα στα σώματα είναι τόσο μεγαλύτερες από τις τριβές, ώστε για τη στιγμή της κρούσης η διατήρηση ισχύει πολύ καλά.
Ανάκρουση. Όταν ένα σύστημα ξεκινά ακίνητο, η συνολική ορμή του είναι μηδέν, και μένει μηδέν. Αν ένα κομμάτι του φύγει προς τα εμπρός, το υπόλοιπο πρέπει να κινηθεί προς τα πίσω. Έτσι κλοτσάει το όπλο, έτσι τραβάει προς τα πίσω η μάνικα της πυροσβεστικής και έτσι φεύγει η βάρκα όταν πηδάς από αυτήν στην προβλήτα.
Ελαστική και πλαστική κρούση
Σε κάθε κρούση μονωμένου συστήματος διατηρείται η ορμή. Η κινητική ενέργεια όμως όχι πάντα:
| Είδος | Τι γίνεται | Ορμή | Κινητική ενέργεια |
|---|---|---|---|
| Ελαστική | τα σώματα αναπηδούν χωρίς να παραμορφωθούν μόνιμα | διατηρείται | διατηρείται |
| Πλαστική | τα σώματα κολλάνε και κινούνται μαζί | διατηρείται | χάνεται η περισσότερη δυνατή |
| Ενδιάμεση | αναπηδούν, αλλά με παραμόρφωση | διατηρείται | χάνεται ένα μέρος |
Στην πλαστική κρούση τα δύο σώματα αποκτούν κοινή ταχύτητα :
Η κινητική ενέργεια που λείπει μετά δεν χάθηκε από τον κόσμο. Έγινε θερμότητα, ήχος και παραμόρφωση: λαμαρίνες που τσαλακώθηκαν, προφυλακτήρες που έσπασαν. Οι ζώνες ζαρώματος ενός αυτοκινήτου είναι σχεδιασμένες να απορροφούν ακριβώς αυτή την ενέργεια, για να μην τη δεχτούν οι επιβάτες.
Σε μια ελαστική κρούση όπου το δεύτερο σώμα είναι αρχικά ακίνητο, οι δύο νόμοι διατήρησης μαζί δίνουν:
Με ίσες μάζες το πρώτο σταματά και το δεύτερο φεύγει με την ταχύτητα του πρώτου. Αυτό βλέπεις στο εκκρεμές του Νεύτωνα με τις μεταλλικές μπίλιες, και σχεδόν αυτό στο μπιλιάρδο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας οδηγός 70 kg κινείται με 54 km/h και το αυτοκίνητο σταματά απότομα σε σύγκρουση. Πόση μέση δύναμη δέχεται αν σταματήσει πάνω στον αερόσακο σε 0,1 s, και πόση αν χτυπήσει στο τιμόνι και σταματήσει σε 0,01 s;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα: m/s. Μεταβολή ορμής, ίδια και στις δύο περιπτώσεις:
Με αερόσακο:
Στο τιμόνι:
Δέκα φορές περισσότερο, όσο το βάρος ενός φορτηγού τόνων, συγκεντρωμένο στο στήθος.
Ο αερόσακος δεν αλλάζει το ότι θα σταματήσεις. Αλλάζει το πόσο γρήγορα θα σταματήσεις, και η δύναμη ακολουθεί.
Παράδειγμα 2
Στον σιδηροδρομικό σταθμό, ένα βαγόνι 20 τόνων κινείται με 2 m/s και πέφτει πάνω σε ακίνητο βαγόνι 30 τόνων. Τα δύο κουμπώνουν και συνεχίζουν μαζί. Με πόση ταχύτητα κινούνται, και πόση κινητική ενέργεια χάθηκε;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διατήρηση της ορμής, με τις μάζες σε kg:
Κινητική ενέργεια πριν:
Μετά:
Χάθηκαν J, δηλαδή το % της αρχικής κινητικής ενέργειας. Έγιναν θερμότητα στους προσκρουστήρες, ήχος και παραμόρφωση στους κοτσαδόρους. Γι' αυτό τα βαγόνια κουμπώνουν πάντα με πολύ μικρές ταχύτητες.
Παράδειγμα 3
Ένας εργάτης 80 kg πηδά από μια ακίνητη βάρκα 120 kg στην προβλήτα, με οριζόντια ταχύτητα 2 m/s. Τι παθαίνει η βάρκα; Αγνόησε την αντίσταση του νερού.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πριν: όλα ακίνητα, συνολική ορμή μηδέν. Θετική φορά προς την προβλήτα.
Μετά: η συνολική ορμή πρέπει να μείνει μηδέν:
Η βάρκα φεύγει προς τα πίσω με περίπου m/s. Αν δεν είναι δεμένη, ο εργάτης σπρώχνει τη βάρκα μακριά από την προβλήτα την ώρα που πηδάει, και πολύ συχνά καταλήγει στο νερό. Γι' αυτό τη δένεις πρώτα.
Παράδειγμα 4
Ένα καρότσι 2 kg κινείται με 3 m/s και συγκρούεται ελαστικά με ακίνητο καρότσι 1 kg. Βρες τις ταχύτητες μετά και έλεγξε ότι διατηρούνται η ορμή και η κινητική ενέργεια.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητες μετά, από τους τύπους της ελαστικής κρούσης με ακίνητο στόχο:
Και τα δύο θετικά: το βαρύτερο συνεχίζει μπροστά, πιο αργά.
Ορμή: πριν kg·m/s. Μετά kg·m/s.
Κινητική ενέργεια: πριν J. Μετά J.
Και οι δύο διατηρούνται. Αν η κρούση ήταν πλαστική, τα καρότσια θα συνέχιζαν μαζί με m/s και θα είχαν μόνο J: τα J θα γίνονταν θερμότητα και παραμόρφωση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα φορτηγό τόνων κινείται με km/h. Πόση είναι η ορμή του;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις την ορμή ενός σώματος και να τη χειρίζεσαι ως διανυσματικό μέγεθος, με πρόσημο.
- Να συνδέεις τη δύναμη με τη μεταβολή της ορμής και να εξηγείς πώς ο αερόσακος και το κράνος μειώνουν τη δύναμη.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και σε ανάκρουση.
- Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια που χάνεται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.