Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ορμή και κρούσεις

Τι διατηρείται όταν δύο σώματα συναντιούνται.

38 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις την ορμή ενός σώματος και να τη χειρίζεσαι ως διανυσματικό μέγεθος, με πρόσημο.
  2. Να συνδέεις τη δύναμη με τη μεταβολή της ορμής και να εξηγείς πώς ο αερόσακος και το κράνος μειώνουν τη δύναμη.
  3. Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και σε ανάκρουση.
  4. Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια που χάνεται.

Ποιο σταματά πιο δύσκολα

Ένα φορτηγό που κυλά αργά σε μια ράμπα και ένα ποδήλατο που κατεβαίνει γρήγορα. Ποιο θα ήθελες λιγότερο να σταματήσεις με τα χέρια; Η απάντηση εξαρτάται και από τη μάζα και από την ταχύτητα. Το μέγεθος που τα βάζει μαζί λέγεται ορμή:

p=m⋅vp = m \cdot v

Μονάδα: kg·m/s. Ένα φορτηγό 1010 τόνων με 22 m/s έχει ορμή 20 00020\,000 kg·m/s. Ένα αυτοκίνητο 10001000 kg πρέπει να τρέχει με 2020 m/s, δηλαδή 7272 km/h, για να έχει την ίδια.

Η ορμή έχει κατεύθυνση, την ίδια με την ταχύτητα. Σε προβλήματα πάνω σε μια ευθεία διαλέγεις μια θετική φορά, και ό,τι κινείται αντίθετα παίρνει αρνητικό πρόσημο.

Δύναμη και μεταβολή της ορμής

Ο δεύτερος νόμος του Νεύτωνα γράφεται και αλλιώς. Αφού α=Δv/Δt\alpha = \Delta v / \Delta t:

F=m α=m ΔvΔt=ΔpΔtF = m\,\alpha = \frac{m\,\Delta v}{\Delta t} = \frac{\Delta p}{\Delta t}

Η δύναμη είναι ο ρυθμός μεταβολής της ορμής. Το γινόμενο F⋅ΔtF \cdot \Delta t λέγεται ώθηση και ισούται με τη μεταβολή της ορμής.

Το ίδιο ισχύει ανάποδα όταν θέλεις μεγάλη δύναμη. Ένα σιδερένιο σφυρί σταματά πάνω στο καρφί σε ελάχιστο χρόνο και δίνει μεγάλη δύναμη. Ένα λαστιχένιο σφυρί σταματά πιο αργά, γιατί παραμορφώνεται, και δίνει μικρότερη: γι' αυτό το διαλέγει ο πλακάς και ο φανοποιός.

Διατήρηση της ορμής

Όταν δύο σώματα αλληλεπιδρούν, ο τρίτος νόμος λέει ότι ασκούν το ένα στο άλλο δυνάμεις ίσες και αντίθετες, για τον ίδιο χρόνο. Άρα όση ορμή κερδίζει το ένα, τόση χάνει το άλλο.

Αν δεν ασκούνται εξωτερικές δυνάμεις στο σύστημα, ή αν αλληλοαναιρούνται, το σύστημα λέγεται μονωμένο, και:

m1v1+m2v2=m1v1′+m2v2′m_1 v_1 + m_2 v_2 = m_1 v_1' + m_2 v_2'

Η συνολική ορμή πριν από μια κρούση ή μια έκρηξη είναι ίση με τη συνολική ορμή μετά. Οι τονούμενες ταχύτητες v′v' είναι οι ταχύτητες μετά.

Στην πράξη υπάρχουν πάντα τριβές. Η κρούση όμως διαρκεί τόσο λίγο, και οι δυνάμεις ανάμεσα στα σώματα είναι τόσο μεγαλύτερες από τις τριβές, ώστε για τη στιγμή της κρούσης η διατήρηση ισχύει πολύ καλά.

Ανάκρουση. Όταν ένα σύστημα ξεκινά ακίνητο, η συνολική ορμή του είναι μηδέν, και μένει μηδέν. Αν ένα κομμάτι του φύγει προς τα εμπρός, το υπόλοιπο πρέπει να κινηθεί προς τα πίσω. Έτσι κλοτσάει το όπλο, έτσι τραβάει προς τα πίσω η μάνικα της πυροσβεστικής και έτσι φεύγει η βάρκα όταν πηδάς από αυτήν στην προβλήτα.

Ελαστική και πλαστική κρούση

Σε κάθε κρούση μονωμένου συστήματος διατηρείται η ορμή. Η κινητική ενέργεια όμως όχι πάντα:

ΕίδοςΤι γίνεταιΟρμήΚινητική ενέργεια
Ελαστικήτα σώματα αναπηδούν χωρίς να παραμορφωθούν μόνιμαδιατηρείταιδιατηρείται
Πλαστικήτα σώματα κολλάνε και κινούνται μαζίδιατηρείταιχάνεται η περισσότερη δυνατή
Ενδιάμεσηαναπηδούν, αλλά με παραμόρφωσηδιατηρείταιχάνεται ένα μέρος

Στην πλαστική κρούση τα δύο σώματα αποκτούν κοινή ταχύτητα VV:

m1v1+m2v2=(m1+m2) Vm_1 v_1 + m_2 v_2 = (m_1 + m_2)\,V

Η κινητική ενέργεια που λείπει μετά δεν χάθηκε από τον κόσμο. Έγινε θερμότητα, ήχος και παραμόρφωση: λαμαρίνες που τσαλακώθηκαν, προφυλακτήρες που έσπασαν. Οι ζώνες ζαρώματος ενός αυτοκινήτου είναι σχεδιασμένες να απορροφούν ακριβώς αυτή την ενέργεια, για να μην τη δεχτούν οι επιβάτες.

Σε μια ελαστική κρούση όπου το δεύτερο σώμα είναι αρχικά ακίνητο, οι δύο νόμοι διατήρησης μαζί δίνουν:

v1′=m1−m2m1+m2 v1v2′=2m1m1+m2 v1v_1' = \frac{m_1 - m_2}{m_1 + m_2}\, v_1 \qquad v_2' = \frac{2 m_1}{m_1 + m_2}\, v_1

Με ίσες μάζες το πρώτο σταματά και το δεύτερο φεύγει με την ταχύτητα του πρώτου. Αυτό βλέπεις στο εκκρεμές του Νεύτωνα με τις μεταλλικές μπίλιες, και σχεδόν αυτό στο μπιλιάρδο.

Πριν και μετά την κρούση

Άλλαξε μάζες, ταχύτητες και είδος κρούσης. Η ορμή βγαίνει ίδια πριν και μετά σε κάθε περίπτωση. Η κινητική ενέργεια όχι: στην πλαστική κρούση κοίτα πόση χάνεται, και δοκίμασε δύο σώματα που έρχονται αντίθετα με ίσες ορμές.

ΠρινΜετά
Ζωντανή ενημέρωση
Ορμή6 kg·m/s6 kg·m/s
Κινητική ενέργεια18 J18 J

✓ Διατηρείται

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένας οδηγός 70 kg κινείται με 54 km/h και το αυτοκίνητο σταματά απότομα σε σύγκρουση. Πόση μέση δύναμη δέχεται αν σταματήσει πάνω στον αερόσακο σε 0,1 s, και πόση αν χτυπήσει στο τιμόνι και σταματήσει σε 0,01 s;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Στον σιδηροδρομικό σταθμό, ένα βαγόνι 20 τόνων κινείται με 2 m/s και πέφτει πάνω σε ακίνητο βαγόνι 30 τόνων. Τα δύο κουμπώνουν και συνεχίζουν μαζί. Με πόση ταχύτητα κινούνται, και πόση κινητική ενέργεια χάθηκε;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας εργάτης 80 kg πηδά από μια ακίνητη βάρκα 120 kg στην προβλήτα, με οριζόντια ταχύτητα 2 m/s. Τι παθαίνει η βάρκα; Αγνόησε την αντίσταση του νερού.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ένα καρότσι 2 kg κινείται με 3 m/s και συγκρούεται ελαστικά με ακίνητο καρότσι 1 kg. Βρες τις ταχύτητες μετά και έλεγξε ότι διατηρούνται η ορμή και η κινητική ενέργεια.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ποια μονάδα μετριέται η ορμή στο SI;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ένα φορτηγό 1010 τόνων κινείται με 7272 km/h. Πόση είναι η ορμή του;

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις την ορμή ενός σώματος και να τη χειρίζεσαι ως διανυσματικό μέγεθος, με πρόσημο.
  • Να συνδέεις τη δύναμη με τη μεταβολή της ορμής και να εξηγείς πώς ο αερόσακος και το κράνος μειώνουν τη δύναμη.
  • Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και σε ανάκρουση.
  • Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια που χάνεται.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;